z
 Những vấn đề cơ bản
nhất về thuế thu
nhập doanh nghiệp

Những vấn đề cơ bản nhất về thuế
thu nhập doanh nghiệp
Trên thực tế thường có sự khác biệt giữa ln kế toán và thu nhập
chịu thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN), cụ thể có thể minh họa
như bảng cuối trang.
Như vậy, giữa thu nhập chịu thuế theo kế toán và thu nhập chịu
thuế theo quy định của thuế có thể có sự khác nhau. Tình huống
này chỉ xảy ra khi có sự khác nhau giữa quy định của thuế và quy
định của kế toán (thái độ nhằm phá vỡ liên kết giữa kế toán và
thuế). Có hai loại chênh lệch giữa quy định của kế toán và quy
định của thuế, đó là: chênh lệch vĩnh viễn và chênh lệch tạm thời:
Chênh lệch vĩnh viễn là chênh lệch giữa lợi nhuận kế toán và thu

trong tương lai nhỏ hơn so với cơ sở tính thuế.
+ Chênh lệch tạm thời được khấu trừ: phát sinh khi giá trị ghi sổ
của tài sản lớn hơn cơ sở tính thuế hoặc giá trị ghi sổ của khoản
Nợ phải trả nhỏ hơn cơ sở tính thuế. Xuất phát từ bản chất là khi
khoản mục tài sản hoặc Nợ phải trả trong tương lai được thu hồi
hay thanh toán sẽ làm phát sinh thu nhập chịu thuế trong tương
lai lớn hơn so với cơ sở tính thuế.
Tuy nhiên, giữa Lợi nhuận kế toán và thu nhập chịu thuế TNDN
cũng có mói quan hệ sau:
Lợi nhuận kế
toán
= Doanh thu và thu nh
ập
khác theo quy định
của kế toán
- Chi phí theo quy
định của kế toán
=>

Thuế TNDN
phải nộp
theo kế toán

= Lợi nhuận kế toán
X
Thuế suất thuế
TNDN hiện hành
(t%)
Và:


mục đích kế toán
Trừ (-) Thu nhập không tính theo luật thuế
nhưng không được ghi nhận cho mục đích
kế toán
= Lợi
nhuận
chịu thuế
TNDN
Xử lý thuế TNDN khi tính toán và điều chỉnh để lập Báo cáo
tài chính hợp nhất.
Đối với các doanh nghiệp, Tập đoàn liên quan đến chi phí thuế
TNDN thường có hai loại, đó là chi phí thuế TNDN hiện hành và
chi phí thuế TNDN hoãn lại. Do cách xử lý đối với chi phí thuế
TNDN hiện hành đơn giản, nên bài viết này chỉ đi vào phân tích
cách xử lý chi phí thuế trách nhiệm hoãn lại.
Khi lập Báo cáo tài chính hợp nhất (BCTC HN) do phải điều chỉnh
các khoản giao dịch giữa Công ty ẹ với các công ty con trong Tập
đoàn và ngược lại, nên sẽ phát sinh các khoản chênh lệch tạm
thời. Vậy các khoản chênh lệch tạm thời này phát sinh khi nào?
Và cách xử lý khi lập BCTC HN ra sao, xin đi vào xem xét các
tình huống cụ thể sau:
Thứ nhất, loại trừ ảnh hưởng của giao dịch bán hàng trong
nội bộ tập đoàn:
Nguyên tắc loại trừ: khi lập BCTC HN, doanh thu và giá vốn của
hàng tiêu thụ trong nội bộ tập đoàn phải được loại trừ toàn bộ.
Các khoản lãi, lỗ chưa thực hiện từ các giao dịch bán hàng đang
phản ánh trong giá trị hàng tồn kho (HTK) cũng phải loại trừ hòan
toàn (lãi hoặc lỗ chưa thực hiện trong giá trị HTK cuối kỳ phải
được loại trừ khỏi giá trị HTK cuối kỳ, đồng thời, lãi hoặc lỗ chưa
thực hiện trong giá trị HTK đầu kỳ cũng phải được loại trừ khỏi

TNDN hoãn lại của cả tập đoàn. Do đó, kế toán phản ánh thuế
thu nhập hoãn lại phải trả trong Bảng cân đối kế toán hợp nhất và
ghi tăng chi phí thuế TNDN hoãn lại trong Báo cáo kết quả hoạt
động kinh doanh hợp nhất.
Nợ chi phí thuế TNDN hoãn lại
Có thuế thu nhập hoãn lại phải trả
- Loại trừ Giá vốn hàng bán và Lợi nhuận chưa phân phối đầu kỳ
do ảnh hưởng của lợi nhuận chưa thực hiện trong giá trị HTK đầu
kỳ khi bán hàng ở kỳ sau:
+ Ta biết rằng bút toán năm trước đã loại trừ lãi chưa thực hiện
trong giá trị HTK đầu kỳ này:
Nợ lợi nhuận sau thuế chưa phân phối- Lãi chưa thực
hiện trong HTK đầu kỳ
Có giá vốn hàng bán – Lãi chưa thực hiện trong giá trị
HTK đầu kỳ à phải thực hiện bút toán điều chỉnh tài sản thuế thu
nhập hoãn lại hoàn nhập trong kỳ
Nợ tài sản thuế thu nhập hoãn lại
Có lợi nhuận sau thuế chưa phân phối
+ Ngược lại, bút toán năm trước đã loại trừ lỗ chưa thực hiện
trong giá trị HTK đầu kỳ này:
Nợ giá vốn hàng bán – Lỗ chưa thực hiện trong giá trị
HTK đầu kỳ
Có lợi nhuận sau thuế chưa phân phối- Lỗ chưa thực hiện
trong giá trị HTK đầu kỳ
à phải thực hiện bút toán điều chỉnh thuế thu nhập hoãn lại phải
trả được hoàn nhập trong kỳ:
Nợ lợi nhuận sau thuế chưa phân phối
Có chi phí thuế TNDN hoãn lại
Thứ hai, loại trừ ảnh hưởng của giao dịch bán TSCĐ trong
nội bộ:

hao của Tập đoàn.
Nợ tài sản thuế thu nhập hoãn lại
Có lợi nhuận sau thuế chưa phân phối
+ Ngược lại bút toán giao dịch bán TSCĐ trong nội bộ tập đoàn
có Giá bán> Nguyên giá TSCĐ:
Nợ thu nhập khác- giá bán TSCĐ trong nội bộ
Có khấu hao lũy kế TSCĐ- số hao mòn lũy kế đến ngày
bán
Có chi phí khác – giá trị còn lại của TSCĐ đến ngày bán
Có nguyên giá TSCĐ- chênh lệch (giá bán – NG)
Khi loại trừ phần lỗ chưa thực hiện trong giao dịch bán TSCĐ
trong nội bộ tập đoàn sẽ làm cơ sở tính thuế < giá trị ghi sổ của
TSCĐ trên BCTC HN à chênh lệch tạm thời chịu thuế à thuế thu
nhập hoãn lại phải trả à kế toán phản ánh thuế thu nhập hoãn lại
phải trả tương ứng với số lỗ chưa thực hiện nằm trong giá trị
TSCĐ. Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh phải phản ánh
được số tăng chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp hoãn lại tương
ứng với việc tăng lợi nhuận của tập đoàn
Nợ chi phí thuế TNDN hoãn lại
Có thuế thu nhập hoãn lại phải trả
Các kỳ kế toán sau, điều chỉnh ảnh hưởng của thuế phát sinh từ
việc loại trừ lỗ chưa thực hiện trong giao dịch bán TSCĐ kỳ
trước. Thuế thu nhập hoãn lại phát sinh từ giao dịch bán TSCĐ
giữa các đơn vị trong nội bộ tập đoàn sẽ được hoàn nhập dần
hàng kỳ khi kế toán điều chỉnh tăng chi phí khấu hao của tập
đoàn:
Nợ tài sản thuế thu nhập hoãn lại
Có chi phí thuế TNDN hoãn lại
- Điều chỉnh ảnh hưởng của thuế TNDN do ảnh hưởng của việc
điều chỉnh chi phí khấu hao khi TSCĐ vẫn đang sử dụng”

Có lợi nhuận sau thuế chưa phân phối- ảnh hưởng của
thuế thu nhập từ việc loại trừ chi phí khấu hao lũy kế đến đầu kỳ
Có chi phí thuế TNDN hoãn lại – ảnh hưởng của thuế thu
nhập từ việc loại trừ chi phí khấu hao trong kỳ
+ Khi TSCĐ còn đang sử dụng nhưng đã khấu hao hết theo
Nguyên giá thì toàn bộ lãi chưa thực hiện phát sinh từ giao dịch
bán TSCĐ trong nội bộ tập đoàn đã chuyển thành lãi thực của tập
đoàn thông qua việc giảm trừ chi phí khấu hao hàng kỳ, do đó từ
thời điểm này không phát sinh thuế thu nhập hoãn lại
Thứ ba, điều chỉnh và loại trừ ảnh hưởng của giao dịch
chuyển Hàng tồn kho thành TSCĐ trong nội bộ tập đoàn

Nguyên tắc điều chỉnh: nếu một đơn vị trong tập đoàn bán hàng
hóa, thành phẩm cho đơn vị khác trong tập đoàn sử dụng làm
TSCĐ thì toàn bộ doanh thu bán hàng hóa, giá vốn hàng bán và
lợi nhuận chưa thực hiện trong Nguyên giá TSCĐ phải được loại
trừ hoàn toàn.
- Ta biết rằng bút toán loại trừ doanh thu, giá vốn hàng bán và lợi
nhuận chưa thực hiện phát sinh trong giao dịch nội bộ mà có lãi,
thì kế toán điều chỉnh
Nợ doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ - doanh thu
bán hàng nội bộ
Có giá vốn hàng bán – giá vốn hàng tiêu thụ nội bộ
Có nguyên giá TSCĐ – phần lãi chưa thực hiện trong
TSCĐ
Việc loại trừ lãi chưa thực hiện trong giá trị TSCĐ cuối lỳ làm cho
cơ sở tính thuế > giá trị ghi sổ (do khi bán hàng trong nội bộ tập
đoàn có lãi thì khấu hao được ghi nhận trên BCTC riêng > khấu
hao xét trên phương diện cả tập đoàn) à chênh lệch tạm thời
được khấu trừ à tài sản thuế thu nhập hoãn lại