Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
1

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRỜNG ĐẠI HỌC S PHẠM NGUYỄN KIẾN THỌ MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA THƠ CA
DÂN TỘC MÔNG THỜI KỲ HIỆN ĐẠI
(TỪ 1945 ĐẾN NAY) L
L
U
U
Ậ
Ậ

H
H
O
O
A
AH
H
Ọ
Ọ
C
CN
N
G
G
Ữ
ỮV
V
Ă
Ă
N
N

MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA THƠ CA
DÂN TỘC MÔNG THỜI KỲ HIỆN ĐẠI
(TỪ 1945 ĐẾN NAY) CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM
MÃ SỐ: 60.22.34 L
L
U
U
Ậ
Ậ
N
NV
V
Ă
Ă
N
NT
T
H


N
N
G
G
Ữ
ỮV
V
Ă
Ă
N
N

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS. TRẦN THỊ VIỆT TRUNG THÁI NGUYÊN - 2008

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
3

4
2.2.1. Con người dân tộc Mông chân chất, mạnh mẽ và tài hoa 46
2.2.2. Cuộc sống đơn sơ nhưng phong phú và giàu bản sắc 51
Chƣơng 3. MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM VỀ NGHỆ THUẬT TRONG THƠ
CA DÂN TỘC MÔNG THỜI KỲ HIỆN ĐẠI 62
3.1. Dấu ấn của các thể loại thơ ca dân gian trong thơ ca dân tộc
Mông thời kỳ hiện đại 62
3.1.1. Sự vận dụng sáng tạo, hiệu quả vốn tục ngữ, ca dao, dân ca Mông 62
3.1.2. Sự vận dụng các hình thức nghệ thuật thơ ca dân gian trong
thơ dân tộc Mông thời kỳ hiện đại 69
3.2. Ngôn ngữ hình ảnh trong thơ Mông thời kỳ hiện đại 73
3.2.1. Ngôn ngữ mộc mạc giản dị, gần gũi với lời ăn tiếng nói hàng
ngày của đồng bào Mông 73
3.2.2. Ngôn ngữ giàu tính biểu cảm, giàu nhạc điệu 77
3.2.3. Ngôn ngữ, hình ảnh mang sắc thái đặc trưng của dân tộc Mông . 78
3.3. Cấu trúc, nhịp điệu trong thơ Mông thời kỳ hiện đại 81
3.3.1. Cấu trúc, nhịp điệu chịu ảnh hưởng của thơ ca truyền
thống dân tộc Mông 81
3.3.2. Xu hướng hiện đại trong cấu trúc, nhịp điệu của thơ ca Mông
thời kỳ hiện đại 83
3.4. Tư duy, diễn đạt trong thơ Mông thời kỳ hiện đại 86
3.4.1. Tư duy trực quan hình ảnh 86
3.4.2. Tư duy, diễn đạt mang đậm bản sắc dân tộc Mông 87
PHẦN KẾT LUẬN 94
TÀI LIỆU THAM KHẢO 99 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
5
PHẦN MỞ ĐẦU

