NHÀ ĐIÊU KHẮC – MỸ THUẬ NGUYỄN HẢI (1933-2012)

Nhà điêu khắc Nguyễn Hải sinh ngày 05 tháng 10 năm 1933, tại làng Hậu Thành,
huyện Cái Bè, tỉnh Mỹ Tho nay là tỉnh Tiền Giang. Ông có nhiều năm sinh sống và
sáng tác tại Hà Nội cho đến ngày giải phóng miền Nam ông chuyển vào thành phố
Hồ Chí Minh. Hiện gia đình ở 77 Trần Quốc Hoàn, phường 4, quận Tân Bình,
thành phố Hồ Chí Minh.
Ông sinh ra trong một gia đình nghệ sĩ, cha ông là hoạ sĩ, soạn giả Tuồng Nguyễn
Thế Thanh thường được người hâm mộ gọi là thầy tuồng Ba Nghĩa và mẹ ông là
đào hát Phạm Thị Mậu rất nổi tiếng, họ thích cuộc đời nay đây mai đó khắp các
tỉnh thành Nam Bộ trên chiếc ghe Bầu là gánh hát Tân Đồng Ban rất nổi tiếng. Vì
vậy Nguyễn Hải khi còn nhỏ thường phải lênh đênh theo gia đình hoặc sống xa cha
mẹ. Khi bố mất, mẹ ông đã phải gửi con trai cho một bà cụ ở Sóc Trăng nuôi. Lúc
còn nhỏ tuổi ông thích dùng đất sét để nặn những pho tượng nhỏ như ông Táo, ông
Địa, càn ràn, trâu bò có lẽ những trò nặn trẻ thơ ấy đã tạo cho Nguyễn Hải sự say
mê và phát huy khả năng mỹ thuật sau này.
Sau Cách mạng tháng 8 năm 1945, Thực dân Pháp trở lại gây chiến tranh xâm
chiếm Nam Bộ, Nguyễn Hải ở với ông bà và ông bà đã cho ông đến trường làng.
Năm 1947, ở tuổi 14 Nguyễn Hải được người chú đưa vào căn cứ Khu VIII để làm
văn thư. Do có năng khiếu mỹ thuật, ông được đơn vị cho tham dự một lớp học bổ
túc về mỹ thuật tổ chức tại xã. Sau khoá học, ông được giao công việc mới liên
quan đến mỹ thuật, đó là khắc các bản gỗ để in báo cho ban tuyên truyền Khu VIII.

viên khoa Điêu khắc của trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp sau này trở thành
những tác giả điêu khắc có tiếng như: Tạ Quang Bạo, Hứa Tử Hoài, Trần Tuy,
Nguyễn Duy Độ, Trần Hùng, Lê Liên, Nguyễn Văn Quế
Cùng với công tác giảng dạy, nhà điêu khắc Nguyễn Hải đã có một loạt sáng tác
tượng nhỏ dựa trên phong cách điêu khắc gỗ Đình làng rất đặc sắc. Tuy nhiên,
người ta biết đến ông bằng những tác phẩm mà ông đã sáng tác, trưng bày tại các
triển lãm Mỹ thuật Mùa Xuân năm 1967, triển lãm 10 năm Điêu khắc toàn quốc
năm 1973 đó là các tác phẩm: Thánh Gióng, Nguyễn Văn Trỗi, Chiến thắng Điện
Biên Phủ, Những người Mẹ - những người Chị, Cuộc chiến đấu tự vệ, Hồ Xuân
Hương điêu khắc của thế hệ thứ hai mở đường cho điêu khắc hiện đại Việt Nam.
Tác phẩm của họa sĩ Nguyễn Hải đã tham gia Triển lãm 10 năm Điêu khắc toàn
quốc (1963 - 1973) và các Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc: Đước tháng Tám - thạch
cao, h=140cm (1985)
Các tác phẩm điêu khắc được sáng tác trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ của
nhà điêu khắc Nguyễn Hải thời kỳ ở Hà Nội là những tác phẩm điêu khắc quý của
bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, nhiều tác phẩm điêu khắc của ông do điều kiện chiến
tranh chỉ mới được thể hiện bằng thạch cao nay đã được bảo tàng Mỹ thuật Việt
Nam chuyển thành chất liệu đồng như: Nguyễn Văn Trỗi, Thánh Gióng, Chiến
thắng Điện Biên Phủ
Năm 1975 sau chiến dịch Hồ Chí Minh, đất nước hoàn toàn giải phóng, trong khí
thế hân hoan vui mừng của nhân dân cả nước, nhà điêu khắc Nguyễn Hải đã sáng
tác tác phẩm Mùa Xuân, đây là một tác phẩm thể hiện người phụ nữ Việt Nam tay
bế con, tay dương cao súng trong hình tượng của người chiến thắng.
Năm 1977, gia đình ông chuyển vào Thành phố Hồ Chí Minh. Trong điều kiện hòa
bình, nhà điêu khắc Nguyễn Hải đã sáng tác và xây dựng nhiều tác phẩm tượng đài
xuất sắc. Vào đầu năm 1980 ta có thể kể tới các tác phẩm: Thủ Khoa Huân - tượng
đá Granit - h = 10m, được hoàn thành năm 1985 dựng tại ngã ba sông Bảo Định và
sông Tiền thuộc Thành phố Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang quê hương ông. Đây là tác
phẩm bằng chất liệu đá đầu tiên được xây dựng nặng tới 25 tấn thể hiện được khí
phách hiên ngang, kiên trung và bất khuất của Thủ khoa Huân, anh dũng hy sinh vì

