Bài 7: KỸ NĂNG TƯ DUY SÁNG TẠO
1. Đặc điểm và lợi ích của tư duy sáng tạo
1.1.Thế nào là tư duy sáng tạo
- Tư duy: Tư duy là một hiện tượng tâm lý, là hoạt động nhận thức bậc cao ở
con người.
Cơ sở sinh lý của tư duy là sự hoạt động của vỏ đại não. Hoạt động tư duy
đồng nghĩa với hoạt động trí tuệ. Mục tiêu của tư duy là tìm ra các triết lý, lý luận,
phương pháp luận, phương pháp, giải pháp trong các tình huống hoạt động của con
người.
- Tư duy sáng tạo: Hoạt động tư duy có sáng kiến gọi là tư duy sáng tạo
Tư duy sáng tạo là kiểu giải quyết vấn đề dựa trên sự động não tối đa nhằm
tạo điều kiện tìm ra phương án tối ưu dựa trên những phương án được nêu ra. Điều
này thoạt đầu nghe có vẻ đơn giản nhưng thực ra là cả một quá trình rất phức tạp
đòi hỏi sự nỗ lực cao độ của hoạt động trí óc. Trước một vấn đề nan giải, khi tất cả
các phương án cũ đều không thể giải quyết được, con người buộc phải tìm ra càng
nhiều giải pháp càng tốt, sau đó sàng lọc và chọn ra giải pháp hay nhất trong số
những giải pháp đã đưa ra.
1.2. Đặc điểm của tư duy sáng tạo
- Tính đổi mới
Đặc điểm lớn nhất của tư duy sáng tạo là tính đổi mới, tức là tính khác lạ,
mới mẻ. Chẳng hạn, trước đây người ta cho rằng Mặt Trời quay xung quanh Trái
Đất. Thế nhưng căn cứ vào thực nghiệm và kết quả quan sát thiên văn, Copernic đã
dũng cảm đề xuất “ Thuyết Nhật Tâm”. Cho rằng, mặt trời là trung tâm của Thái
Dương hệ. Trái Đất cũng như các hành tinh khác đều quay xung quanh mặt trời.
Độc lập suy nghĩ, dám tìm cái mới, đó là những nhân tố quan trọng không thể thiếu
trong hoạt động tư duy sáng tạo.
- Tính khuếch tán
Một đặc điểm quan trọng khác của tư duy sáng tạo là tính khuếch tán. Chẳng
hạn, hãy kể ra những vật hình tròn. Nói chung khi kể, người bình thường giới hạn
ở những vật dụng trong sinh hoạt hằng ngày như bát đĩa, cốc chén…những người
tư duy sáng tạo không những kể các vật hình tròn, hình cầu, mà còn kể cả bánh ô

- Cần phải biết “cái đã biết”
Có nhiều cách để biết được “cái đã biết” thí dụ như là học, đọc và tìm tòi
thấu đáo lĩnh vực mà “cái mới” cần được tư duy. Với các phương tiện thông tin qua
mạng Internet hiện nay, việc đi tìm hiểu cái cũ có lẽ không là một việc quá khó với
các sinh viên, nhất là trong các lĩnh vực khoa học về công nghệ. Tuy nhiên, “cái đã
biết” cần được viết ra, vẽ ra trước khi bắt đầu đi tìm “cái mới” vì đôi khi ta tưởng
rằng đã biết hết cái đã biết, nhưng có thể ta chưa biết tận tình, và sự hiểu biết
không thấu đáo nhiều khi làm ta mất thời giờ để làm ra “cái mới” mà “đã biết.”
- Tạo ra ý tưởng mới
Để sáng tạo ra một “cái mới”, ngoài việc tìm hiểu thấu đáo “cái đã biết”
công việc chính là tạo ra được ý tưởng mới. Quy trình tạo ra ý tưởng mới đòi hỏi
khả năng tư duy với trí tưởng tượng sâu sắc trong trạng thái ý thức hay không ý
thức (concious or unconscious). Việc tạo ra ý tưởng mới trong khoa học và công
nghệ, trí tưởng tượng được dựa trên sự hiểu biết thấu đáo các khoa học cơ bản liên
quan, hay nói cách khác, dựa trên ý thức của sự quan sát. Ý thức của sự quan sát
được hình thành qua sự nhận định vào bản chất của vấn đề, của hiện tượng đang
được quan sát chứ không đơn thuần sự kiện đang xảy ra.