chọn đề tài “Một số đặc điểm của thơ ca dân tộc Mông thời kỳ hiện đại (từ
1945 đến nay)” cho luận văn của mình.
Vốn là một cán bộ của Trung tâm đào tạo bồi dưỡng cho cán bộ giáo
viên các dân tộc tỉnh Thái Nguyên, lại có dịp tiếp xúc nhiều với cộng đồng
dân tộc Mông, tôi rất yêu quí và trân trọng những nét đẹp văn hoá mang tính
bản sắc và đặc biệt là thơ ca của dân tộc Mông (cả thơ ca truyền thống và thơ
ca hiện đại). Vì vậy, nếu đề tài được thực hiện thành công, tôi hy vọng sẽ góp
phần nhỏ bé của mình vào việc chỉ ra được những vẻ đẹp đặc trưng, mới lạ và
độc đáo của thơ ca dân tộc Mông. Mặt khác, qua việc thực hiện đề tài, người
viết cũng muốn góp thêm một tiếng nói vào việc giữ gìn, bảo tồn những nét
đẹp của bản sắc văn hoá dân tộc Mông, cũng như mong muốn thực hiện được
chủ trương đưa vào chương trình giảng dạy các tác phẩm văn học dân tộc
thiểu số - trong đó có các tác phẩm thơ ca hiện đại dân tộc Mông- trong nhà
trường phổ thông, cao đẳng, đại học hiện nay,đặc biệt là các trường thuộc
khu vực miền núi phía Bắc.
2. Lịch sử vấn đề
Theo tìm hiểu bước đầu của chúng tôi thì tình hình nghiên cứu về thơ ca
dân tộc Mông (cũng như thơ ca các dân tộc thiểu số khác) mới chỉ được bắt
đầu từ những năm 60 của thế kỷ XX trở lại đây. Mặc dù đã có một số thành
tựu nhất định nhưng nhìn chung, việc giới thiệu, nghiên cứu và phê bình văn
học các dân tộc thiểu số ở nước ta hiện nay còn nhiều hạn chế, còn lâm vào
tình trạng “rời rạc, lẻ tẻ, chắp vá…” (Lò Ngân Sủn). Một phần do tình trạng
“ảnh hưởng của văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số còn khá mờ nhạt
trong nhận thức và đánh giá của xã hội” [25;10], dẫn đến nhiều tác giả, tác
phẩm chưa được chú ý, “nhiều thực tế phong phú chưa được tổng kết, thậm chí

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
7
chưa được tập hợp lại một cách tương đối hệ thống; nhiều vấn đề lí luận và thực
tiễn chưa được xới ra xem xét, nghiên cứu chặt chẽ, thấu đáo” (Nguyên Ngọc).

để “nói cho đủ”. Trong đó Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại
của nhà nghiên cứu, phê bình văn học Lâm Tiến có thể coi là một công trình
nghiên cứu qui mô nhất về văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại từ
trước cách mạng tháng tám năm 1945 trên cả ba lĩnh vực: Thơ, văn xuôi và
kịch. Tuy nhiên, công trình này mới chỉ đi sâu nghiên cứu đánh giá về một số
tác giả tác phẩm tiêu biểu của các dân tộc thiểu số xét trên từng giai đoạn lịch
sử, chứ chưa phác thảo về diện mạo cũng như chưa đi sâu nghiên cứu về đặc
điểm văn học nói chung và thơ ca nói riêng của từng dân tộc. Vì thế, thơ ca
hiện đại dân tộc Mông cũng không được đề cập ngoài vài dòng điểm tên các
tác giả, tác phẩm nhằm minh hoạ cho việc phân tích, diễn giải một luận điểm
nào đó của người viết; cuốn Vấn đề đặt ra với các nhà thơ dân tộc thiểu số
của Lò Ngân Sủn đi sâu bàn luận thơ ca của các tác giả dân tộc thiểu số.
Trong đó, một vài nhà thơ hiện đại dân tộc Mông cũng đôi lần được nhắc đến
cùng với những đánh giá, bình xét về đặc điểm thơ của các tác giả này.
Năm 2008, Viện Văn học đã nghiệm thu đề tài khoa học Thơ dân tộc ít
người giai đoạn 10 năm cuối thế kỷ XX - truyền thống và hiện đại của nhóm tác
giả Hà Công Tài, Nguyễn Thị Thanh Lưu, Đỗ Thị Thu Huyền. Lý do mà các
tác giả đưa ra khi chọn nghiên cứu đề tài này là, thơ dân tộc ít người giai đoạn
10 năm cuối thế kỷ XX (1990 - 1999) có những thành tựu nhất định, biểu hiện
ở việc xuất hiện những “tác giả thật đặc sắc”, đã gây được “những ảnh hưởng
không chỉ đến sáng tác văn học dân tộc thiểu số mà cả sáng tác văn học nói
chung”. Đây được coi là cơ sở bước đầu để “triển khai nghiên cứu, tổng kết 50
năm xây dựng văn học dân tộc thiểu số (từ sau Cách mạng thành công tháng
8/1945) [59]. Nhìn chung, đây là một công trình nghiên cứu nghiêm túc, công
phu và khá toàn diện trong nhìn nhận, đánh giá những thành tựu của thơ ca các