Châu (nay là tỉnh Điện Biên). Tác phẩm được lựa chọn để dựng là tác phẩm Chiến
thắng Điện Biên Phủ của nhà điêu khắc Nguyễn Hải sáng tác năm 1963 được lưu
giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, và là một tác phẩm được giới Mỹ thuật đánh
giá cao. Sau khi được lựa chọn, nhà điêu khắc Nguyễn Hải đã tiến hành làm phác
thảo mới cho phù hợp với ngôn ngữ của tượng đài đặt trên đồi D1. Tại Bảo tàng
Không quân Hà Nội, các nhà điêu khắc của Công ty Mỹ thuật TW đã tiến hành
phóng to tác phẩm lên hơn 10m. Tác phẩm được phóng to bằng đất này đã được
nhiều đồng chí lãnh đạo cấp cao của Đảng, Nhà nước, và Hội đồng nghệ thuật
đánh giá cao bởi ngôn ngữ tạo hình và nội dung tư tưởng mà tác phẩm đã chuyển
tải. Có thể nói nhà điêu khắc Nguyễn Hải là tác giả có tượng đài được xây dựng
nhiều nhất ở Việt Nam.
Nhà điêu khắc Nguyễn Hải nổi tiếng không chỉ ở những tác phẩm tượng đài mà
trong những năm sáu mươi và bẩy mươi của thế kỷ hai mươi ông đã sáng tác nhiều
tác phẩm điêu khắc mở đầu cho sự cách tân ngôn ngữ điêu khắc Việt Nam hiện
đại. Từ năm 1957 đến năm 1963 ngay trong thời gian học tập ở nhà trường ông đã
có nhiều tác phẩm được đánh giá cao như: tượng Công nhân (1957), Đài hòa bình
(1962), Cuộc chiến đấu tự vệ, Những người chị, người mẹ, Công nhân mỏ, đó là
những tác phẩm gắn bó với công cuộc xây dựng miền Bắc và ước vọng hòa bình
thống nhất của nhân dân cả nước.
Năm 1964, đế quốc Mỹ mở rộng chiến tranh phá hoại bằng không quân ra miền
Bắc, trong điều kiện gian khổ về vật chất, ông vừa làm công việc giảng dạy, vừa
liên tục sáng tác nhiều tác phẩm mới với ngôn ngữ điêu khắc hoành tráng, bề thế
mà mang dấu ấn riêng. Các tác phẩm của ông nêu cao chủ nghĩa anh hùng cách
mạng, ca ngợi những chiến công của quân và dân trong cuộc kháng chiến chống
Pháp và chống Mỹ, những huyền thoại anh hùng của dân tộc, về Bác Hồ kính yêu,
về những người mẹ, người chị những người phụ nữ anh hùng bất khuất, trung hậu,
đảm đang, và tố cáo tội ác của giặc Mỹ ta có thể kể đến tác phẩm như: Chiến thắng
Điện Biên Phủ, Anh Trỗi (1972), Chiến thắng mùa xuân, Du kích Đồng Tháp,
Thần đồng, Bác Hồ về biên giới, Bác Hồ nhà thơ, Thánh Gióng (1972), Hồ Xuân
Hương, Mẹ con chim câu, Thiếu nữ xanh, Tội ác phố Khâm Thiên