NHÛÄNG KHẤM PHẤ KHOA HỔC 1
MC LC

Nïëu nhû khưng cố ma sất? 2
Sẫn xët bùng khư tûâ than nhû thïë nâo? 4
Khưng khố àïí trúã thânh nhâ lûåc sơ ca Jules Verne 6
Nûúác àấ bỗng tay 9
Vò sao cấ sưëng dûúái bùng thûúâng t têåp àïën cấc lưỵ thng? 9
Vò sao chẩch lẩi nhẫ bổt? 11
Vò sao rìi bay cố tiïëng, nhûng bûúám lẩi khưng? 13
Vò sao sëi kïu rốc rấch? 14
Tẩi sao phông quan trùỉc thiïn vùn thûúâng cố mấi trôn? 16
Trấi bom dûa hêëu 17
Àưång vêåt sệ àûúåc hën luån thay vò bõ ếp tham gia thđ nghiïåm 19
Chng ta ëng nhû thïë nâo? 22
Vộ sơ sumo nhể cên sûã dng nhiïìu ngốn àôn hún 23
Vò sao cêy trïn ni thêëp hún cêy úã àưìng bùçng? 25
“Hưìn ma” ca Hoâng hêåu Anh àậ n nghó 27
“Bống ma” hay giố la? 28
NHNG KHAM PHA KHOA HOC 2

Sỷồ thờồt vùỡ nhỷọng boỏng ma 29
NÏËU NHÛ KHƯNG CỐ MA SẤT?

Nhúâ cố ma sất mâ ta cố thïí ngưìi, ài lẩi vâ lâm viïåc àûúåc dïỵ
dâng; nhúâ nố mâ sấch vúã bt mûåc nùçm n trïn mùåt bân, mâ cấi bân
khưng bõ trûúåt trïn sân nhâ, mùåc d ngûúâi ta khưng àùåt nố vâo sất
tûúâng, vâ quẫn bt khưng tåt ra khỗi cấc ngốn tay
Ma sất lâ mưåt hiïån tûúång phưí biïën àïën nưỵi chng ta đt khi àïí
túái tấc dng hûäu đch ca nố, mâ thûúâng cho nố lâ mưåt hiïån tûúång tûå
nhiïn phẫi thïë.
Nhúâ ma sất mâ cấc vêåt thïm vûäng vâng. Ngûúâi thúå mưåc ghếp
sân nhâ cho phùèng àïí khi ngûúâi ta àùåt bân ghïë úã àêu lâ chng àûáng
n úã àêëy. Cưëc, àơa, thòa àùåt trïn bân ùn àïìu àûúåc nùçm n mâ ta
khưng cêìn phẫi quan têm àùåc biïåt àïën chng, nïëu nhû khưng gùåp
trûúâng húåp cố sûå chông chânh bêët thûúâng nhû trïn tâu thu.
Thûã tûúãng tûúång rùçng cố thïí trûâ bỗ àûúåc ma sất hoân toân thò
sệ khưng cố mưåt vêåt thïí nâo, d lâ to nhû mưåt tẫng àấ hay nhỗ nhû
mưåt hẩt cất cố thïí tûåa vûäng lïn nhau àûúåc. Têët cẫ sệ bõ trûúåt ài vâ
lùn mậi cho àïën khi chng àẩt túái mưåt võ trđ thêåt thùng bùçng àưëi vúái
nhau múái thưi. Nïëu nhû khưng cố ma sất thò trấi àêët ca chng ta sệ
thânh mưåt quẫ cêìu nhùén nhi giưëng nhû mưåt quẫ cêìu bùçng nûúác.
Cố thïí nối thïm rùçng nïëu khưng cố ma sất thò cấc àinh ưëc sệ rúi
tåt ra khỗi tûúâng, chùèng àưì vêåt nâo giûä chùåt àûúåc úã trong tay, chùèng
cún lưëc nâo dûát nưíi, chùèng êm thanh nâo tùỉt mâ sệ vang mậi thânh
mưåt tiïëng vổng bêët têån, vò àậ phẫn xẩ khưng cht ëu ài vâo cấc bûác
tûúâng. Mưỵi lêìn ài trïn bùng, ta lẩi cố mưåt bâi hổc c thïí àïí cng cưë
NHÛÄNG KHẤM PHẤ KHOA HỔC 4

lông tin ca mònh vâo têìm quan trổng àùåc biïåt ca ma sất. Ài trïn

NHÛÄNG KHẤM PHẤ KHOA HỔC 5

SẪN XËT BÙNG KHƯ TÛÂ THAN NHÛ THÏË NÂO?

