Tiểu luận triết học
LờI NóI ĐầU
Tiến lên chủ nghĩa xã hội là mục tiêu cách mạng lớn lao nhất
và quan trọng nhất của Đảng và nhân dân ta hiện nay vì chỉ có thực
hiện đợc mục tiêu này, chúng ta mới có thể xây dựng đợc một nớc
Việt Nam mà theo cách nói của Hồ Chí Minh là: dân giàu, nớc
mạnh, xã hội công bằng dân chủ, văn minh. Và cũng chỉ xây dựng
thành công chủ nghĩa xã hội, chúng ta mới có thể làm thoả mãn ham
muốn tột cùng, ham muốn cuối đời của Ngời đó là : Làm sao cho
dân ta ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng đợc học hành

. Vậy
chúng ta phải làm thế nào để thực hiện mục tiêu trên? Từ thực tế
hiện nay cùng với con đờng đi lên chủ nghĩa xã hội ở nớc ta là bỏ
qua chế độ chủ nghĩa t bản, mà tại đại hội VII của Đảng ta lần đầu
tiên đã khẳng định: Chủ nghĩa Mác- Lênin, t tởng Hồ Chí Minh là
nền tảng t tởng, là kim chỉ nam cho hoạt động của Đảng. Tức là,
chúng ta phải: dùng lập trờng, quan điểm, phơng pháp chủ nghĩa
Mác - Lênin mà tổng kết những kinh nghiệm của Đảng ta, phân tích
một cách đúng đắn những đặc điểm của nớc ta. Có nh thế chúng ta
mới có thể dần dần tìm hiểu đợc quy luật phát triển của Cách mạng
Việt Nam, định ra đợc đờng lối, phơng châm, bớc đi cụ thể của Cách
mạng xã hội chủ nghĩa phù hợp với tình hình nớc ta.
Làm đề tài tiểu luận này, vơí t cách là một sinh viên, một công
dân của nớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, một mặt tôi
muốn cùng mọi ngời tìm hiểu sâu hơn và kĩ hơn về Triết học Mác -
Lênin phần chủ nghĩa duy vật biện chứng. Cụ thể hơn, đó là mối
quan hệ biện chứng giữa vật chất với ý thức. Mặt khác, tôi cũng
1
Tiểu luận triết học
muốn góp một phần công sức nhỏ bé của mình vào sự nghiệp cách

thức.
Dựa trên những thành tựu của khoa học tự nhiên nhất là sinh lý
học thần kinh, chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định rằng ý thức
là một thuộc tính của vật chất nhng không phải của mọi dạng vật
chất mà chỉ là thuộc tính của một dạng vật chất sống có tổ chức cao
là bộ óc ngời. Bộ óc ngời là cơ quan vật chất của ý thức. Khoa học
cũng đã chứng minh đợc rằng, thế giới vật chất nói chung và trái đất
nói riêng đã từng tồn tại rất lâu trớc khi xuất hiện con ngời và bộ óc
ngời, rằng ý thức ra đời là kết quả của sự phát triển lâu dài của giới
tự nhiên cho tới khi xuất hiện con ngời và bộ óc ngời. Hoạt động ý
thức của con ngời diễn ra trên cơ sở hoạt động sinh lý thần kinh của
bộ não ngời. Bộ não ngời bao gồm khoảng 15 đến 17 tỉ tế bào thần
kinh, các tế bào này tạo nên vô số các mối liên hệ nhằm thu nhận,
xử lý, truyền dẫn và điều khiển toàn bộ các hoạt động của cơ thể
trong quan hệ đối với thế giới bên ngoài qua cơ chế phản xạ không
điều kiện và có điều kiện.
Không chỉ có thế, vận động của ý thức, t duy trên thực tế cũng
là sản phẩm của sự vận động của vật chất. Điều đó đợc chứng minh
một cách khá rõ ràng ở hình thức vận động xã hội của vật chất. Đó
là sự thay thế lẫn nhau của các hình thái kinh tế- xã hội, từ đó sớm
hay muộn cũng dẫn đến sự thay đổi của ý thức, của cách nghĩ, bởi
tồn tại xã hội bao giờ cũng quyết định ý thức xã hội.
3
Tiểu luận triết học
Vai trò cơ sở, quyết định của vật chất còn đợc thể hiện ở chỗ
nó quyết định nội dung phản ánh, quyết định sự biến đổi của ý thức.
Từ nội dung thứ hai trong định nghĩa vật chất của Lênin rằng:
Vật chất mà cái cảm giác, t duy, ý thức chẳng qua chỉ là sự phản ánh
của nó, mà ta thấy rằng nội dung phản ánh của ý thức là thế giới bên
ngoài, là hiện thực khách quan. Hay nói nh chủ nghĩa duy vật

