Các Danh nhân y học
Giáo sư Hồ Đắc Di

1900-1984 Giáo sư Hồ Đắc Di, sinh nǎm 1900, đại biểu Quốc hội từ khóa 2 đến
khóa 5, Uỷ viên Uỷ ban thường vụ Quốc hội các khoá 2,3,4, Hiệu trưởng
Trường đại học Y Hà Nội, Tổng giám đốc Đại học vụ Việt Nam, Giám đốc
Vụ Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Uỷ viên Uỷ ban Khoa học và Kỹ
thuật Nhà nước, Chủ tịch Hội Hữu Nghị Việt-Pháp, Uỷ viên Uỷ ban Trung
ương mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam, Huân
chương Độc lập hạng nhất, Huân chương Kháng chiến hạng nhất và hai hạng
ba, Huân chương Lao Động hạng nhất và hạng hai, Huy chương Vì thế hệ
trẻ, Chiến sĩ thi đua toàn quốc nǎm 1952 và 1956. Giáo sư Hồ Đắc Di đã
được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh. GS. từ trần ngày 25-6-1984.
Giáo sư là người bác sĩ y khoa đầu tiên, người sáng lập Trường đại
học Y Hà Nội và làm Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam từ ngày thành lập
tới 1984. Nǎn 1918, Giáo sư sang học tại Pháp và trở thành trợ giáo Trường
Đại học Y khoa Pa ri. Trong thời gian ở Pháp, được tiếp súc với đồng chí
Nguyễn ái Quốc và một số trí thức Việt Nam yêu nước khác, Giáo sư đã cảm
thấy nỗi đau đớn tủi nhục của người dân mất nước và muốn đem khả nǎng
của mình phục vụ đồng bào. Trở về Tổ quốc, Giáo sư làm bác sĩ phẫu thuật
tại bệnh viện Huế và Phủ Doãn. Sau Cách mạng tháng Tám, Giáo sư được
Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ giao nhiều trọng trách Tổng thanh tra y
tế, Tổng giám đốc Đại học vụ, Hiệu trưởng trường Đại học Y - Dược khoa
và nhiều chức vụ quan trọng khác. Tuy bản thân tham gia công tác lãnh đạo,
Giáo sư vẫn liên tục làm công tác đào tạo và nghiên cứu khoa học
Cuộc đời và tác phẩm của GS. Hồ Đắc Di
Giáo sư Hồ Đắc Di sinh nǎm1900, là một người nhân hậu, vị tha, yêu
nước, trọn đời hiến dâng cho cách mạng và chủ nghĩa xã hội, là một nhà y

ngày sau lễ khai giảng, Pháp nhảy dù Bắc Cạn, đốt nhà giáo sư, vác loa gọi
đích danh: " Bác sĩ Di, Bác sĩ Tùng về làm việc với chính phủ Pháp, sẽ được
trọng đãi" . Nhưng giáo sư kiên quyết: " Chết thì chết, không để bọn Pháp
bắt lại" .
Giáo sư Hồ Đắc Di thuộc lớp những bác sĩ đầu tiên của trường đại học
y dưới chế độ mới. GS. là chủ tịch đầu tiên của Tổng hội Y học Việt Nam và
đương nhiệm cho đến khi qua đời, nǎm 1984.
Di sản khoa học quý giá của Giáo sư Hồ Đắc Di gồm mấy chục tiểu
luận, diễn vǎn, bài giảng, lời phát biểu, Trường Đại học Y Hà Nội đã tập
trung thành mấy tập để lưu, một số ít bài đã đǎng báo.
Trong kháng chiến chống Pháp, giáo sư đã trước tác những công trình
có giá trị khoa học và tư tưởng như: Diễn vǎn của tổng giám đốc Đại học vụ
ngày khai giảng trường đại học nǎm 1947, Bàn về vǎn hoá và tinh thần khoa
học (30-11-1948); Diễn vǎn trong lễ khai mạc Hội nghị y tế toàn quốc
(1949); Bài giảng sinh học và bệnh học đại cương (5-1950)
Trở về Hà Nội, giáo sư biên soạn: Y học dưới ánh sáng chủ nghĩa duy
vật biện chứng (1956), Bàn về học, v.v… Đó là những công trình tổng luận
dài 20-30 trang, viết rất tinh, ý hàm súc, lời bóng bảy, hùng biện và gợi cảm,
giàu thông tin; tư tưởng rất khái quát, với những danh ngôn chọn lọc; có
bình luận chặt chẽ.
Tác giả đọc rộng biết nhiều, nhưng chỉ viết ít điều nghiền ngẫm từ lâu,
nhuần nhuyễn thành chính kiến độc đáo của riêng mình. Vì thế, toàn bộ các
tác phẩm của Hồ Đắc Di đều toát lên một dòng tư tưởng nhất quán, rất đặc
sắc, trong những lời bình chính trị giàu lòng yêu nước cũng như những luận
đàm học thuật.
Nhiều tác phẩm được viết ở chiến khu Việt Bắc, hầu như đóng cửa
với thông tin khoa học nước ngoài, nhưng tác giả đã nắm bắt và khái quát
được sự phát triển của y học, gắn y học với vǎn hóa, khoa học nói chung, và
có nhiều ý kiến tiên tri. Những bài ấy có tính triết lý sâu sắc và ý nghĩa nhân
vǎn cao cả, mang nặng những suy nghĩ thiết tha về con người, về nghề y,