Tẩi cấc lô cưng nhiïåp, ngûúâi ta lâm sẩch khối than, rưìi dng
kiïìm ht sẩch khđ CO2. Sau àố, hổ àun nống àïí tấch khđ ra khỗi
dung dõch kiïìm, rưìi nến dûúái ấp sët 70 atmosphere àïí nố chuín
sang dẩng lỗng Sau àố, ngûúâi ta lẩi àïí nố bay húi dûúái ấp sët
thêëp. Kïët quẫ, hổ thu àûúåc CO2 rùỉn, àố chđnh lâ bùng khư.
Khđ carbonic lỗng àûúåc chûáa trong cấc bònh dây vâ àûúåc chuín
túái cưng xûúãng sẫn xët àưì ëng cố ga vâ nhûäng cưng xûúãng nâo cêìn
dng túái nố. Côn bùng khư, tûác CO2 rùỉn, nhòn bïì ngoâi giưëng nhû cấc
cc tuët nến chùåt, àûúåc sûã dng trong nhiïìu lơnh vûåc nhû bẫo quẫn
thûác ùn hóåc cûáu hỗa.
Nhiïåt àưå ca bùng khư rêët thêëp (-78 àưå C), nhûng nïëu cêìm nố
vâo tay, ngûúâi ta vêỵn khưng cố cẫm giấc quấ lẩnh, l do lâ khi ta tiïëp
xc, khđ CO2 bay ra ngùn cấch tay ta vâ bùng khư. Chó khi nùỉm chùåt
cc bùng khư thò ta múái bõ tï cống. Danh tûâ bùng khư diïỵn àẩt ch
ëu tđnh chêët vêåt l ca nố. Bẫn thên bùng khư khưng bao giúâ bõ êím
vâ lâm ûúát bêët k vêåt nâo xung quanh. Gùåp nống lâ lêåp tûác nố biïën
thânh khđ, khưng qua trẩng thấi lỗng. Àùåc tđnh àố ca bùng khư cố
thïí àûúåc sûã dng àïí bẫo quẫn thûåc phêím cûåc tưët, búãi khđ CO2 bấm
trïn bïì mùåt côn cố tấc dng ûác chïë khẫ nùng phất triïín ca vi sinh
vêåt. Cëi cng, CO2 rùỉn côn lâ chêët cûáu hỗa tin cêåy. Chó cêìn nếm

nhanh túái, nhêët àõnh thïë nâo cng xư vâo nhau, vâ thuìn chùỉc sệ bõ
àùỉm.

Bưỵng cố tiïëng kïu thêët thanh; tâu Torabocolo àậ chuín
mònh vâ bùỉt àêìu lao xëng àng lc con thuìn ài ngang qua, cẫ hai
sùỉp xư vâo nhau. Chùèng côn thúâi gian vâ cng khưng côn khẫ nùng
nâo ngùn àûúåc sûå va chẩm êëy nûäa rưìi. Chiïëc Torabocolo trûúåt rêët
NHÛÄNG KHẤM PHẤ KHOA HỔC 7

