Dới đây là một số bản kể về nhóm truyện Sơn Tinh và kiểu truyện
Sơn Tinh ở một số địa phơng
ơ
1. Truyện mẹ Sơn Tinh
Ngày xa ở một làng Mờng nằm dới chân núi Lỡi hái (1) có một ngời
con gái vì quá xấu xí mà tuy hai mơi tuổi rồi vẫn không ai lấy. Nàng xấu xí
đến nỗi bọn con cái nhà lang hễ trông thấy là nhặt đá ném. Chúng cấm nàng
đến dự các buổi hội Mờng. Cuối cùng chúng đuổi nàng ra khỏi Mờng. Với
hai bàn tay trắng, ngời con gái bơ vơ đi mãi vào rừng sâu. Bụng đói cồn cào
mà chẳng có gì ăn. Thấy đàn chim Cút bỏ lại thóc ăn thừa, nàng lần đến nhặt
thì chỉ toàn hạt lép. Cực thân, nàng bng mặt khóc nức nở.
Cùng lúc ấy có Đại bàng thần làm vua xứ núi bay qua. Nghe rõ tiếng
khóc than của ngời con gái, chim thần động lòng, sải cánh bay tới trên đầu
nàng. Đại bàng bay lên bảy lần, bay xuống bảy lần rồi cất tiếng âm động núi
rừng khuyên cô gái: Đừng buồn sợ chi cả! hãy nhặt nắm thóc lép mà đàn
chim Cút bỏ lại, gắng đi ngợc lên đầu con suối Cái, tìm mảnh đất nào rộng
ba vuông thì gieo xuống, cứ mỗi góc tra ba hạt, giữa ruộng tra bảy hạt, chỗ
hạt còn lại thì đem theo, lội sang bên kia đầu ngọn suối, tìm cây đa to xùm
xoè bảy rễ, chọn hốc to làm nhà ở, hốc nhỏ làm chỗ cất hạt thừa. Ta sẽ luôn
luôn giúp đỡ nàng chớ lo buồn gì cả!
Ngời con gái làm theo lời chim dạy, rồi rải lá làm đệm nơi hốc to gốc đa
nằm ngủ một giấc ngon lành. Hôm sau thức giấc nàng đã thấy hơng nếp ngào
ngạt bay từ hốc nhỏ sang. Nàng vội chạy tới nơi thì thấy hốc tràn đầy những
hạt thóc nếp vàng choé. Nàng vội kiếm nứa làm cơm lam ăn một bữa no nê,
đoạn lội suối tìm sang mảnh ruộng ba vuông thì thấy lúa đã lên xanh mơn
mởn. Từ đó nàng có thóc nhiều ăn không hết.
Một năm trời hạn kéo dài, lúa Mớng trong, Mờng ngoài chết cả, riêng
lúa ở mảnh ruộng ba vuông nọ là vẫn to, vẫn mẩy. Mọi ngời trong Mờng, cả
bọn nhà lang đều kéo đến đây xin thóc. Ngời con gái vui vẻ cứu giúp tất thẩy.
Khi hạn hán đã qua, vụ mùa mới lại đến, sau lúc thu hoạch, dân Mờng mở
hội cơm mới. Nhớ hội, ngời con gái xấu xí lại tìm về làng. Nhng bọn con cái

bay về núi cũ. Ngời mẹ bớc theo đứa con đang phăm phăm đi nh không biết
mỏi. Hai mẹ con đi tới đâu, dân hai bên đờng đều nô nức đón chào, đem cho
cơm ăn áo mặc, công, phợng từng đàn múa hát, hổ, báo, tê giác đem dâng
quả lạ để mẹ con ăn đỡ khát Sau ba ngày đi, mẹ con đến đợc bờ con sông
rộng. Đàn voi rừng đem tặng chiếc bè gỗ để mẹ con vợt sóng. Đến chân núi,
hai mẹ con dnừg lại sinh sống.
Ngời già ở các làng Mờng, Cự Thắng, Tất Thắng, Đồng Luận ngày nay
còn kể chuyện này và nói thêm: Đến sinh sống nơi ngọn núi khổng lồ đứng
đơn độc có tên là Tản Viên ấy, đứa bé đợc một vị tiên trên núi mình dài chín
thớc, râu tóc bạc phơ cho cây gậy thần đầu sinh đầu tử. Lớn lên, đứa bé thành
một chàng trai cờng tráng, trở nên một vị tớng trụ cột của Vua Hùng. Ngời
đời gọi chàng là Sơn Tinh, còn ngời đàn bà nọ là mẹ Sơn Tinh.
Bây giờ ở làng Cự Thắng (Thanh Sơn - Vĩnh Phú) hiện còn một phiến đá
to in hình hai vết chân ngời. Tơng truyền đó là vết chân của ngời con gái
nghèo khổ năm xa đứng khóc suốt ba ngày rủa nguyền bọn nhà lang tàn ác
Còn ở Đồng Luận (Tam Thanh - Vĩnh Phú) vẫn còn phiến đá, trên mặt có hai
vết lõm tròn, nơi mẹ chàng Sơn Tinh quì gối trong đêm sinh nở.