khác, như Phẫu thuật điều trị viêm phúc mạc ở Bắc Kỳ (1944), Phẫu thuật
chữa loét dạ dày-tá tràng ở Bắc Kỳ (1944). Tạp chí Viện Hàn lâm phẫu thuật
đǎng Thủng túi mật hiếm gặp, 1937; viêm phúc mạc do thủng ruột trong
thương hàn, 1939…); báo Y học Hải ngoại của Pháp đǎng Một kỹ thuật mới
mổ lấy thai nhi.
Với 21 công trình hiện tìm được trong 37 công trình đã công bố, Ông
là nhà phẫu thuật đầu tiên, xứng đáng là bậc thày đầu tiên với các công trình
mở đường cho những hướng nghiên cứu sau này, xứng đáng được hội đồng
giáo sư (toàn người Pháp) đánh giá cao và được bầu chọn là giáo sư người
Việt đầu tiên.
Trong kháng chiến chống Pháp, Giáo sư cùng học trò của mình - Bác
sĩ Tôn Thất Tùng, đã có một quyết tâm và một quyết định lịch sử mà đất
nước ta nhớ ơn: duy trì và phát triển Trường Đại học Y-Dược khoa nhằm
trực tiếp đáp ứng nhu cầu cấp bách của cuộc kháng chiến: đó là cung cấp
cho nhân dân và quân đội một đội ngũ cán bộ y tế có trình độ cao, với số
lượng gấp bốn lần tổng số bác sĩ mà ta có, khi bước vào cuộc kháng chiến
này.
Phương châm đào tạo nổi tiếng mà giáo sư đề ra lúc đó đã được lịch
sử thừa nhận là khoa học và hiệu quả: " Đi phục vụ chiến dịch, về trường
tổng kết, lại đi chiến dịch: từ thực tiễn, thông qua thực nghiệm khoa học, lại
trở về thực tiễn" . Từ phương châm này, nhà trường đã đào tạo được trên
250 bác sĩ, gần 100 dược sĩ phục vụ kháng chiến trên mọi vùng đất nước.
Giai đoạn sau kháng chiến chống Pháp, khi chất lượng đào tạo có nguy cơ
giảm sút, Ông nhắc nhở " trường đại học không phải là trường phổ thông cấp
4" ; mà là nơi " biến quá trình người học từ chỗ được đào tạo thành quá trình
người học từ chỗ được đào tạo thành quá trình họ có thể tự đào tạo" . Các
quan điểm về triết lý, giáo dục, đào tạo cũng như đạo đức y học của giáo sư
thể hiện rõ trong các diễn vǎn khai giảng mà Ông đọc hàng nǎm. Trích diễn
vǎn đọc ngày 6-10-1947: " Trường ta gắn bó với vận mệnh của tổ quốc:
phục vụ nhân dân, học đi đôi với hành, dạy đi đôi với nghiên cứu khoa học.