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
9
dân tộc thiểu số. Đặc biệt là việc bước đầu đánh giá mối quan hệ giữa thơ ca
dân gian và thơ ca hiện đại của các dân tộc ít người qua khảo sát hệ thống biểu

loại tài liệu sau:
- Các tác phẩm thơ của các tác giả dân tộc Mông từ 1945 đến nay.
- Một số tác phẩm thơ dân tộc Mông trước 1945, đặc biệt là thơ ca dân
gian Mông (để so sánh đối chiếu).
- Một số tác phẩm thơ của các dân tộc thiểu số khác nhằm so sánh, đối
chiếu, làm nổi bật những đặc điểm riêng biệt của thơ ca hiện đại dân tộc Mông.
- Các công trình, bài nghiên cứu về thơ ca dân tộc Mông nói riêng và thơ
ca các dân tộc thiểu số nói chung.
- Một số tài liệu về lí luận, lí thuyết có liên quan đến đề tài.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
Luận văn cố gắng làm sáng tỏ và đi đến khẳng định những đặc điểm nổi
bật của thơ ca dân tộc Mông thời kỳ hiện đại ở hai phương diện cơ bản:
- Phản ánh những nét đặc sắc về đời sống văn hoá, tinh thần của dân tộc
Mông (thiên nhiên, con người, những phong tục tập quán, sinh hoạt cộng
đồng, đời sống tâm linh…) thông qua những sáng tác của các nhà thơ hiện đại
dân tộc Mông (trong sự đối chiếu, so sánh với thơ ca hiện đại của các dân tộc
anh em khác).
- Nghiên cứu một số hình thức nghệ thuật được sử dụng một cách đặc
sắc và hiệu quả (ngôn ngữ, hình ảnh thơ, hình thức kết cấu, lối tư duy, diễn
đạt…) của các nhà thơ dân tộc Mông. Qua đó, chỉ ra sự kế thừa một cách sáng
tạo, độc đáo những giá trị nghệ thuật của thơ ca dân gian, cũng như sự phát
triển, sự cách tân của các nhà thơ dân tộc Mông thời kỳ hiện đại.
Từ việc nghiên cứu, tìm hiểu những đặc điểm cơ bản của thơ ca dân tộc
Mông từ sau 1945 đến nay, luận văn đi đến khẳng định những thành tựu và

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
11
hạn chế cũng như những đóng góp của thơ ca hiện đại dân tộc Mông đối với
thơ các dân tộc thiểu số nói riêng và nền thơ ca Việt Nam hiện đại nói chung.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu

cư dân đứng hàng thứ 8 trong bảng danh sách các dân tộc Việt Nam.
Nhìn chung, ý kiến của các nhà nghiên cứu dân tộc học ở Việt Nam về
lịch sử hình thành dân tộc Mông là tương đối thống nhất khi cho rằng người
Mông di cư vào Việt Nam sớm nhất khoảng 300 năm và muộn nhất là 100
năm về trước.
Từ những thế kỷ trước khi di cư đến Việt Nam, Người Hán gọi người
Mông là “Mèo”. Tộc danh Mèo theo âm Hán Việt là “Miêu”. Đây là tên gọi
một tộc người sớm biết nghề trồng lúa nước ở vùng hồ Bành Lãi và hồ Động
Đình (Trung Quốc), lâu dần trở thành tên gọi chính thức [17]. Theo truyền
thuyết, tổ tiên của người Mông đã ở vùng hồ Bành Lãi (thuộc Giang Tây) và
hồ Động Đình (thuộc Hồ Nam) ở Trung Quốc từ hàng nghìn năm trước công
nguyên. Trong suốt hàng chục thế kỷ, người Mông di cư theo hướng Tây -
Tây Nam, tập trung đông ở Hồ Nam, Tứ Xuyên, Vân Nam, Quảng Đông,
Quảng Tây và trung tâm là Quí Châu (Trung Quốc) trước khi đến Việt Nam.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
13
Cũng theo truyền thuyết thì xưa kia, dân tộc Mông cũng có một quốc gia
riêng với biểu tượng hình đôi sừng trâu và màu cờ đỏ. Ngày nay, một số vùng
người Mông ở Hà Giang, Lào Cai vẫn ít nhiều còn để lại những dấu ấn ấy qua
các phong tục, biểu hiện cụ thể ở tấm vải đỏ treo trước cửa nhà; người chết
không phân biệt già trẻ đều có tấm vải đỏ che miệng; hình bộ sừng trâu dùng
làm chốt cửa trên hai cánh cửa chính của mỗi nhà. Hay như cách đội khăn
quấn đầu hình hai sừng trâu của người Mông ở một số vùng hiện nay của
Trung Quốc [17;14].
Người Mông đến nước ta có thể gồm nhiều đợt qui mô lớn nhỏ khác
nhau: Từ Vân Nam sang, từ Quí Châu qua Vân Nam hoặc Quảng Tây sang cư
trú ở các vùng biên giới phía Bắc. Theo các nhà nghiên cứu dựa trên kết quả
điền dã dân tộc học ở tại một số vùng người Mông ở Việt Bắc và Tây Bắc,
cũng như việc nghiên cứu tình hình biến động của tộc Miêu ở Trung Quốc

