"ĐỌC" HIỂU TÁC PHẨM MỸ THUẬT
Cuối thời tiền sử con người chưa biết chữ nhưng đã biết sử dụng hình ảnh để
truyền đạt cho nhau những thông điệp khác nhau. Hình ảnh có thể được khắc, vẽ
trên những thành vách hang động, nặn bằng đất sét hoặc khắc trên xương. Ngày
nay một số hình ảnh cổ xưa vẫn còn tồn tại, dù trải qua bao nhiêu thời gian chúng
vẫn cho ta biết và cảm nhận được những suy nghĩ, tình cảm của con người trong
các giai đoạn lịch sử sản sinh ra chúng.
Nghiên cứu về lịch sử nghệ thuật, chúng ta thấy rõ: nghệ sĩ- tác giả của các tác
phẩm chính là “người truyền thông” (communicator) chuyển tải vô số thông điệp
trong xã hội họ đã, đang và sẽ sống. Thông qua các hình ảnh: từ các đường nét đơn
giản đến các hình dáng phức tạp, từ hình tĩnh đến hình động, nghệ sĩ truyền đạt tới
người xem nhiều nội dung khác nhau, mô tả được biết bao thứ cần thiết. Ngôn ngữ
bằng hình ảnh như: tranh, tượng, phim, ảnh là trực quan, phong phú và mạnh mẽ.
Cũng như những ngôn ngữ khác, cần phải học nó, nếu không, các hình ảnh sẽ trở
nên câm lặng và sự truyền đạt thông tin sẽ không tự thiết lập. Điều này giống như
một người không biết chữ giở xem một cuốn tiểu thuyết.
Những dạng truyền đạt thông tin bằng hình ảnh thường gồm các thành phần sau:
1. Người phát thông điệp: chủ nhân của thông tin.
2. Thông điệp: nội dung của sự truyền thông.
3. Mật mã: hệ thống tín hiệu được sử dụng để truyền đạt thông tin, nó phải được
biết đến và chỉ ra thông điệp.
4. Phương tiện: vật liệu, phương thức, kỹ thuật để biểu đạt thông điệp
5. Người cảm thụ: người được nhận thông điệp.

Để tự “đọc” hiểu một tác phẩm Mỹ thuật
Khi người ta đứng trước một tác phẩm nghệ thuật, trước tiên cần phải nắm được
những thông tin và lập thành một tờ khai (Fiche). Theo thói quen, những thông tin
này tập hợp nội dung liên quan tới các điểm sau: Tác giả (tên, họ, nơi sinh, thời
gian sinh và mất), tên tác phẩm, năm sáng tác, kích thước, kỹ thuật sử dụng, quyền
sở hữu thuộc ai?. Tùy theo những kỹ thuật và những chất liệu, tác phẩm có nêu lên
những mật mã tức là hình thức biểu hiện khác nhau, ví dụ: tranh, tượng, kiến trúc
hay nghệ thuật ứng dụng Mỗi mật mã có các tín hiệu cụ thể và chính xác hơn cho
từng hệ mật mã. Ví dụ: tranh sơn dầu, tranh bột màu, tượng đá cẩm thạch, tượng
gỗ, .v.v
Từ các thông tin trên, chúng ta bắt đầu “đọc” mô tả và “đọc” hiểu tác phẩm.
a. “Đọc” mô tả: “đọc” một cách khái quát về chủ đề tác phẩm dựa vào tên tác
phẩm, có nghĩa là nhìn trực quan tả nhanh những gì thấy trên tác phẩm.
b. “Đọc” hiểu: cũng như “đọc” kỹ về tác phẩm. Việc “đọc” này phức tạp hơn, cần
tập trung để cố gắng hiểu đầy đủ những thông điệp và chức năng của tác phẩm mà
tác giả muốn truyền đạt. Hiểu biết quan trọng không thể thiếu, đó là bối cảnh lịch
sử, tôn giáo, văn hóa sinh ra tác phẩm. Chủ yếu “đọc” cơ cấu biểu cảm, có nghĩa là
ngôn ngữ của những hình thức mà tác giả đã thể hiện như: màu sắc, đường nét,
không gian hoặc những dáng hình trong tranh, tượng hay những công trình kiến
trúc, cũng có khi là giá trị mỹ học của tác phẩm. Muốn hiểu biết một tác phẩm cần
phải biết ý nghĩa những biểu tượng. Thực tế tác giả có thể sử dụng một số hình ảnh
tượng trưng để mô tả hoặc biểu lộ các ý tưởng. Thoạt đầu người xem có thể nhìn
thấy những hình biểu tượng trong một tác phẩm. Sự giải mã những biểu tượng sẽ
mang tới cho chúng ta sự hiểu biết phong phú hơn và rõ ràng hơn về tác phẩm.
“Để đọc hiểu một tác phẩm văn học đã là khó, nhưng để “đọc” hiểu một tác phẩm
mỹ thuật còn khó hơn”, đây là ý kiến của nhiều người xem muốn hiểu một cách
đầy đủ giá trị nghệ thuật của các tác phẩm mỹ thuật truyền thống hoặc khám phá
sâu những tác phẩm mỹ thuật đương đại. Băn khoăn này cũng có lý vì quan niệm
thẩm mỹ đẹp- xấu ít nhiều cũng thay đổi theo thời gian. Chính vì thế mà có họa sĩ
khi thì thích tìm cái đẹp trong trường phái ấn Tượng, lúc lại thích theo trường phái