I - Gợi dẫn
1. Tác giả
Theo sách Thiền uyển tập anh, Pháp Thuận (915 – 990) là một nhà sư có vai trò quan trọng đối với sự
nghiệp của nhà Tiền Lê, “ông học rộng, thơ hay, có tài giúp vua, hiểu rõ việc nước”. Nhà sư tham gia vào
công việc triều chính của nhà Tiền Lê, có nhiều lời khuyên bổ ích về đường lối trị dân. Ông được vua Lê
rất tôn trọng và tin cậy. Bài thơ là câu trả lời của nhà sư khi vua Lê hỏi : “Vận nước dài ngắn thế nào ?”.
2. Tác phẩm
Bài thơ được viết theo thể ngũ ngôn tuyệt cú Đường luật, cân đối chia làm hai vế : vế thứ nhất bàn về vận
nước, vế thứ hai nói về cách trị nước. Đây là một bài thơ thuộc loại chính luận, là một trong số những bài
thơ sớm nhất có tên tác giả của văn học viết Việt Nam. Nội dung chính luận được thể hiện bằng một hình
thức thơ giàu hình ảnh và hệ thống ngôn ngữ hàm súc, đó là giá trị của bài thơ.
3. Cách đọc
Cần đọc phần Tiểu dẫn và các chú thích trong bài. Đọc chậm, rõ, thể hiện tính chất chính luận của bài
thơ.
II - Kiến thức cơ bản
Phật giáo du nhập vào Việt Nam từ những ngày bình minh của lịch sử dân tộc. Ngay từ những sáng tác
dân gian đầu tiên của dân tộc, hình ảnh Bụt và thuyết về kiếp sống luân hồi đã có dấu ấn rất đậm nét.
Càng về sau Phật giáo càng phát triển và có vị trí quan trọng trong đời sống tâm linh của nhân dân, nhất là
các thời Tiền Lê, Lí, Trần. Vào thời ấy, các nhà sư có vị trí rất quan trọng đối với nhà nước. Họ thường là
những người thông tuệ, tài ba, mưu lược, với những triết lí từ bi bác ái của đạo Phật, họ đã tham mưu để
nhà vua có những đường lối trị nước hợp lòng dân. Sư Pháp Thuận là một nhà sư như thế. Tài năng của
nhà sư đã được ghi nhận qua hai câu thơ mà sứ thần nhà Tống là Lí Giác viết tặng sau khi đi sứ sang nước
ta và nhà sư Pháp Thuận là người tiếp đón. Tạm dịch là : “Ngoài trời còn có trời soi rạng – Sóng lặng khe
đầm thấy trăng thu”. Bài Quốc tộ thể hiện tài năng và tấm lòng của nhà sư đối với đời, với nước, đúng
như tinh thần nhập thế của Phật giáo ở Việt Nam.
Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn mười hai sứ quân, lập nên nhà Đinh. Nhưng không may nhà vua qua đời sớm, vua
nhỏ lên ngôi, Thái hậu Dương Vân Nga nhiếp chính. Đất nước loạn lạc phức tạp, hi sinh quyền lợi của
dòng họ, đặt quyền lợi dân tộc lên trên, Thái hậu nhường ngôi cho Thập đạo tướng quân Lê Hoàn. Nhà
Tiền Lê được thành lập, đánh bại quân Tống rồi quân Chiêm Thành. Đây là thời kì lịch sử có nhiều nguy
biến, nguy cơ chiến tranh vẫn còn, đất nước còn nghèo. Vì thế, vua Lê với tấm lòng trân trọng và tin
tưởng đã hỏi nhà sư : “Vận nước dài ngắn thế nào ?”. Trị nước là việc của quân vương, nước thịnh hay

Chốn chốn dứt đao binh.)
“Vô vi” là khái niệm của Đạo giáo, là không làm những việc có hại cho người khác, là không có quá
nhiều tham vọng, như Lão Tử đã viết : ‘Trị nước lớn mà chính sự phiền hà, pháp lệnh thay đổi nhiều quá,
can thiệp vào việc dân nhiều quá, thì dân sẽ dối trá, chống đối” (Đạo đức kinh). Pháp Thuận là nhà sư nên
quan niệm của ông là quan niệm “vô vi” của nhà Phật, là từ bi, bác ái, vị tha. Theo đạo lí này, người trị
nước phải yêu dân như con, phải diệt bớt tham vọng. Nhiều bài học lịch sử đã cho thấy, chỉ khi người
đứng đầu nhà nước có chính sách từ bi, bác ái, quan lại không quá nhiều tham vọng, không tranh giành
quyền lực thì vận nước mới bền. Nhà sư đã khẳng định một chân lí : Chỉ khi nơi điện các, đấng quân
vương từ bi, bác ái thì đất nước mới có được nền thái bình thịnh trị vững chắc. Vô vi là không tham vọng,
là phải quan tâm đến quyền lợi của dân, lấy dân làm gốc là cơ sở vững chắc của mọi nền thái bình. Vậy
phép trị nước toàn diện nhất vẫn là lấy dân làm gốc. Có lẽ đây là gốc rễ của tư tưởng “lấy dân làm gốc”
mà bao đời nay các nhà chính trị lỗi lạc của dân tộc ta đã quan tâm. Câu thơ mang ý nghĩa vô cùng sâu
sắc và mang tầm tư tưởng. Nguyên nhân của tất cả mọi cuộc chiến tranh, của nạn đao binh đều bắt đầu từ
tham vọng quyền lực. Nạn đao binh chỉ chấm dứt khi các bậc quân vương “vô vi trên điện các”, biết chăm
lo đến nền thái bình, từ bi bác ái trong đường lối trị nước. Tính chất triết lí và chiều sâu giá trị tư tưởng
của bài thơ nằm ở đường lối trị nước rất tiến bộ này.
Là nhà sư nhập thế, những tư tưởng của nhà Phật đã được Pháp Thuận thể hiện thành những đường lối trị
nước tiến bộ và có ý nghĩa lâu dài đối với vận mệnh dân tộc. Với ngôn ngữ hàm súc, hình ảnh sinh động
và gợi cảm, bằng tâm huyết và tấm lòng luôn trải rộng tình đời, nhà thơ đã góp cho văn học dân tộc một
tác phẩm văn học chính luận có giá trị nghệ thuật cao và giá trị triết lí sâu sắc.
III - liên hệ
Đỗ Thuận (915 – 990) là nhà sư nổi tiếng thời Tiền Lê. Ông là người tu hành, theo dòng thiền phương
Nam, nhưng giỏi văn học, làm pháp sư dưới triều vua Lê Đại Hành. Theo sử cũ, năm 987, nhà Tống sai
Lí Giác đi sứ sang nước ta. Vua Lê cử ông đi đón, nhưng ông giả làm người chèo đò ngang ở sông Sách
(sông Thương). Khi Lí Giác đến, ông mời lên đò. Vốn là một người ham thích văn thơ nên khi ra giữa
sông, nhìn thấy đôi ngỗng đang bơi trên mặt nước, Lí Giác liền ứng khẩu đọc hai câu thơ :
Nga nga lưỡng nga nga
Ngưỡng diện hướng thiên nha
nghĩa là :
Ngỗng kia, ngỗng một đôi