hơn, những gia đình người Mông đầu tiên đã đến vùng Lao Cai cách đây
khoảng trên 600 năm [15].
Đồng bào Mông ở Đồng Văn, Hà Giang còn lưu truyền một bài ca buồn
thảm rằng: “Quí Châu là quê hương yêu dấu của người Mèo ta ở. Vì người
Mèo ta phải đói rách, vì dân Mèo ta không có chữ nên phải dời quê”. Dấu ấn
của các cuộc thiên di còn để lại trong các câu chuyện cổ của người Mông với
tất cả sự đắng cay nghiệt ngã đến thê thảm của số phận con người: Chỉ ba hạt
ngô làm giống hoặc ba chiếc bánh kê có thể đổi được một cô vợ người Mông.
Người Mông vốn có gốc gác là những cư dân trồng lúa nước. Tên gọi
“Miêu”( ) theo Hán tự trên có bộ thảo ( ) là cây cỏ, dưới có chữ điền ( )
là ruộng đồng. Điều này phần nào khẳng định người Mông có tổ tiên nguồn
cội cư trú ở lưu vực các con sông với nghề trồng lúa. Mặt khác, qua một số
truyện cổ và đặc biệt là kho tàng ca dao, dân ca phong phú của người Mông,

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
15
ta cũng có thể tin rằng người Mông xưa kia vốn cũng sinh sống ở những vùng
đất đai có sông ngòi và làm nhiều ruộng. Văn học dân gian truyền thống của
người Mông luôn nhắc tới “sông nước”, “thuyền bè”, tới các “đường dài -
đường rộng”, “bãi bằng - bãi phẳng”, tới ruộng, tới trâu… như một ước mơ,
như một sự phản ánh hiện thực xa xưa với một niềm luyến tiếc, hàm chứa một
sự so sánh trong nhận thức với thực tại [77; 6]
Đến Việt Nam, với một vùng đất mới, không có chiến tranh sắc tộc,
chấm dứt một giai đoạn đằng đẵng của lịch sử gắn liền với những cuộc thiên
di đầy nước mắt và máu, người Mông đã tìm thấy một quê hương mới và cuộc
sống hứa hẹn những ấm no và hạnh phúc. Những câu chuyện dân gian của
người Mông vẫn còn ghi lại: “Việt Nam là nơi đất đai màu mỡ để làm ăn, nơi
có quả bí to như cái vạc mà lợn rừng có thể khoét lỗ chui vào đó đẻ; nó vừa là
ổ, vừa là thức ăn cho lợn. Nơi trồng cây lương thực gốc có củ, thân có bắp,
ngọn trổ lúa…” [17; 15]. Vì thế mà cùng với quá trình lao động sáng tạo,

Trung Quốc và Lào [18].
Ở Việt Nam, dân tộc Mông thường cư trú ở độ cao từ 800 đến 1500 mét
so với mực nước biển, dọc theo biên giới Trung - Việt và Việt - Lào [57].
Những xóm làng của người Mông, tiếng Mông gọi là “Giao” (Jaol), nơi tập
trung đông cũng chỉ dăm chục nóc nhà, còn phần nhiều lẻ tẻ, thường ở trên
các triền núi hoặc cao nguyên. Khí hậu mát mẻ về mùa hè nhưng cũng hết sức
giá lạnh, khắc nghiệt về mùa đông. Điều kiện đi lại giao lưu rất đỗi khó khăn.
Nước phục vụ cho sinh hoạt thiếu thốn, thậm chí khan hiếm. Cho nên, người
Mông giỏi canh tác nương rẫy hơn làm ruộng nước. Ở những nới chỉ toàn núi
đá như Mèo Vạc (Hà Giang), người dân đưa đất từ nơi khác tới, đổ vào những
hốc đá để tra ngô. Sống biền biệt trên các vùng cao quanh năm sương phủ, sự
hẻo lánh làm cho đời sống xã hội Mông chậm phát triển. Kinh tế hoàn toàn
mang tính chất tự cấp tự túc, lệ thuộc nhiều vào thiên nhiên. Vì hoàn cảnh