nhanh xëng dûúái theo àûúâng dưëc Mưåt lân khối trùỉng bưëc ra do cổ
sất mẩnh, àang cån lẩi úã phđa trûúác mi tâu, côn phđa lấi ca nố àậ
chẩm túái nûúác.
Bưỵng mưåt ngûúâi xët hiïån. Anh ta chp lêëy chiïëc dêy neo båc
úã trûúác mi tâu ghò xëng àêët vâ cưë giûä chùåt nố. Àoẩn anh ta nhanh
nhển qën nố vâo mưåt cấi ưëng sùỉt àậ àống chùåt xëng àêët vâ dng
hïët sûác mẩnh giûä chùåt dêy trong gêìn 10 giêy. Cëi cng, chiïëc dêy
neo bõ àûát tung. Nhûng 10 giêy nây cng àậ à: Chiïëc Torabocolo khi
xëng hùèn túái nûúác chó húi chẩm nhể phẫi chiïëc du thuìn vâ lûúát
lïn phđa trûúác".
Thïë lâ chiïëc du thuìn àậ thoất nẩn. Vâ ngûúâi cûáu nguy cho nố
chđnh lâ Matiphu.
Jules Verne hùèn sệ lêëy lâm ngẩc nhiïn nïëu cố ngûúâi mấch cho
ưng rùçng hoân thânh mưåt k cưng nhû thïë khưng cêìn àïën mưåt ngûúâi
khưíng lưì. Bêët k ngûúâi nâo, chó cêìn nhanh trđ mưåt t cng cố thïí lâm
àûúåc cấi viïåc phi thûúâng êëy.
Cú hổc dẩy rùçng mưåt súåi dêy qën vâo mưåt tr trôn thò khi nố
trûúåt, lûåc ma sất àẩt túái mưåt giấ trõ rêët lúán. Sưë vông dêy câng nhiïìu
thò lûåc ma sất câng lúán; lûåc ma sất tùng theo quy tùỉc sau: Nïëu sưë
vông dêy tùng theo cêëp sưë cưång thò lûåc ma sất sệ tùng theo cêëp sưë
nhên. Cho nïn ngay mưåt em bế ëu, khi giûä chùåt mưåt àêìu dêy qën

50.000 = f . 2,726•.1/3
Tûâ àố tđnh ra: f = 93 N
Thïë lâ, àïí hoân thânh cấi k cưng tuåt vúâi àố, ngûúâi “khưíng lưì”
chó cêìn kếo dêy bùçng mưåt lûåc gêìn 100 N thưi.
Bẩn àûâng nghơ rùçng con sưë 100 N chó lâ con sưë l thuët, chûá
thûåc tïë thò cêìn phẫi dng mưåt lûåc lúán hún thïë nhiïìu. Song ngûúåc lẩi,
cố khi kïët quẫ tđnh àûúåc úã àêy côn quấ lúán nûäa cú àêëy: Khi ta dng
dêy gai vâ trc gưỵ thò hïå sưë ma sất sệ rêët lúán, nghơa lâ sûác ngûúâi bỗ
ra chùèng àấng lâ bao. Giấ nhû cố mưåt cấi dêy thêåt chùỉc chùỉn, cố thïí
chõu àûúåc sûác kếo ca mưåt con tâu, thò lc bêëy giúâ ngay mưåt cêåu bế
ëu àëi, nïëu qën àưå 3, 4 vông dêy vâo trc thò côn thïí lâm àûúåc
nhûäng viïåc tuåt vúâi hún cẫ nhâ àẩi lûåc sơ ca Jules Verne. NHÛÄNG KHẤM PHẤ KHOA HỔC 9

NÛÚÁC ÀẤ BỖNG TAY

Khi nối àïën nûúác àấ, cố lệ bẩn ln nghơ rùçng nố phẫi rêët lẩnh,
vêåy lâm sao cố thïí bỗng tay àûúåc. Tuy nhiïn thûåc tïë, úã àiïìu kiïån ấp
sët cao, nûúác cố thïí àống bùng úã nhiïåt àưå 76 àưå C, tûác lâ nïëu bẩn
chẩm vâo, bẩn sệ bõ bỗng liïìn.
Cấc nhâ khoa hổc Anh lâ nhûäng ngûúâi àêìu tiïn tẩo ra nûúác àấ
nhiïåt àưå cao khi nến nố úã mưåt thiïët bõ lâm bùçng thếp dây. Khi ấp

