HỒ GƯƠM - DẤU ẤN VĂN HÓA
VÀ KIẾN TRÚC

Chiếm ưu thế về địa điểm, gắn liền với một truyền thuyết nổi tiếng, mang đậm màu
sắc tâm tinh, thuận tiện cho dạo chơi và trầm ngâm suy nghĩ, tất cả đã tạo cho Hồ Gươm
một nét rất khác biệt.
Ngay từ thời kỳ thực dân, người Pháp đã bắt đầu có những hoạt động nhằm nâng cao
giá trị của địa điểm này, thông qua việc áp dụng kinh nghiệm quy hoạch đô thị hiện đại.
Họ nạo vét hồ, kè bờ, trồng cây, lồng ghép hồ vào những vườn cây, quảng trường, để tạo
ra cho chúng những chức năng mới. Tất cả ban đầu đều chỉ nhằm phục vụ cho người
Pháp, sau đó mới dần được mở rộng cho đông đảo quần chúng nhân dân. Vào đầu những
năm giải phóng, Hồ Gươm thuần túy chỉ là nơi dạo mát của người Hà Nội, nơi nghỉ chân
ăn kem của một vài người từ nông thôn ra, và chỉ đông đúc vài ngày tết. Nhưng dần dà,
nhu cầu đi dạo quanh hồ đã phát sinh ngày một lớn. Rất nhiều người thường xuyên dạo
chơi và làm việc tại đây. Không gian của hồ với cây xanh, mặt nước cộng với một chút
tâm linh đã tạo ra một không gian thư giãn cởi mở được gìn giữ, với không khí trong lành
và tự do hơn, khác hẳn với những phần còn lại của thành phố. Mô tả hình ảnh của Hồ Gươm, phân tích vai trò kín đáo nhưng không kém phần
quan trọng của nó trong việc tạo lập kiến trúc và bản sắc đô thị của một thành phố đặc thù
như Hà Nội là việc hoàn toàn không dễ dàng. Vì đối với một loại hình có hình thái đặc
biệt như Hồ Gươm việc phân tích và nhận định về nó không phải là chuyện thường gặp
trong lĩnh vực phân tích kiến trúc đô thị. Nó khác hẳn với việc nhận định về một hay
nhiều công trình với các hình khối kiến trúc cụ thể. Bởi những gì mà Hồ Gươm đóng góp
cho diện mạo của thủ đô về mặt văn hóa và kiến trúc cảnh quan chắc chắn là lớn hơn rất
nhiều so với những gì mà chúng ta có thể tưởng tượng. Vì ở đây, ngoài những yếu tố vật
lý và hình thái kiến trúc thuần túy ta còn phải thống kê được những yếu tố tinh thần, văn
hóa và xã hội có liên quan, những hình tượng mang tính huyền thoại, tượng trưng mà
chúng tạo ra Đó là những gì mà người ta hay nói về Hồ Gươm, một huyền thoại vẫn
không ngừng được ngợi ca và tôn sùng. nơi được coi là trung tâm của những gì siêu