Ngày nay, khả năng tạo ra được các ý tưởng mới là một kỹ năng làm việc
cần thiết. Bạn có thể đạt được kỹ năng này bằng các luyện tập, thực hành các
phương pháp một cách có ý thức để thúc đẩy tâm trí của bạn để đi đến các kết nối
mới, phá vỡ các khuôn mẫu tư duy cũ và xem xét những quan điểm mới, nhận thức
mới. Song song với việc thực hành các kỹ thuật này, bạn còn cần phải làm theo các
chiến lược của các khuôn mẫu cộng hưởng giúp bạn phát triển. Các khuôn mẫu
cộng hưởng này sẽ giúp bạn tạo nên một bầu không khí tích cực, từ đó làm tăng
khả năng sáng tạo.
2.2. Phương pháp tư duy sáng tạo
- Tập kích não: Đây là một phương pháp dùng để phát triển nhiều giải đáp
sáng tạo cho một vấn đề. Phương pháp này hoạt động bằng cách tập trung sự suy
nghĩ vào vấn đề đó; các ý niệm và hình ảnh về vấn đề trước hết được nêu ra một
cách rất phóng khoáng và ngẫu nhiên theo dòng tư tưởng, càng nhiều thì càng đủ

Hãy lần lượt “đội” 6 chiếc mũ để đánh giá vấn đề. Mỗi lần đội mũ tức là bạn lại
chuyển sang một cách tư duy mới.
Mũ trắng – Objective: Khi đội “Mũ trắng”, bạn sẽ đánh giá vấn đề một cách khách
quan, dựa trên những dữ kiện có sẵn. Hãy nghiên cứu thông tin bạn có để tìm ra câu trả
lời cho những điều bạn còn thắc mắc.
Mũ đỏ - Intuitive: Khi đội “Mũ đỏ”, bạn sẽ đánh giá vấn đề dựa trên trực giác và
cảm xúc. Hãy cố gắng đoán biết cảm xúc của người khác thông qua những phản ứng của
họ và cố gắng hiểu được những phản ứng tự nhiên của những người không hiểu rõ lập
luận của bạn.
Mũ đen – Negative: Khi đội “Mũ đen”, bạn cần đánh giá vấn đề theo góc nhìn tiêu
cực, cẩn trọng và e dè. Hãy cố gắng đoán trước những nguyên nhân có thể khiến ý tưởng
và cách giải quyết vấn đề không đạt hiệu quả như mong đợi. Nhìn nhận sự việc theo cách
này sẽ giúp bạn loại bỏ những điểm yếu trong một kế hoạch hoặc cách thức tiến hành
công việc, điều chỉnh cách giải quyết vấn đề hoặc chuẩn bị kế hoạch dự phòng cho những
vấn đề có thể nảy sinh ngoài dự kiến.
Nhiều người thành đạt đã quen với việc suy nghĩ một cách lạc quan. Do vậy, họ có
thể sẽ không dự kiến hết được những vấn đề có thể phát sinh nên không có sự chuẩn bị
chu đáo. Cách tư duy “Mũ đen” sẽ giúp họ tránh được điều này.
Mũ vàng – Positive: Khi đội “Mũ vàng”, bạn sẽ suy nghĩ một cách tích cực. Sự lạc
quan sẽ giúp bạn thấy hết được những lợi ích và cơ hội mà quyết định của bạn mang lại.
Cách tư duy “Mũ vàng” giúp bạn có thêm nghị lực để tiếp tục công việc khi bạn gặp
nhiều khó khăn, trở ngại.
Mũ xanh lá cây – Creative: Mũ xanh lá cây tượng trưng cho sự sáng tạo. Lối tư
duy tự do và cởi mở khi đội “Mũ xanh” sẽ giúp bạn tìm ra những giải pháp sáng tạo để
giải quyết vấn đề.
Mũ xanh dương – Process: Đây là chiếc mũ người chủ tọa đội để kiểm soát tiến
trình cuộc họp. Khi gặp khó khăn do bế tắc về ý tưởng, chủ tọa có thể linh hoạt điều
chỉnh cách tư duy của mọi người dự họp sang hướng “Mũ xanh lá cây”. Còn khi cần lập
kế hoạch dự phòng, chủ tọa sẽ yêu cầu mọi người tư duy theo cách “Mũ đen”.
- Giản đồ ý: phương pháp này là một phương tiện mạnh để tận dụng khả