(Ghi theo Hoàng Quý - Truyện cổ Mờng Châu Phong, tập I - Sở Văn
hoá và thông tin Vĩnh Phú xuất bản 1984)
2. Niếc tà Phờ - num, Niếc - tà Tức (1)
Thuở ấy một nhà vua nọ có một nàng công chúa, tuổi vừa đôi mơi, xinh
đẹp vô cùng. Tiếng đồn về công chúa lan truyền đi khắp nơi, từ biển xa đến
núi cao.
Một hôm, Niếc - tà Phờ - num nghe tiếng đồn về công chúa xinh đẹp,
bèn mang lễ vật đến xin cới công chúa làm vợ. Nhà vua thấy Niếc - tà Phờ -
num mặt mũi khôi ngô, ăn nói đĩnh đạc, hoạt bát nên thuận gả công chúa cho
chàng.
Trong lúc lễ cới linh đình giữa Niếc - tà Phờ - num và công chúa đang
diễn ra ở cung vua thì có tin Niếc - tà Tức ở tận biển Đông, vì nghe đồn công
chúa xinh đẹp nên cũng mang lễ vật đến hỏi nàng.

Bác ta theo ngời lạ đi đợc mấy bớc rồi chợt nhớ ra công việc của mình,
bác dừng lại hỏi:
- Tôi đi còn vịt, còn trâu của tôi thì sao?
- Bác không ngại, nếu mất tôi xin đền bác.
Hai ngời đi ra phía bờ sông. Ngời lạ mặt dẫn bác đến khúc sông Bến Kỵ
sông Vành, họ cứ thẳng khúc sông đi tới. Họ đi đến đâu nớc rẽ thành đờng
đến đó. Đi một hồi lâu hai ngời đến cung điện của vua Khá. Con gái nhà lang
Mỡng Trắng, Mờng Vành là nàng ả Trắng lấy con trai vua Khá ở đó. Thấy
có khách lạ, nàng ra chào đón. Biết khách là ngời trần gian, nàng kể cho
khách nghe tình cảnh của mình:
- Từ ngày tôi lấy chồng con vua Khá dới này không về thăm quê ngoại
đợc. Nhớ bố, mẹ, nhớ cảnh Mờng ta lắm. Tôi mong mãi mới sinh đợc chút
con gái thì nó lại ốm đau luôn. Thầy thuốc dới này không ai chữa đợc. Bác
đã xuống tới dới đây nhờ bác chữa giúp cháu.
- Cháu ở đâu nàng dẫn tôi đến xem?
Nàng ả Trắng dẫn ngời khách lạ đến chỗ con nằm. Bác ta xem xét một
lát, thấy đứa bé bị mắc lới cá của trần gian. Cổ nó bị quấn chặt vào nên khó
thở. Bác nói với ả Trắng:
- Nàng không lo, tôi sẽ chữa cho.
Nói xong, bác lấy dao khẽ cắt các mắt lới quấn ở cổ đứa bé. Cắt đến đâu
đứa bé dễ chịu đến đấy. Và đến khi các mắt lới quấn trên ngời nó bị cắt hết
thì đứa bé khỏi bệnh.
Thấy đứa bé khỏi bệnh, một ngời ở dới thủy cung mách với bác:
- Họ cho gì bác đừng lấy, chi nên xin con dao mòn thôi.
Quả đúng vậy, ả Trắng thấy con khỏi bệnh, mang rất nhiều của cải vàng
bạc ra tạ ơn bác. Bác không nhận, chỉ xin một con dao mòn. ả Trắng không
biết đối xử ra saoliền tâu lại với vua Khá, vua Khá ng thuận nhng hẹn khi bác
chết thì lấy lại con dao đó. Rồi vua Khá mở tiêc chiêu đãi bác. Sau đó cho
ngời đa bác về trần gian.
Bác về chỗ ruộng đang cày dở, trâu cày và vịt con vẫn còn nguyên. Về

Sơn Bình cũ). ở đây có sông Vành, sông Trắng chảy qua. Con sông còn có
tên chung là sông Tang bởi lẽ uốn dòng quanh chòm Tang, Mờng Trắng.
(Tang có thể là biến âm của Trắng). Sông Tang là tên trên bản đồ. Song Vành,
sông Trắng là tên dân gian. Sông Trắng chảy men theo triền một dãy núi có
tên là dãy núi Trắng.
ở dãy núi Trăng có chùa hang. Chơi hội chùa hang là một phong tục lâu
đời của đồng bào miền núi.