Chng ta àïìu biïët nûúác cố thïí hoâ tan mưåt phêìn ưxy trong
khưng khđ. Nối chung nûúác úã cấc ao hưì sưng ngôi cố thïí tûå cung cêëp
ưxy à àïí cấ thúã.
Khi nûúác múái àống bùng, lûúång oxy hoâ tan côn nhiïìu, cấ dưìn
xëng àấy hưì sưëng úã têìng nûúác êëm ấp, lc nây chng hoẩt àưång rêët
đt, quấ trònh thay àưíi tïë bâo diïỵn ra chêåm hùèn lẩi. Nhûng lúáp bùng
mưỵi ngây mưåt dây, ưxy trong khưng khđ rêët khố hoâ tan vâo nûúác.
Mùåt khấc, hâm lûúång oxy trong nûúác giẫm dêìn do bõ cấc loâi tiïu th
vâ do quấ trònh phên hu cấc chêët hûäu cú úã àấy hưì. Àưìng thúâi, hâm
lûúång carbonic trong nûúác tùng dêìn, nïëu vûúåt quấ giúái hẩn sệ khiïën
cấ khưng sưëng àûúåc.
Hiïån tûúång thiïëu oxy xët hiïån trûúác tiïn úã têìng nûúác sêu, vâ
lan dêìn lïn cấc têìng trïn. Do khố thúã úã têìng àấy hưì, cấ phẫi ngoi lïn
cao. Nhûng lûúång oxy ngây câng giẫm khiïën cấ hư hêëp rêët khố khùn,
búãi vêåy chng thûúâng têåp trung úã xung quanh nhûäng lưỵ thng ca
lúáp bùng àïí thúã, thêåm chđ cố con côn nhẫy lïn miïång hưë.
Mưåt ngun nhên khấc ca hiïån tûúång nây lâ vò cấ rêët thđch
ấnh sấng. Têìng nûúác sêu úã dûúái lúáp bùng thûúâng tưëi múâ, trong khi úã
dûúái nhûäng lưỵ thng thûúâng cố nhiïìu ấnh sấng mùåt trúâi chiïëu xëng.
NHÛÄNG KHẤM PHẤ KHOA HỔC 11

Àïí bưí sung ưxy cho hưì ni cấ, úã cấc nûúác hân àúái, vïì ma rết ngûúâi
ta phẫi àc thng nhiïìu lưỵ úã lúáp bùng trïn hưì, nhúâ thïë àân cấ sệ an
toân sưëng àïën ma xn.

chẩch trung tiïån húi nhiïìu mâ thưi.
Chẩch cố thên dâi, húi dểt, cng thúã bùçng mang nhû cấc loẩi cấ
khấc. Nhûng khi trong nûúác thiïëu dûúäng khđ, nïëu chó thúã bùçng mang
thưi sệ khưng cung cêëp à ưxy cho cú thïí. Lc àố, chẩch sệ thô àêìu
lïn khỗi mùåt nûúác, trûåc tiïëp hđt thúã khđ trúâi vâ dng råt lâm cú
quan hư hêëp thay thïë mang. Mêëu chưët chđnh lâ úã àêy: Råt chẩch cố
cêëu tẩo khấc hùèn so vúái cấc loâi cấ khấc.
Nïëu nhû råt cấ bònh thûúâng phẫi cån tûâ 8-10 vông trong
bng cấ, thò råt chẩch lẩi nưëi thùèng tûâ cưí hổng àïën hêåu mưn thânh
mưåt àûúâng thùèng khưng gêëp khc vâ cố thïí nhòn thêëu qua. Trïn
thânh råt cố nhiïìu mẩch mấu nhỗ. Àoẩn råt vûâa thùèng vûâa ngùỉn
nây cố tấc dng tiïu hốa thûác ùn, àưìng thúâi côn hư hêëp thay thïë
mang khi cêìn thiïët.
Khi chẩch cẫm thêëy trong nûúác hóåc bn khưng à ưxy, nố sệ
ngoi àêìu lïn khỗi mùåt nûúác (mùåt bn), àúáp mưåt ngm khđ rưìi lẩi lùån
xëng. Khưng khđ àûúåc nët xëng råt, cấc mẩch mấu trïn thânh
råt hêëp th ln lûúång khđ ưxy trong khoang råt, chêët khđ thûâa côn
lẩi vâ lûúång khđ CO2 do mấu thẫi ra sệ qua hêåu mưn theo hònh thûác
trung tiïån, àố chđnh lâ nhûäng bổt khđ xët hiïån trïn mùåt nûúác. Ưxy
trong nûúác câng đt, chẩch câng àúáp nhiïìu lêìn hún. Khi trong nûúác hïët
ưxy, chẩch ngoi lïn khoẫng 70 lêìn mưỵi giúâ àïí duy trò sûå sưëng.