Không chỉ có thế, tính thứ nhất của vật chất so với tính thứ hai
của ý thức còn đợc thể hiện ở chỗ vật chất là điều kiện để hiện thực
hoá ý thức. Nó quy định khả năng các nhân tố tinh thân có thể tham
gia vào hoạt động của con ngời. Nó tạo điều kiện cho nhân tố tinh
thần này hoặc nhân tố tinh thần khác biến thành hiện thực và qua đó
quy định mục đích, chủ trơng, biện pháp mà con ngời đề ra cho hoạt
động của mình bằng cách chọn lọc, sửa chữa, bổ sung, cụ thể hoá
các mục đích, chủ trơng biện pháp đó.
Khi khẳng định vai trò cơ sở, quyết định trực tiếp của vật chất
đối với ý thức, chủ nghĩa duy vật macxit đồng thời cũng vạch rõ sự
tác dộng trở lại vô cùng quan trọng của ý thức đối với vật chất.
1.2. ý thức tác động trở lại vật chất.
ý thức do vật chất sinh ra song sau khi ra đời, ý thức có tính
độc lập tơng đối nên có sự tác động trở lại to lớn đối với vật chất
thông qua hoạt động thực tiễn của con ngời.
5
Tiểu luận triết học
ý thức đúng đắn là ý thức dựa trên quy luật khách quan của
con ngời. Do đó nó có tác động tích cực, làm biến đổi hiện thực, vật
chất khách quan theo nhu cầu của mình.
ý thức sai lầm, trái quy luật khách quan của con ngời có tác
động tiêu cực thậm chí phá hoại các điều kiện khách quan, hoàn
cảnh khách quan, kéo lùi lịch sử. Bởi mối quan hệ giữa vật chất và ý
thức là mối quan hệ tác động qua lại. Không nhận thức đợc điều này
sẽ rơi vào quan niệm duy vật tầm thờngvà bệnh nảo thủ trì trệ trong
nhận thức và hành động.
Nói tới vai trò của ý thức về thực cất là nói tới vai trò của con
ngời bởi ý thức là ý thức của con ngời.
Trái với các nhà triết học duy tâm muốn biến ý thức của con
ngời thành động lực của lịch sử, Cácmac và Ph.Ăngghen đã khẳng

tích cực sáng tạo của ý thức.
Mặt khác, do có tính vợt trớc, nên ý thức giúp cho hoạt động
của con ngời trở nên tự giác, tích cực, chủ động hơn nh trong việc dự
báo, lập kế hoạch, đề ra đờng lối, phơng pháp hành động.
Vai trò của ý thức còn thể hiện ở vai trò của tri thức, trí tuệ,
tình cảm và ý chí. Nó không những là kim chỉ nam cho hoạt động
thực tiễn mà còn là động lực của thực tiễn. Không có sự thúc đẩy
của tình cảm, ý chí, hoạt động thực tiễn sẽ diễn ra một cách chậm
chạp, thậm chí không thể diễn ra đợc. Nhờ ý chí và tình cảm, ý thức
quy định tốc độ và bản sắc của hoạt động thực tiễn. Tinh thần, dũng
7
Tiểu luận triết học
cảm, dám nghĩ dám làm, lòng nhiệt tình, chí quyết tâm, tình yêu,
niềm say mê với công việc, khả năng sáng tạo và vợt qua khó khăn
nhằm đạt tới mục tiêu xác định đều có ảnh hởng to lớn đến hoạt
động thực tiễn làm cho nó diễn ra nhanh hay chậm. Tuy nhiên, ý
chí, tình cảm chỉ là động lực mà không thể là kim chỉ làm cho hoạt
động thực tiễn. Bởi vì, sự thành công hay thất bại của hoạt động thực
tiễn, tác dụng tích cực hay tiêu cực của ý thức đối với sự phát triển
của tự nhiên và xã hội chủ yếu phụ thuộc vào vai trò chỉ đạo ý thức.
Chính vì vậy phải biết kết hợp giữa tri thức, trí tuệ, khoa học với ý
chí, tình cảm. Bởi tri thức càng đợc tích luỹ, con ngời ngày càng đi
sâu vào bản chất sự vật và cải tạo sự vật có hiệu quả hơn.
Tuy nhiên cơ sở cho việc phát huy tính năng động chủ quan
của ý thức là việc thừa nhận và tôn trọng tính khách quan của vật
chất, của các quy luật tự nhiên và xã hội. Nếu nh thế giới vật chất
với những thuộc tính và quy luật vốn có của nó tồn tại khách
quan, không phụ thuộc vào ý thức con ngời thì trong nhận thức và
hoạt động thực tiễn phải xuất phát từ thực tế khách quan, lấy thực
thể khách quan làm căn cứ cho mọi hoạt động của mình. Chính vì