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
17
sống vất vả khó khăn nên trước đây phần lớn đồng bào Mông sống du canh,
du cư hoặc đã định cư nhưng còn du canh. Ngày nay, được sự quan tâm của
Đảng và Nhà nước, cuộc sống của người Mông đã có những bước cải thiện
đáng kể.
Lịch sử của cộng đồng người Mông ở Việt Nam là lịch sử của những
cuộc thiên di, là một bản trường ca đầy bí tráng mà mỗi trang đều được viết
lên bằng nước mắt và máu. Lịch sử đau thương và hào hùng cùng với điều
kiện sống hết sức khắc nghiệt đã góp phần hun đúc lên một diện mạo tâm hồn
Mông với bản lĩnh can trường, dũng cảm đến táo bạo, chai sạn đến chắc nịch
như đá núi với một sức chịu đựng bền bỉ dẻo dai hiếm có. Vượt lên trên tất cả
lại là một tinh thần lạc quan, phóng túng, đôi khi hồn nhiêm đến độ thơ ngây.
Tất cả những đặc điểm đó đã được khúc xạ trong một nền văn học dân gian
Mông rất phong phú và đậm đà bản sắc, chi phối mạnh mẽ đến giọng điệu và
cảm hứng cũng như nội dung thể hiện của thơ ca hiện đại dân tộc Mông.

rẫy truyền thống của người Mông là dao, búa, cuốc… phù hợp và thuận tiện
cho việc phát nương, tra hạt. Thông thường, nương của người Mông hướng về
phía có ánh mặt trời, khi đốt nương bao giờ cũng đốt từ thấp lên cao, lợi dụng
sức gió và đi lại thuận tiện. Mặc dù truyền thống canh tác lúa nước đã bị hạn
chế rất nhiều do cuộc sống du canh du cư theo các cuộc thiên di, người Mông
vẫn thường tìm đến những thung lũng có nguồn nước để làm ruộng bậc thang
cấy lúa. Ngoài ra, người Mông còn có truyền thống làm nghề thủ công khá
sớm và tương đối phát triển, nhất là nghề rèn (rèn súng săn, dao búa…). Mặt
khác, do sống ở núi cao nên người Mông rất thành thạo trong việc săn bắn,
hái lượm.
Cũng như các dân tộc khác, người Mông rất coi trọng mối quan hệ gia
đình. Đồng bào Mông gọi gia đình là “chúa dỉ” (chuôiz div). Gia đình tồn tại
phổ biến dưới các hình thức hai và ba thế hệ. Trong gia đình người Mông,

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
19
nam giới được coi trọng và đảm nhiệm các việc lớn như thờ cúng tổ tiên,
tham gia các công việc của cộng đồng. Họ chỉ được coi là đã trưởng thành khi
có con đầu lòng và được làm lễ đặt tên đệm mới. Phụ nữ Mông là người phải
chịu nhiều thiệt thòi hơn cả. Trước đây, những người phụ nữ đi làm dâu, nếu
chồng chết phải lấy em trai chồng, bằng không họ sẽ bị tước đoạt toàn bộ của
cải, có khi cả con cái. Có lẽ chính vì phải chịu đựng nhiều tệ nạn như tảo hôn,
cưỡng hôn, cả cuộc đời bị trói buộc cả thể xác lẫn tâm hồn, hiện tại đau khổ,
ai oán, tương lai tối tăm mờ mịt… mà trong những bài ca than thân của kho
tàng dân ca Mông có cả một mảng đề tài: Tiếng hát làm dâu (gầu ua nhéng).
Đó là tiếng kêu than, là nước mắt đau thương của người phụ nữ bị đoạ đầy
trong đau khổ. Và đây đó, còn là ý thức, phản kháng hoặc lòng phẫn nộ le lói
trong những cảnh đời bị hắt hủi, tủi nhục:
Năm nay em đi làm dâu
Em làm chín thời mười giờ