NHÛÄNG KHẤM PHẤ KHOA HỔC 13


Àïí chûáng minh vêën àïì nây, chng ta hậy lâm thđ nghiïåm sau: lêëy
mưåt mẫnh tre mỗng rưìi khua lïn khua xëng trong khưng khđ. Nïëu
khua nhể, bẩn sệ khưng nghe thêëy gò, nhûng nïëu khua mẩnh, sệ cố
tiïëng v v rêët rộ.
Êm thanh truìn àïën tai ta lâ do tai cẫm nhêån àûúåc cấc dao
àưång trong khưng khđ. Tuy nhiïn, ta chó cố thïí nghe àûúåc nhûäng
rung àưång cố têìn sưë tûâ 20 àïën 20.000 lêìn mưỵi giêy. Nïëu thêëp hóåc cao
hún khoẫng nây chng ta àïìu khưng nghe thêëy. Àiïìu àố giẫi thđch vò
sao mẫnh tre khua chêåm thò im húi lùång tiïëng, nhûng khi khua
nhanh sệ tẩo ra tiïëng xế giố v v.
Cưn trng khi bay phất ra êm thanh cng giưëng nhû ngun l
kïí trïn. Cấc nhâ khoa hổc cho biïët, mưỵi giêy, rìi nhùång vưỵ cấnh tûâ
147-220 lêìn, mỵi lâ 594 lêìn, thêåm chđ cố loâi côn vưỵ 1000 lêìn, ong
mêåt vưỵ 260 lêìn. Nhûng bûúám trùỉng thò chó lêåp lúâ cố 6 lêìn, bûúám gai
5 lêìn. Chđnh vò thïë mâ chng bay hoân toân n lùång.
NHÛÄNG KHẤM PHẤ KHOA HỔC 15

TẨI SAO PHÔNG QUAN TRÙỈC THIÏN VÙN THÛÚÂNG CỐ
MẤI TRÔN?
Thưng thûúâng mấi nhâ nïëu khưng bùçng thò cng nghiïng, chó
riïng mấi cấc phông quan trùỉc ca àâi thiïn vùn thò hònh trôn, trưng
xa giưëng nhû mưåt bấnh bao lúán. Phẫi chùng hổ lâm dấng cho nố hay
chó àïí trưng cho lẩ mùỉt?
Khưng phẫi vêåy, búãi mấi trôn cố tấc dng riïng ca nố. Nhòn tûâ
xa, nốc àâi thiïn vùn lâ mưåt nûãa hònh cêìu, nhûng àïën gêìn sệ thêëy
trïn nốc mấi cố mưåt rậnh húã chẩy dâi tûâ àónh xëng àïën mếp mấi.
Bûúác vâo bïn trong phông, rậnh húã àố lâ mưåt cûãa sưí lúán nhòn lïn trúâi,
ưëng kđnh thiïn vùn khưíng lưì chơa lïn trúâi qua cûãa sưí lúán nây.
Mấi hònh trôn ca àâi thiïn vùn àûúåc thiïët kïë àïí chun dng
cho kđnh thiïn vùn viïỵn vổng. Mc tiïu quan trùỉc ca loẩi kđnh nây
nùçm rẫi rấc khùỉp bêìu trúâi. Vò thïë, nïëu thiïët kïë nhû nhûäng mấi nhâ
bònh thûúâng thò rêët khố àiïìu chónh ưëng kđnh vïì cấc mc tiïu.
Trïn trêìn nhâ vâ xung quanh tûúâng, ngûúâi ta lùỉp mưåt sưë bấnh
xe vâ àûúâng ray chẩy bùçng àiïån àïí àiïìu khiïín nốc nhâ di chuín mổi
gốc àưå, rêët thån tiïån cho ngûúâi sûã dng.
Bưë trđ nhû vêåy, d ưëng kđnh thiïn vùn hûúáng vïì phđa nâo, chó
cêìn àiïìu khiïín nốc nhâ chuín àưång àûa cûãa sưí àïën trûúác ưëng kđnh,
ấnh sấng sệ chiïëu túái vâ ngûúâi quan sất cố thïí nhòn thêëy bêët cûá mc
tiïu nâo trïn bêìu trúâi.
Khi khưng sûã dng, ngûúâi ta àống cûãa sưí trïn nốc nhâ àïí bẫo vïå
kđnh thiïn vùn khưng bõ mûa giố. Àûúng nhiïn, khưng phẫi têët cẫ cấc
phông quan trùỉc ca àâi thiïn vùn àïìu thiïët kïë mấi trôn.
NHÛÄNG KHẤM PHẤ KHOA HỔC 17