xuất phát từ những điều kiện hoàn cảnh lịch sử cụ thể của đất nớc
Việt Nam và con ngời Việt Nam, của dân tộc và lịch sử trong bối
cảnh khu vực thế giới hiện đại, theo quy luật chung mà chủ nghĩa
Mac Lênin đã nêu ra.
9
Tiểu luận triết học
Thực tế là, chúng ta bớc vào con đờng xã hội chủ nghĩa từ một
xuất phát điểm về kinh tế xã hội rất thấp - nhất là lực lợng sản xuất.
Đó là tình trạng sản xuất nhỏ, kinh tế tự nhiên, kinh tế hiện vật còn
khá phổ biến, kỹ thuật thô sơ, thủ công nửa cơ khí. Sản xuất hàng
hoá còn cha trở thành phổ biến, thị trờng bị chia cắt, thậm chí có
nơi, có lúc khép kín kể cả trong kinh tế đối ngoại. Phơng thức tổ
chức, quản lý nền kinh tế dựa trên lĩnh vực kinh tế của chúng ta là
tập trung lực lợng sản xuất, đổi mới phơng thức, tổ chức quản lý,
phân phối sản phẩm.
Muốn phát triển lực lợng sản xuất, chúng ta phải đẩy mạnh
công nghiệp hoá, hiện đại hoá trên cả quy mô bề rộng lẫn chiều sâu,
tạo đờng băng để đất nớc cất cánh một cách hiện thực hớng tới
năm 2020 nớc ta cơ bản trở thành một nớc công nghiệp hoá chứ
không dừng lại ở phơng hớng chung. Nghĩa là, phải xây dựng một
chơng trình khả thi cho cả công nghiệp, nông nghiệp và các ngành
kinh tế khác, chú trọng cho phát triển nông nghiệp, cho các vùng
kinh tế xã hội trọng điểm, cho vùng núi, vùng sâu, vùng xa, vùng
căn cứ cách mạng cũ
Trong chiến lợc phát triển kinh tế xã hội 10 năm 2001
2010 của Đảng ta đã khẳng định : con đờng công nghiệp hoá, hiện
đại hoá của nớc ta cần và có thể rút ngắn thời gian so với các nớc đi
trớc, vừa có những bớc tuần tự vừa có những bớc nhảy vọt. Phát huy
những lợi thế của đất nớc, tận dụng mọi khả năng để đạt trình độ
công nghệ tiên tiến, đặc biệt là công nghệ thông tin và công nghệ