tục, cô dâu được hai người anh em trong gia đình dắt tay ra cửa trao cho
người đón dâu. Đám đón dâu đi lẻ về chẵn, theo phong tục người nhà gái
không đưa dâu đến nhà trai. Quãng đường đón dâu về dù ngắn hay dài cũng
nhất thiết phải nghỉ giữa chừng, ăn cơm nắm do nhà gái đã chuẩn bị sẵn. Cô
dâu về tới trước cửa nhà trai còn phải một nghi lễ nhập ma nhà chồng mới
được vào cửa. Trước đây, người Mông rất phổ biến phong tục “bắt vợ”. Khi
chàng trai ưng một cô gái nào đó thì tổ chức đón đường, “bắt” cô gái về làm
vợ mình. Cô gái bị “bắt” về được nhà trai “dùng gà trống đánh dấu nhập nhà”
buộc phải lấy chàng trai cho dù có đồng ý hay không. Trong xã hội cũ, tục
“bắt vợ” diễn ra thường là do những gia đình nhà trai có quyền thế ép buộc
các cô gái về làm vợ. Khi các cuộc cưỡng hôn này tan vỡ thì thường người
con gái chỉ còn biết đến cái chết. Bởi lẽ, sau khi đã bị “nhập ma” nhà trai, cô
gái có tự ý bỏ về thì bố mẹ cô cũng không thừa nhận nữa. Ngày nay, ở một số

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
21
nơi vẫn còn tồn tại phong tục này nhưng đã khác hẳn về tính chất, thường là
do có sự thoả thuận từ hai phía chàng trai và cô gái, để đặt gia đình hai bên
vào một “sự đã rồi”. Hoặc giả, lễ cưới đã được hai bên gia đình chuẩn bị, còn
việc “bắt vợ” chỉ là hình thức để tăng thêm phần thi vị cho đôi lứa mà thôi.
Suy cho cùng, tục “bắt vợ” của người Mông khi gạt bỏ những hủ tục, lại
khẳng định cho tình yêu mãnh liệt và niềm khát khao hạnh phúc, khao khát
hôn nhân tự do đã bị chế ngự và kìm hãm từ bao đời.
Tang lễ của người Mông là một hiện tượng văn hoá đặc sắc phản ánh
những quan niệm về lịch sử xã hội và cộng đồng dân tộc. Tang lễ của người
Mông là một lễ lớn được tổ chức rất chu đáo. Không giống với các dân tộc
khác, người Mông thường tổ chức hai đám tang: đám ma tươi khi người vừa
mới mất và đám ma khô không quy định chặt chẽ về thời gian tổ chức, có thể
tiến hành bất cứ lúc nào khi gia chủ có điều kiện.
Tang lễ của người Mông được diễn ra như sau: Khi có người qua đời, gia

mang đậm bản sắc văn hoá tinh thần của người Mông như lễ hội “Gầu tào”
(gruôv taox), được tổ chức hàng năm. Một ngày lễ lớn của người Mông là Tết
Nguyên đán. Ngày tết, ngoài việc thờ cúng tổ tiên, đi thăm hỏi nhau, người
Mông còn tổ chức nhiều hội vui xuân như hát dân ca, đánh quay, đánh yến …
Sinh hoạt mang sắc thái miền núi nhất của người Mông là “văn hoá
chợ”. Do điều kiện sống khắt khe cho nên chợ vừa là nơi giao lưu mua bán,
giao lưu tình cảm, vừa là nơi để trao đổi kinh nghiệm sản xuất, xây dựng cuộc
sống. Người già đến chợ để gặp gỡ thăm hỏi lẫn nhau, chuyện trò rôm rả bên
nồi “thắng cố”, trong men say ngây ngất của bát rượu ngô; trai gái đến chợ là
làm quen, tìm hiểu, tính chuyện tương lai. Những chiếc ô xoè màu sắc rực rỡ
che má hồng và đôi mắt lúng liếng của cô gái Mông. Những điệu múa khèn
nghiêng ngả đất trời, thăng hoa trong men rượu của chàng trai. Và cả những