NHÛÄNG KHẤM PHẤ KHOA HỔC 18

TRẤI BOM DÛA HÊËU
Trong cåc àua ư tư chùång Saint Petersburg - Tiphliso nùm
1924, nưng dên vng Kavkaz àậ hoan hư nhûäng chiïëc ư tư ài ngang
qua bùçng cấch nếm cho cấc nhâ thïí thao nâo lâ lï, tấo, dûa hêëu, dûa
gang. Kïët quẫ lâ chng lâm bểp, lâm thng vúä cẫ hôm xe, côn nhûäng
quẫ tấo thò lâm cấc tay àua bõ thûúng nùång.
Ngun nhên thêåt dïỵ hiïíu: vêån tưëc riïng ca ư tư àậ cưång thïm
vâo vúái vêån tưëc ca quẫ dûa hay quẫ tấo nếm túái vâ biïën chng thânh
nhûäng viïn àẩn nguy hiïím, cố tấc dng phấ hoẩi. Ta tđnh khưng khố
khùn lùỉm lâ mưåt viïn àẩn cố khưëi lûúång 10 g cng cố nùng lûúång
chuín àưång nhû mưåt quẫ dûa 4 kg nếm vâo chiïëc ư tư àang chẩy vúái
vêån tưëc 120 km.
Tuy vêåy, khưng thïí so sấnh tấc dng àêm thng ca quẫ dûa
trong nhûäng àiïìu kiïån nhû thïë vúái tấc dng ca viïn àẩn àûúåc, vò
quẫ dûa khưng cûáng nhû viïn àẩn.
Khi bay nhanh úã nhûäng lúáp khđ quín cao (têìng bònh lûu) cấc
mấy bay cng cố vêån tưëc vâo khoẫng 3.000 km mưỵi giúâ, nghơa lâ bùçng
vêån tưëc ca viïn àẩn, thò ngûúâi phi cưng sệ àûúng àêìu vúái nhûäng hiïån
tûúång giưëng nhû hiïån tûúång vûâa nối trïn.
Mưỵi mưåt vêåt rúi vâo chiïëc mấy bay àang bay nhanh nhû thïë sệ
trúã thânh mưåt viïn àẩn phấ hoẩi. Gùåp mưåt vưëc àẩn lúán chó àún giẫn
thẫ tûâ mưåt chiïëc mấy bay khấc sang, d mấy bay àố khưng bay ngûúåc NHÛÄNG KHẤM PHẤ KHOA HỔC 20

ÀƯÅNG VÊÅT SỆ ÀÛÚÅC HËN LUÅN THAY VỊ BÕ ẾP
THAM GIA THĐ NGHIÏÅM
Cấc nhâ khoa hổc àậ tòm ra mưåt phûúng phấp cố thïí xoa dõu
nhûäng tưí chûác bẫo vïå àưång vêåt, trong khi vêỵn sûã dng àûúåc chåt,
khó vâ cấc sinh vêåt khấc vâo nhûäng thđ nghiïåm y hổc. Thay vò ếp båc
vâ àấnh thëc mï, hổ kiïn trò hën luån chng trúã thânh àưëi tûúång
nghiïn cûáu tûå nguån.
Cấc nhâ khoa hổc cho biïët, ngoâi lúåi đch hiïín nhiïn nhû khưng
phẫi giam giûä vâ dng thëc, phûúng phấp nây côn khiïën cấc thûã
nghiïåm dïỵ dâng hún vâ cho ra nhûäng kïët quẫ chđnh xấc hún so vúái
khi àưång vêåt bõ stress vò cấc phông giam.
Tẩi Phông thđ nghiïåm Cưng nghïå vâ Khoa hổc Qëc phông Anh,
úã Wiltshire, phûúng phấp nây àang àûúåc sûã dng àïí kiïím tra tấc
àưång ca ëu tưë kđch thđch thêìn kinh lïn nhûäng con khó. Ngûúâi ta
gùỉn cho chng cấc thiïët bõ phất tđn hiïåu nhỗ xđu, àïí cố thïí theo dội
hoẩt àưång àiïån trïn nậo bưå ca chng tûâ xa. Nhûäng con khó nây sau
àố àûúåc hën luån àïí thûåc hiïån nhiïåm v, nhû phên biïåt nhûäng
hònh dẩng khấc nhau trïn mưåt mân hònh nhẩy cẫm. Phûúng phấp