11
Tiểu luận triết học
dựng chủ nghĩa xã hội. Trên phơng diện này cần phải xem chủ nghĩa
t bản không chỉ là một đối trọng mà quan trọng hơn đồng thời là
một đối tác.
Đây là một vấn đề rất quan trọng đối với nớc ta đi lên chủ
nghĩa xã hội bỏ qua chế độ t bản chủ nghĩa. Muốn chủ nghĩa xã hội
thành công thì không thể không sử dụng chủ nghĩa t bản với t cách
là một nấc thang văn minh nhân loại. Nh Mac đã nói: chúng ta
đau khổ vì chủ nghĩa t bản và cũng đau khổ vì không có nó. Tức là,
chúng ta đau khổ vì quan hệ sản xuất sở hữu t nhân t bản chủ nghĩa
về t liệu sản xuất, nhng có lẽ chúng ta còn đau khổ hơn nếu nh
không có lực lợng sản xuất khổng lồ của nó, đó chính là: Tiền đề
thực tiễn tuyệt đối cần thiết (C.Mác và Ph.Ăngghen).
Định hớng và tiến hành xây dựng chủ nghĩa xã hội tất yếu phải
kế thừa và sử dụng lực lợng sản xuất do nhân loại tạo ra và phát triển
trong điều kiện của xã hội t bản chủ nghĩa, chẳng hạn đó là: thành
tựu khoa học, kỹ thuật, và công nghệ môi trờng, là cơ chế thị tr-
ờngvới nhiều hình thức cụ thể tác động vào quan điểm phát triển
kinh tế, nhất là những mặt tích cực của nó. Nói nh vậy không có
nghĩa là lặp lại hoàn toàn quá trình xây dựng lực lợng sản xuất đó
trong lịch sử.
ở nớc ta, lực lợng sản xuất cần phát triển song hành hai phơng
thức: tuần tự (từ thủ công đến nửa cơ khí rồi cơ khí) và nhảy vọt theo
lối đi tắt, đón đầu (từ thủ công đi thẳng vào hiện đại) sao cho trong
một thời gian ngắn, thậm chí rât ngắn chúng ta đạt trình độ với các
nớc tiên tiến trong khu vực
12
Tiểu luận triết học
Song chúng ta phải biết rằng, lực lợng sản xuất chỉ có thể phát

Nhng bên cạnh những mặt tích cực của nền kinh tế thị trờng là:
phát triển nhanh lực lợng sản xuất, nâng cao mức sống, mức thu
nhập của ngời lao động lên thì mặt trái của nó trong một vài năm trở
lại đây đang đợc phát huy một cách mạnh mẽ, sự chênh lệch thu
nhập dẫn đến sự phân hoá giàu nghèo trong lao động, tệ nạn quan
liêu, tham nhũng, suy thoái phẩm chất đạo đức của một số cán bộ,
công chức nhà nớc
Trớc thực tế đó, Đảng và nhà nớc cần có những biện pháp phân
phối hợp lý, không chỉ có phân phối theo kết quả lao động, hiệu quả
kinh tế mà còn phân phối theo mức đóng góp vốn và các nguồn lực
khác vào sản xuất, kinh doanh và thông qua phúc lợi xã hội. Ngoài
ra chúng ta cần có những biện pháp khuyến khích làm giàu một cách
chính đáng. Đối với thu nhập, nhà nớc cần có cơ sở điều tiết thu
nhập (thuế thu nhập), cải cách cơ bản chế độ tiền lơng. Đối với ngời
nghèo và có hoàn cảnh khó khăn cần có chính sách xã hội hợp lý:
bàn cách làm giàu mặt khác cần kiên quyết chống những thu nhập
bất chính.
Đáng sợ hơn đó là tệ nạn quan liêu, tham nhũng, suy thoái
phẩm chất đạo đức của nhiều cán bộ, công chức nhà nớc nằm ngay
trong bộ máy nàh nớc, nó gây ra bất công xã hội, làm giảm lòng tin
của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng, vào con đờng đi lên chủ
nghĩa xã hội ở vai trò của công tác xây dựng Đảng, nhà n ớc trong
sạch, vững mạnh là hết sức quan trọng.
14
Tiểu luận triết học
Nói chung, chúng ta đi lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua việc xác
lập hệ thống chính trị của chủ nghĩa t bản không phải là không có kế
thừa và chọn lọc những quan hệ sản xuất, những hình thức kinh tế t
bản chủ nghĩa khi nó cha hết tác dụng tích cực ngya trong thời kỳ
quá độ. Đây chính là những cây cầu nhỏ, những bớc trung gian