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
23
tiếng kèn lá, đàn môi vừa rụt rè e ấp, vừa sôi nổi mãnh liệt đã tạo nên một
khung cảnh nên thơ trữ tình đặc trưng của miền núi. Mỗi tuần một phiên chợ
như để xoá đi những lo toan, vất vả của cuộc sống thường nhật, để tâm hồn
mỗi người Mông nở hoa. Từ trước đến nay, nhiều nhà nghiên cúu văn hoá hay
nhắc đến và hết sức quan tâm tới là “chợ tình”. Ở Mèo Vạc (Hà Giang) và Sa
Pa (Lào Cai) đều có chợ tình. Mỗi năm chợ họp một lần vào một ngày nhất
định. Chợ tình là nơi để cho những cặp, những đôi trai gái lỡ duyên tìm về với
nha, tự do tình tự với nhau một đêm để rồi hôm sau mỗi người lại trở về với
cuộc sống hiện tại của mình, những cuộc sống thường trực sự đau khổ và bất
hạnh. Chợ tình đã tồn tại rất lâu với tính nhân văn cao cả của nó trong ký ức
của những người già. Tuy nhiên, hiện nay, bản sắc văn hoá của chợ tình đã mai
một rất nhiều. Đến độ, hàng năm vào ngày 27 tháng 3 âm lịch, chợ tình Khau
Vai (Mèo Vạc - Hà Giang) đã trở thành nơi du lịch của rất nhiều những vị
khách hiếu kì, ta có, tây có, đổ xô đến để mong được tận mắt chứng kiến những
cuộc tình lâm li ai oán, mà phần nhiều chỉ còn diễn ra trong tưởng tượng. Dẫu

riêng không thể trộn lẫn trên gương mặt của cộng đồng người Mông. Vừa bất
tử khi vượt qua cả không gian và thời gian để trường tồn trong kho tàng văn
học dân gian phong phú, vừa là niềm cảm hứng sáng tạo cho những tác giả cả
người Mông và các dân tộc khác trong những sáng tác thơ văn hiện đại.
1.1.3. Đặc điểm về đời sống tâm linh
Môi trường sống trên núi cao đã tạo cho người Mông một tâm hồn phóng
khoáng, ưa tự do, không cam chịu bất cứ một sự trói buộc nào. Mọi sự việc
diễn ra trong cuộc sống với người Mông đều là đơn giản. Người Mông xem
xét, đánh giá con người chỉ cột ở việc làm cụ thể chứ không cốt ở lời nói. Tư
duy của người Mông thiên về lối tư duy trực giác. đặc điểm nổi bật ở người
Mông là niềm tin và lòng tự trọng.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
25
Người Mông quan niệm “vạn vật hữu linh”. Tất cả sự vật hiện tượng
trong cuộc sống đều có linh hồn. Con người cũng có phần xác và phần hồn.
Vì thế mới có tục cúng ma tươi và ma khô, tức là để người chết gột rửa sạch
tội lỗi, hoá kiếp để đầu thai làm kiếp khác. Sống trên trần thế, với người
Mông cũng chỉ là sống tạm nên hết sức thanh thản. Điều đó lí giải tại sao khi
cuộc sống không được toại nguyện hoặc khi bất lực trước thiên nhiên, người
Mông dễ tự tử để hy vọng vào kiếp khác. Nhất là những đôi trai gái yêu nhau
không lấy được nhau, ăn lá ngón tự tử và hứa sẽ “cầm ô đứng đợi nhau trên
cổng nhà trời”.
Theo ý niệm của người Mông, thế giới này thuộc về các thần linh cai
quản, gồm có 3 tầng: Tầng trời, tầng giữa (trần gian) và tầng dưới lòng đất
(địa ngục). Vị thần vĩ đại nhất của muôn loài là trời. Tầng trời là nơi cư trú
của Ngọc Hoàng và các thần như thần Sấm, thần Sét, thần Mưa … và còn là
nơi sinh sống của các ma tổ tiên. Tầng giữa - trần gian (ntiêx têz) là nơi cư trú
và sinh sống của con người muông thú, cây cỏ … tầng dưới cùng là địa ngục,
còn gọi là “đáy trần gian” (kangz ntiêx têz) chỉ là một nơi tối om, nằm sâu