úã Wiltshire, phûúng phấp nây àang àûúåc sûã dng àïí kiïím tra tấc
àưång ca ëu tưë kđch thđch thêìn kinh lïn nhûäng con khó. Ngûúâi ta
gùỉn cho chng cấc thiïët bõ phất tđn hiïåu nhỗ xđu, àïí cố thïí theo dội
hoẩt àưång àiïån trïn nậo bưå ca chng tûâ xa. Nhûäng con khó nây sau
àố àûúåc hën luån àïí thûåc hiïån nhiïåm v, nhû phên biïåt nhûäng
hònh dẩng khấc nhau trïn mưåt mân hònh nhẩy cẫm. Phûúng phấp
truìn thưëng ca nhûäng thđ nghiïåm cng loẩi lâ àûa con vêåt ài xa
khỗi chìng vâ giam chng trong mưåt mưi trûúâng xa lẩ. Quấ trònh
cấch ly nây thûúâng gêy ra sûå phẫn khấng tûâ phđa con vêåt, vâ cho kïët
quẫ sai khấc vúái thûåc tïë.
Phûúng phấp tiïëp cêån múái cng bao gưìm viïåc cho àưång vêåt lâm
quen vúái ngûúâi àiïìu khiïín. Phêìn thûúãng cho sûå cưång tấc ca chng cố
thïí lâ nhûäng quẫ chëi hay mưåt cưëc sûäa trûáng.
NHÛÄNG KHẤM PHẤ KHOA HỔC 22

Mưåt thđ nghiïåm khấc cng àang àûúåc thûåc hiïån trïn lúån. Cấc
nhâ nghiïn cûáu hën luån chng àïí chng húåp tấc vúái hổ trong viïåc
thûã nghiïåm mưåt loẩi kem chưëng nhiïỵm trng da. Trûúác àêy, àïí lâm
àûúåc viïåc nây, ngûúâi ta phẫi àấnh thëc mï cho chng. Côn nay,
nhûäng con lúån àậ hổc cấch chõu àûång àïí gùỉn cấc sensor lïn da nhùçm
theo dội cấc phẫn ûáng ca cú thïí hóåc quấ trònh mêët àưå êím.
Viktor Reinhardt, mưåt nhâ nghiïn cûáu linh trûúãng, cưë vêën ca Viïån
bẫo trúå àưång vêåt úã th àư Washington (M) ng hưå xu hûúáng múái
nây. Ưng cho biïët: “cố thïí khuën khđch ấp dng phûúng phấp àố úã
khùỉp mổi núi. Nïëu bẩn lâm viïåc vúái àưång vêåt thay vò ấp bûác chng thò
chùèng cố l do gò àïí ngûúâi khấc phẫn àưëi cẫ”.


vâ nhúâ àố lâm loậng khưng khđ trong miïång. Dûúái tấc dng ca ấp
sët khưng khđ úã bïn ngoâi, chêët lỗng cố khuynh hûúáng chẩy vâo
khoẫng khưng gian cố ấp sët nhỗ hún, vâ thïë lâ chẫy vâo miïång ta.
Hiïån tûúång úã àêy cng giưëng nhû hiïån tûúång sệ xẫy ra vúái chêët lỗng
trong cấc bònh thưng nhau. Nïëu nhû ta lâm loậng khưng khđ úã bïn
trïn mưåt bònh, dûúái tấc dng ca ấp sët khđ quín, chêët lỗng sệ
dêng cao lïn trong bònh àố.
Ngûúåc lẩi, nïëu ngêåm chùåt mưi vâo cưí mưåt cấi chai thò d cưë
gùỉng thïë nâo bẩn cng khưng thïí “hp” àûúåc nûúác tûâ chai vâo miïång,
vò ấp sët khưng khđ trong miïång vâ trïn mùåt nûúác lâ nhû nhau.
Vêåy, nối chùåt chệ ra thò chng ta khưng nhûäng ëng bùçng
miïång mâ côn bùçng cẫ phưíi nûäa, vò sûå giận núã ca phưíi chđnh lâ
ngun nhên lâm cho chêët lỗng chẫy vâo miïång. NHÛÄNG KHẤM PHẤ KHOA HỔC 24

VỘ SƠ SUMO NHỂ CÊN SÛÃ DNG NHIÏÌU NGỐN ÀÔN
HÚN

Sûå linh hoẩt cố thïí lâ chòa khốa thânh cưng ca cấc vộ sơ sumo