cách so với các nớc phát triển, cải thiện vị thế của mình. Đồng thời
đứng trớc nguy cơ tụt hậu xa hơn nếu không tranh thủ đợc cơ hội,
khắc phục đợc những yếu kém để vơn lên. Điều này đòi hỏi các nhà
doanh nghiệp phải hết sức nhanh nhạy nắm bắt thông tin, áp dụng
những thành tựu của khoa học công nghệ vào trong kinh doanh, có
nh thế mới mong có cơ hội phát triển.
Thứ hai, toàn cầu hoá kinh tế là xu thế khách quan, lôi cuốn
các nớc, bao trùm hầu hết các lĩnh vực, vừa thúc đẩy hợp tác, vừa
tăng sức ép cạnh tranh và tính tuỳ thuộc nhau giữa các nền kinh tế.
Nớc ta cũng không thể nằm ngoài vòng xoáy đó.
Vậy chúng ta phải làm thế nào để vừa có thể hội nhập kinh tế
quốc tế, tham gia vào xu thế toàn cầu hoá lại vừa có thể giữ vững đ-
ợc nền kinh tế độc lập tự chủ.
Trớc tiên phải tính đến vai trò của bộ máy nhà nớc. Theo chỉ
dẫn của Lênin thì bộ máy nhà nớc cần phải vừa mềm dẻo vừa hết
sức cứng rắn: Ngày nay cần có sự mềm dẻo tối đa, mà muốn thế,
muốn ứng biến một cách mềm dẻo thì bộ máy phải thực sự cứng
rắn. Phải mềm dẻo vì đây là thời kỳ quá độ, biện pháp quá độ. Phải
16
Tiểu luận triết học
cứng rắn vì đây là cuộc chiến tranh kinh tế, cuộc chiến tranh
ai thắng ai giữa chủ nghĩa t bản và chủ nghĩa xã hội. Bởi kẻ nào
nắm thống trị về kinh tế thì dần dần sớm muộn cũng sẽ thống trị cả
về chính trị (áp dụng mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng với
kiến trúc thợng tầng).
Thứ hai, đó là chúng ta xây dựng chủ nghĩa xã hội mang bản
sắc dân tộc vận hành trớc xu thế toàn cầu hoá, chủ động mở cửa hội
nhập kinh tế quốc tế nhng phải giữ vững nền kinh tế độc lập tự chủ.
Bởi vì không có bản lĩnh và không có bản sắc độc đáo riêng đợc giữ
gìn, bảo vệ và phát huy thì không thể đứng vững trong giao lu hợp

tâm thực hiện cho đợc xã hội xã hội chủ nghĩa trên đất nớc Việt
Nam.
Bản thân sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội là một nhiệm vụ
mới mẻ, khó khăn, phức tạp, đòi hỏi phải phát huy cao độ vai trò của
nhân tố chủ quan, của tính năng động chủ quan. Đó chính là những
phát minh vĩ đại, những đờng lối chính sách đứng đắn có tính chất
quyết thắng của toàn thể dân tộc Việt Nam.
Sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội là sự nghiệp sáng tạo vĩ
đại của đông đảo quần chúng. Không có ý chí, hoài bão lớn, nghị
lực lớn thì không thể thực hiện đợc những nhiệm vụ trọng đại, khó
khăn phức tạp cha từng có trong lịch sử dân tộc. Vấn đề là ở chỗ mọi
nhiệt tình và ý chí cách mạng hiện nay phải gắn liền với chi thức,
18
Tiểu luận triết học
hiểu biết, đặt trên cơ sở khoa học, sự phát triển tiềm lực trí tuệ của
cả dân tộc.
Không có khoa học, không có sự phát triển mạnh mẽ nguồn
lực trí tuệ thì không thể dẫn dắt xã hội đi tới văn minh, hiện đại. Do
đó, phải quy tụ mọi tài năng của công dân, tập hợp trí tuệ và phát
huy sức mạnh trí tuệ của cả dân tộc. Đây phải đứng ở đỉnh cao và là
chỗ kết tinh tài năng ý chí chỉ đạo, bản lĩnh giai cấp và dân tộc, biểu
hiện tinh thần thời đại.
Bớc vào thế kỷ XXI, chúng ta tin chắc vào thắng lợi của sự
nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ tổ quốc, tin chắc chủ
nghĩa xã hội nhất định thành công, nhất định tiếp tục đi theo con đ-
ờng đã chọn, dù một thế kỷ hay lâu hơn nữa cũng không nao núng.
Đó phải chăng là sự khẳng định một ý chí lớn, một niềm tin lớn, một
quyết tâm lớn mà nếu không có thì sẽ không tiếp tục cụ thể hoá và
từng bớc đa vào cuộc sống những điều ghi trong cơng lĩnh xây dựng
đất nớc trong thời kỳ qua độ lên chủ nghĩa xã hội cũng nh trong Đại