4. Hòn đá voi
Tục truyền rằng, ngày xửa ngày xa ở miền núi Nghệ An có hai mỏ quý
của một vị Thần Núi. Dân bản trong vùng Thần Núi che chở thờng đến lấy
bạc, lấy vàng về làm vòng cổ, vòng tay cho các cô gái và bít coóc cho các
chàng trai. Ngày này qua ngày khác, từng đoàn ngời ùn ùn kéo nhau lên núi,
khi trở về trong những chiếc gùi của họ ngọc ngà châu báu nhiều vô kể, thế
mà kho của vẫn chẳng vơi đi chút nào. Tin đó lan nhanh đến miền xuôi. Thần
biển thèm lắm bèn rắp tâm đánh cớp. Thần phái một đoàn quân hùng mạnh
gồm cá kình, cá mập, cá he, cua càng, tôm hùm với giáo mác chỉnh tề kéo
một trăm chiếc thuyền to vợt sông Lam lên đánh cớp. Tai họa bất ngờ đổ
xuống mà Thần Núi vẫn còn chơi bên nớc bạn. Dân bản vội vợt trăm khe
ngàn suối sang báo cho Thần hay. Đợc tin, Thần Núi vô cùng bực tức. Thần
bớc những bớc chân khổng lồ từ đỉnh núi nọ sang đỉnh núi kia trở về. Thần
vội tập hợp đàn voi của mình lại và chọn những con to khoẻ nhất cho đứng
giữa dòng sông để chặn đờng về cả đoàn quân cớp biển. Xong xuôi, thần
cho số voi còn lại xông đánh vào hai mỏ quý. Lúc đó, lũ quân của thần biển
đang xếp vàng bạc vào những chiếc thuyền lớn. Bị đàn voi xông tới đánh bất
ngờ, chúng trở tay không kịp liền quay đầu xuôi dòng sông Lam về biển. Về
đến vùng mà nay gọi là xã Bồng Khê, chúng lại gặp một đàn voi nữa. Đàn
voi này đứng chắn giữa dòng sông, kín cả một khúc sông, làm cho nớc sông
Lam dâng cao rồi ào ào đổ xuống nh một cái thác. Cha biết đối phó ra sao thì
đàn voi sau đã kéo tới. Bị ép vào giữa, bị đánh giết tơi bời, đoàn quân của
Thần Biển không mọtt tên sống sót. Xác chúng trôi lềnh bềnh về biển.

đốn củi. Một hôm, Kỳ chặt một cây lớn đến hai người ôm, chặt từ sáng tinh
mơ đến nhá nhem tối mà vẫn chưa xong, nên đành bỏ dở ra về. Sáng hôm
sau, đến gốc cây định chặt tiếp thì anh hết sức ngạc nhiên: Cái cây lớn chặt
dở hôm qua bây giờ lại liền ruột liền vỏ như chưa có một vết búa nào chạm
đến. Thấy thế, Kỳ không ngả lòng, anh lại giáng những nhát búa thật mạnh
vào chỗ thân cây đã chặt hôm trước. Tuy anh gắng hết sức, nhưng đến nhá
nhem tối anh vẫn chưa hạ xong cây. Sáng sớm hôm sau, Kỳ lại vác búa định
tiếp tục công việc còn bỏ dở thì anh thấy vết chặt hôm trước hôm nay lại liền
như cũ. Anh không nản chí, lại bắt đầu chặt, nhưng đến lúc nhọ mặt người,
anh vẫn chưa chặt xong. Lần này anh không về. Anh leo lên một cây gần để
rình xem ban đêm cây tự liền da liền thịt như thế nào.
Ðến nửa đêm trăng sao vằng vặc đầy trời, bỗng có một ông già chống gậy đi
từ từ đến cái cây chặt dở. Ông cụ cầm gậy chỉ vào cây, trong chớp mắt vết
chặt lại liền như cũ. Kỳ vội tụt từ trên cây xuống, chạy đến hỏi ông cụ:
- Tôi khó nhọc mới sắp hạ được một cây lớn, sao cụ lại phá hỏng công việc
của tôi như thế ?
Ông cụ đáp:
- Ta là Thái bạch tinh quân đây, ta không muốn người chặt cây cổ thụ này.
Thôi ta cho ngươi cái gậy ngươi đi tìm cây nhỏ mà chặt.
Nói xong ông cụ trao cho Kỳ cái gậy chống ở tay rồi biến mất.
Một hôm đi chơi men sông, Kỳ nhìn thấy con rắn lớn bị đánh dập đầu, đã
chết từ lâu, Kỳ cầm gậy chỉ vào đầu rắn, thốt nhiên rắn sống lại vẫy đuôi,
ngẩng đầu lên nhìn Kỳ rồi bò xuống sông mất.
Một buổi tối Kỳ đang ngồi trong lều tranh thì một chàng thanh niên tuấn tú
khăn áo chỉnh tề, đem châu báu đến tạ ơn Kỳ. Chàng xưng là Tiểu Long hầu
con Long Vương ở biển Nam, bị trẻ chăn trâu đánh dập đầu chết ở bờ sông
và được Kỳ cứu sống hôm nọ. Kỳ nhất định không nhận lễ vật. Chàng thanh
niên có ý băn khoăn, cố mời Kỳ xuống thủy cung chơi. Chàng đưa cho Kỳ một
ống linh tê để rẽ nước đi xuống. Ðược Kỳ xuống chơi, Long Vương rất lấy làm
mừng rỡ, mở yến tiệc linh đình thết đãi. Ðến khi về, Long Vương đưa tiễn đủ