Nghệ thuật hát Then

kho tàng nghệ thuật dân gian truyền thống của Việt Nam có
một điệu hát vô cùng đặc sắc và là nét đặc trưng văn hóa của
đồng bào dân tộc Tày, Nùng, Thái đó là điệu hát Then. Các nghệ sĩ hát Then tỉnh Lạng Sơn

“Then” theo tiếng đồng bào dân tộc là Thiên tức là Trời, vì
thế hiểu theo ngôn ngữ dân tộc thì điệu hát Then được coi là
điệu hát thần tiên, là một loại hình nghệ thuật mang màu sắc
tín ngưỡng thuật lại một cuộc hành trình lên thiên giới để cầu
xin một điều gì đó.

Hát Then gắn bó sâu sắc với đời sống tinh thần và tâm linh
của đồng bào dân tộc bởi nó xuất phát từ tín ngưỡng về một
thế giới thần bí, nơi có những nhân vật và sức mạnh diệu kỳ
như: Bụt, Giàng, Trời…Chỉ có những ông Then, bà Then
mới có đủ sức mạnh và bản lĩnh cũng như khả năng đến được
thế giới đó. Khi những ông Then, bà Then này dâng lên
Mường Trời những sản vât của con người thì họ hát. Lúc đầu
hát Then chỉ có một người, tay đệm đàn, miệng hát, chân xóc
nhạc. Chính lời hát bài hát Then, hòa trong nhịp đàn tính dìu
dặt, cùng tiếng đệm đàn, miệng hát, chân xóc nhạc sẽ đưa
ông Then, bà Then đến với Mường Trời. Do vậy, người hát
Then trong dịp lễ, tết là những người đại diện cho cộng đồng,
cho người dân giao tiếp với thần linh để cầu xin mùa màng

Cũng như rất nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống khác,
hát Then đang đứng trước nguy cơ mai một. Để bảo tồn và
phát huy giá trị nghệ thuật của hát Then, các nhà nghiên cứu,
các tỉnh có đồng bào dân tộc Tày, Nùng, Thái sinh sống đã có
những hành động tích cực và cụ thể góp phần bảo tồn nghệ
thuật này.

Được biết đến là một di sản văn hóa – nghệ thuật truyền
thống độc đáo của các dân tộc Tày, Nùng, Thái ở các tỉnh
miền núi phía bắc như Cao Bằng, Bắc Kạn, Yên Bái, Lạng
Sơn…then được lưu giữ, phát triển thành một không gian văn
hóa hát then – đàn tính hết sức đồ sộ về khối lượng, phong
phú về thể loại, đa dạng về hình thức biểu diễn. Trải qua
nhiều năm, một số đồng bào người dân tộc ở phía bắc đã di
cư đến phía Nam sinh sống và mang theo loại hình này vì vậy
hiện nay ở một số tỉnh phía nam cũng thấy xuất hiện nghệ
thuật hát then.

Vốn không chỉ đơn thuần là một loại hình nghệ thuật diễn
xướng, hát then còn là một hình thức tín ngưỡng lâu đời của
người đồng bào dân tộc. Truyền thuyết kể rằng: Nhà Mường
Then có 22 vạn gian nhà, nhà Then rộng mở khang trang, tha
hồ cho đôi con Rồng đùa nhau bay lượn khắp các gian nhà
Then, đàn voi, đàn ngựa có thể chạy nước đại trên sân nhà
Then. Nhà Mường Then cái gì cũng đẹp vì vậy người trần
muốn đến được nhà Mường Then để ngắm phong cảnh và
cầu xin cho con người ai ai cũng được khỏe mạnh, xinh đẹp,
cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt
khuất núi, hát then giờ bị trẻ hóa nhiều, lời then đa phần được
đặt lời mới. Điều đáng lo nhất theo ông Nguyễn Vũ Phan là
người dân tộc Tày hiện nay phần nhiều không nói được tiếng
mẹ đẻ, đây là một thực trạng ảnh hưởng nghiêm trọng tới
việc bảo tồn hát then. Tại tỉnh Lạng Sơn thì dự án bảo tồn đã
được hoành thành trên giấy nhưng lại không có kinh phí thực
hiện, ông Hoàng Thành Khởi – trưởng phòng Văn hóa Sở
VHTTDL tỉnh cho biết: nếu có kinh phí thì cũng không thể
thực hiện được bởi không có nghệ nhân nào có thể truyền
dạy…

Như vậy có thể thấy, mặc dù các tỉnh đã có nhiều những hành
động tích cực cho việc bảo tồn loại hình nghệ thuật độc đáo
của đồng bào dân tộc song kết quả thì vẫn còn hạn chế. Về
vấn đế này, ông Nguyễn Vũ Phan đã có ý kiến: Yếu tố quyết
định là phải coi trọng vai trò của các nghệ nhân, hạt nhân văn
hóa dân tộc Tày. Từ trước tới nay, mới chỉ là sự coi trọng về
mặt tinh thần, động viên, cổ vũ, đến giờ cần phải quan tâm
vật chất, dành một phần kinh phí thỏa đáng hỗ trợ hoạt động
của các nghệ nhân để họ truyền dạy làn điệu Then cho thế hệ
trẻ và đào tạo người kế nghiệp. Không ai có thể thay các
nghệ nhân đào tạo người kế nghiệp mà phải do chính các
nghệ nhân đảm nhiệm. Đồng thời, hàng năm các địa phương
cần tổ chức hội nghị tôn vinh các nghệ nhân, hạt nhân văn
hóa dân gian để động viên, cổ vũ những người có đóng góp
tích cực đối với đời sống sinh hoạt văn hóa cộng đồng.

Nhạc sĩ Lương Nguyên, người từng làm Tổng đạo diễn Liên
hoan hát Then – đàn Tính thì lại cho rằng: Muốn bảo tồn hát
Then phải để cho nó được sống trong cộng đồng. Cơ quan