hệ biện chứng tác động qua lại lẫn nhau. Khẳng định vật chất luôn
mang tính thứ nhất, tính quyết định, ý thức luôn mang tính thứ hai,
bị chi phối, bị quyết định. Song, ý thức lại có tác động trở lại vô
cùng quan trọng đối với vật chất. Nó có thể làm cho vật chất phát
triển, biến đổi theo nhu cầu, ý muốn, nhng đồng thời nó cũng có thể
làm cho vật chất không phát triển, bị kìm hãm. Qua đó, chúng ta có
thể rút ra bài học hết sức cần thiết cho sự nghiệp cách mạng lớn lao
của Đảng và nhân dân ta - Sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội đó
là: Chúng ta chỉ có thể tiến lên chủ nghĩa xã hội nếu nh: Mọi đờng
20
Tiểu luận triết học
lối, chính sách, phơng hớng mục tiêu đề ra, hoạch định ra phải đợc
xuất phát từ thực tế điều kiện nớc nhà. Thứ hai chúng ta phải phát
huy cao độ vai trò tích cực của ý thức hay chính là vai trò năng động
chủ quan của con ngời. Xây dựng hệ động lực tinh thần mạnh mẽ cổ
vũ lớn lao cho sự nghiệp cách mạng vĩ đaịo của toàn Đảng và nhân
dân ta. Đó chính là xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc, đó là
khơi dậy lòng yêu nớc, ý chí quật cờng, phát huy tài trí của ngời
Việt Nam, quyết tâm đa nớc nhà ra khỏi nghèo làm lạc hậu. Đồng
thời, chúng ta cũng cần tránh t tởng chủ quan duy ý chí, nóng vội
trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội. Một điều hết sức quan
trọng đó là làm sao để vừa xây dựng nền kinh tế có sự tham gia của
các thành phần kinh t bản lại vừa tránh đợc nguy cơ chệch hớng xã
hội chủ nghĩa. Đây cũng là một vấn đề cấp thiết mà Đảng và nhà n-
ớc ta cần có phơng hớng đi sao cho phù hợp.
Gần đây có một số ý kiến cho rằng: Mục tiêu đến năm 2020 n-
ớc ta cơ bản trở thành một nớc công nghiệp của Đảng ta là chủ quan
duy ý chí, là nóng vội, không tuân theo chủ nghĩa Mác Lê nin,
rằng nớc ta cha đủ điều kiện để có thể đề ra một mục tiêu không t-
ởng nh vậy. Đứng trớc tình hình này, Đảng và nhà nớc ta cần có biện

1.1. Vật chất quyết định ý thức
2
1.2. ý thức tác động trở lại vật
chất 4
2. Vận dụng quan điểm duy vật biện chứng về mối quan hệ
giữa vật chất với ý thức vào sự nghiệp xây dựng chủ
nghĩa xã hội ở nớc ta hiện nay.
.7
2.1. Xuất phát từ thực tế khách quan từ đó đề ra đờng lối,
chủ trơng, chính sách, kế hoạch, phơng hớng,
mục tiêu đúng đắn cho sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa
xã hội ở nớc ta hiện
nay .7
2.2. Phát huy vai trò của tính năng động chủ quan và chống
chủ
quan duy ý chí
.12
23
TiÓu luËn triÕt häc
3. KÕt luËn
15…………………………………………………………
4. Phô lôc
16…………………………………………………………
5. Tµi liÖu tham kh¶o
17………………………………………………
24