CÓ HAY KHÔNG TƯỢNG QUAN VÂN TRƯỜNG Ở CHÙA TÂY
PHƯƠNG?

Chùa Tây Phương là một trong những ngôi chùa nổi tiếng ở
Việt Nam. Dù không phải là người thực sự am hiểu về hệ
thống tượng thờ trong các ngôi chùa Việt, nhưng hai bức
tượng Đức Ông và Sơn Thần trong chùa Tây Phương từ lâu
gây cho tôi sự hoài nghi về tên gọi. Căn cứ vào những nghiên cứu ban đầu, người
viết cho rằng hai pho tượng này là Quan Vũ và Quan Bình, hai vị tướng thời Tam
Quốc.
1. Lai lịch Quan Vân Trường (162 ? - 220).
Quan Vũ cũng gọi là Quan Công, tự Vân Trường, là thuộc hạ thân tín của Lưu Bị
(thời Tam Quốc), khi còn sống là một trong Ngũ hổ tướng của nhà Tây Thục
(Quan Vũ, , , và ). Quan Công về sau bị tướng Đông Ngô là Lã Mông lập kế chém
chết. Danh tướng Tây Thục này sau khi mất đã được dân gian truyền tụng nhiều
câu chuyện hiển linh huyền thoại. Quan Công là một hiện tượng đặc biệt trong lịch
sử tín ngưỡng tam giáo. Ông đều được cả Nho - Lão - Phật cùng thờ. Nho giáo coi
ông là biểu tượng toàn bích của Nhân - Nghĩa - Lễ - Trí - Tín - Dũng. Bình sinh chỉ
là Hán thọ đình hầu, Quan Vũ qua các thời đại sau ngày càng được sùng kính, suy
tôn. Hoàng đế Quang Tự nhà Thanh còn phong mỹ tự cho Quan lão gia tới 26 chữ,
không đọc hết được trong một hơi: “Trung nghĩa thần vũ Linh hựu nhân nghĩa
Hiển uy hộ quốc Bảo dân tinh thành Tuy tĩnh dực tán Tuyên đức Quan thánh Đại
đế”.
Lão giáo suy tôn ông làm Vũ Môn thần, chuyên chấn áp tà ma. Trong khoảng
Minh Vạn Lịch (1573-1620), thậm chí phong cho Quan Vũ là “Tam giới phục quỷ
Đại đế thần uy Viễn trấn thiên tôn Quan thánh Đế quân”.
Quan Công đi vào thế giới tượng Phật khoảng vào đời nhà Tùy. Tổ thứ 4 phái
Thiên Thai, ngài Trí Giả Đại Sư (538 - 597) là người có công đưa Quan Thánh Đế
vào thế giới của chư Phật. Theo truyền thuyết kể lại, khi chọn mảnh đất ở Đương
Dương, nơi có non xanh nước biếc làm chốn tu hành, đại sư hàng đêm thường gặp

gọi nôm na về vị trưởng lão Cấp cô độc (Anàthapindika), người đã bỏ tiền mua lại
khu vườn của thái tử Kỳ Đà để hiến cho Đức Thế tôn làm nơi giảng đạo.
Anàthapindika vốn là chỉ là một đại thương gia giàu có, nhân hậu. Hình ảnh một
ông già râu tóc bạc phơ, vóc dáng nhỏ nhắn chính là đặc điểm thường thấy nhất ở
các ngôi chùa Việt. Tượng “Đức Ông” ở chùa Tây Phương căn cứ vào y phục thì
vào hàng đế vương. Tấm bổ tử (tấm vải hình vuông thêu trước ngực) có hình con
rồng đang vờn mây. Theo quy định của nhà Thanh (TQ) và nhà Nguyễn (VN) dân
thường và quan lại không được tự ý thêu rồng phượng trên ngực. Tay trái cầm hốt,
một biểu hiện rất đặc trưng của quan lại phong kiến thêm khẳng định đây không
thể là một thương gia hay vị thần đất.
Nhà nghiên cứu T.Q.T cho rằng đây là vị quan võ. Nhưng trang phục của vị “thần
đất” này cũng không hoàn toàn võ phục. Nếu là người am tường đôi chút về y phục
quan lại phong kiến, chúng ta có cảm giác vị thần này nửa giống quan võ, nửa
giống quan văn. ống quần bên trái là quần của quan võ, đầu gối bọc giáp trụ, bắp
chân bó chặt, ống quần bên phải lại mềm mại với những nếp gấp buông xuôi, phủ
đến tận chiếc hài. Phải chăng vì Quan Công văn võ song toàn, là bậc hổ tướng lại
làu làu kinh Xuân Thu, nên có sự “cố tình khập khiễng” trong trang phục này.
Cũng có phần khiên cưỡng khi gán cho bức tượng ngồi ở phía đối diện là Giám trai
(T.Q.T) hay Sơn Thần (T.T.K). Bức tượng này không có vẻ gì của một vị thần coi
trông việc ăn uống của các sư tăng. Thực ra đây là Quan Bình, cùng với Châu
Thương là hai nhân vật phối thờ cùng Quan Đế. Hình tướng phổ biến của Quan
Bình là một vị quan mặt mày đầy đặn, đôn hậu. So với danh xưng Giám trai, cách
gọi Sơn Thần phần nào hợp với Quan Bình hơn. Đối chiếu với câu truyện truyền
thuyết Quan Vũ, Quan Bình đến tương kiến Trí Giả đại sư sau đây thì cách gọi
Quan Vũ là Thổ địa, Quan Bình là Sơn Thần tuy không thật chuẩn nhưng phần nào
phản ánh độ khúc xạ của văn hóa Việt.
Trong hạn hẹp của bài viết này, tác giả xin tập trung vào hai vấn đề chính là: Sự
xuất hiện của tượng Quan Vũ và sự “biến mất” của tượng Quan Vũ ở chùa Tây
Phương.
3 . Sự “biến mất” của Quan Công

Thay cho lời kết, với một giả thuyết khoa học cho vấn đề sự hiện diện của tượng
Quan Vân Trường trong ngôi chùa Việt, tác giả nhận thấy khoảng trống trong
nghiên cứu nghệ thuật Minh hương ở Việt Nam. Hy vọng những nghiên cứu liên
ngành trong thời gian tới đây sẽ làm sáng tỏ hơn những tác động của hiện tượng
tiếp xúc giao lưu văn hóa của người Việt với văn hóa của bộ phận người Hán chạy
xuống phía Nam sau khi người Mãn lập nên triều đại nhà Thanh ở Trung Quốc.(1)
(1). Xin đọc thêm các bài cùng về vấn đề liên quan trong: Một biểu tượng Đạo giáo
trong ngôi chùa Tây phương - Tạp chí Mỹ thuật; Việt Nam có tượng Kim Cương -
Tạp chí Mỹ thuật.