chẳng còn bao nhiêu nguồn gốc xưa cũ. Nhưng một số thói quen cũ bên hồ của người Hà
Nội xưa thì vẫn còn lưu giữ được, chẳng hạn như những buổi hẹn hò của lớp thanh niên,
học sinh, hay những buổi đàm đạo văn chương, và thú chơi cờ tướng hàng ngày của giới
trí thức cao tuổi bên bờ hồ Hoàn Kiếm. Hồ Gươm là điểm hẹn, nơi gặp gỡ và trao đổi của
họ. Nơi tối ưu để cho ta học cách cảm nhận về cuộc sống bởi các hoạt động đa dạng diễn
ra xung quanh với hình ảnh, tiếng ồn, kết cấu và mùi vị phức tạp của nó được phản ánh
rất khác biệt trong cả 24 giờ của ngày. Đây là yếu tố rất quan trọng, bởi thực sự thành
phố không có nhiều các không gian đa năng như vậy. Nó đóng vai trò là trung tâm, nơi
hỗ trợ cho các hoạt động truyền thống, nơi đã chứng kiến và tiếp nhận những thăng trầm
lịch sử của thành phố và người dân nơi đây. Chính từ đây mà Hồ Gươm đã hình thành và
tổ chức nên những tập quán sinh hoạt rất riêng, những tập quán đã trực tiếp ăn sâu vào
cuộc sống hàng ngày của người dân Hà Nội.
Điểm nút liên kết đô thị:
Nét nổi bật mà chúng ta thấy ở các thành phố hiện đại là chiều thẳng đứng với
những ngôi nhà đang ngày càng có xu hướng vươn lên cao. Nên vô hình chung tại Hà
Nội các không gian mặt nước đã góp phần tạo nên sự cân bằng và khác biệt cho thành
phố này với một phong cách tổ chức đô thị khác hẳn. Là một địa điểm biệt lập, đồng thời
vẫn là phần bổ sung hữu ích cho đô thị. Hồ Gươm chính là yếu tố quan trọng trong tổ
chức không gian đô thị Hà Nội, là điểm định hướng, điểm nút vô hình của thành phố. Nó
liên kết, và đảm bảo một sự chuyển giao có sắp xếp giữa các không gian đô thị trong
thành phố, góp phần hình thành nên những khu phố với nhiều cấp bậc có sự phân chia
giữa mở và đóng, đóng vai trò định hướng hay đúng hơn là điều khiển về mặt địa hình,
liên kết các công trình, các khu phố, góp phần tạo nên bộ lõi của thành phố này. Mặt
nước của hồ có khả năng truyền cho bộ khung của đô thị một số đặc tính không gian, làm
thoáng đãng, giảm mật độ đô thị, và là điểm nút – nơi trút bỏ những ưu tư dồn nén và hỗn
tạp đời thường.
Với vị trí đặc biệt của mình, Hồ Gươm cũng tạo dựng được sự tương quan, cùng

vào lịch sử của thành phố này. Nó vừa có ý nghĩa vật chất, vừa có ý nghĩa tinh thần,
không ngừng góp phần sản sinh, tạo nguồn cảm hứng cho những chiêm ngưỡng và khám
phá. Được xem là một trong những điểm tựa tinh thần hiếm hoi của người dân thành phố.
Hồ Gươm là nơi mà người ta vừa sống một cuộc sống hiện tại, vừa có thể nhìn về quá
khứ và hướng tới tương lai. Rất linh hoạt và tinh tế nó cũng đã điểm xuyết một cách rất
tuyệt vời cho thành phố, góp phần tạo nên một cấu trúc chặt chẽ, một bộ khung đô thị
được che giấu kín đáo và tế nhị. Vì nếu như ở các đô thị hiện đại phương Tây những
điểm nút đô thị được hình thành nên từ những công trình chọc trời (các tòa nhà, công
trình đô thị), hoặc từ nơi hội tụ các mạng lưới (đại lộ, nút giao cắt, quảng trường), những
yếu tố luôn có thể nhìn thấy, dễ dàng xác định và thường xuyên được thể hiện, thì ngược
lại, ở Hà Nội những điểm nút đó lại được hình thành nên từ những nét ngang không thể
cảm nhận, từ những cái hồ duyên dáng mang đầy các yếu tố lịch sử với các đặc tính bên
trong cần được bảo vệ. Nó ít bộc lộ, phô trương mà rất tinh tế, kín đáo, gần như không
thể nhìn thấy. Là tấm gương phản chiếu tinh tế, Hồ Gươm luôn là nơi con người có thể
thâm nhập được một cách hữu cơ. Chúng cũng linh hoạt, trơn tru và sẵn sàng đón nhận
những hoạt động sinh hoạt mới, rất thích hợp với những đổi thay từng ngày của cuộc
sống.
Những người biết lắng nghe sẽ thấy Hồ Gươm cũng như các hồ nước khác ở Hà
Nội vẫn không ngừng thốt lên cùng một thông điệp sâu thẳm: “Chúng tôi là bộ khung của
thành phố này, chúng tôi là cơ thể của thành phố trên âm bản, chúng tôi là những cánh
cửa đến với những biểu tượng, chúng tôi là những tấm gương phản chiếu tinh thần Hà
Nội mà mọi người đều cảm nhận được nhưng không phải bao giờ cũng xác định và miêu
tả được”.