Kiến thức lớp 12
"Ông già và biển cả" - Ernest
Hemingway –phần5
Về nguyên lý “tảng băng trôi” của Ernest Hemingway
Những phát biểu dưới nhiều hình thức khác nhau của
Ernest Hemingway về sáng tác đã thực sự được các nhà
phê bình nghiên cứu về sáng tác của chính tác giả, Harry
Levin, Joseph Warren Beach rồi Frederic I Carpenter (1)
tìm cách lý giải chiều thứ ba, thứ tư, thứ năm trong cấu
trúc văn xuôi đa chiều của E.Hemingway là xuất phát từ
chính ý kiến của tác giả về thứ “văn xuôi khó hơn rất
nhiều so với thơ ca và chưa từng được viết ra nhưng có
thể được viết ra và chẳng cần đến xảo thuật cùng sự
đánh tráo nào cả” trong những ngọn đồi xanh châu Phi
(Green Hills of Afica, 1935), và trong chính tác phẩm này
cũng như trong các bài phỏng vấn, truyện ngắn, tiểu
thuyết, cách E.Hemingway hay nhân vật của ông đánh giá
thứ văn chương hùng biện hoặc nêu ý kiến về câu chữ…
đã giúp cho các nhà phê bình, nghiên cứu định hướng
trong quá trình nghiên cứu về phong cách E.Hemingway
(2).

Những cách làm như thế là hoàn toàn sáng rõ về phương
diện thao tác và phương pháp trong chừng mực nhà
nghiên cứu tránh cắt xén và coi các phát biểu của tác giả
chỉ đơn thuần là cái cớ mà những phát biểu là tuỳ thuộc
cách biện giải của nhà nghiên cứu, mặc dù những phát
biểu của nhà văn đôi khi không thể thâu tóm hết những
vấn đề sáng tác của chính bản thân. Đó là chưa kể, đôi
khi, cách nói của E.Hemingway lại mang tính đa nghĩa bất
ngờ, ví dụ một đoạn trong những ngọn đồi xanh châu Phi:

sáng tác của nhà văn về phương diện lý luận. Thứ hai,
điều này thực sự thú vị vì liên quan đến tiềm thức phương
Đông về văn chương, là nguyên lý “tảng băng trôi” của
E.Hemingway bất ngờ giống đến độ như trùng khít với
quan niệm của chúng ta về văn chương (cổ), đặc biệt, về
thơ, và chúng ta thường dành cho thơ: ý tại ngôn ngoại,
điểm –diện, nhất điểm –vạn điểm, một góc – ba góc, quí
hồ tinh bất quí hồ đa… Chính điểm thứ hai này dễ khiến
chúng ta tiếp nhận nguyên lý “tảng băng trôi” của
E.Hemingway một cách đơn giản. Chúng ta dễ dàng đẩy
thao tác chọn lựa, thồi ảo trong quan niệm phương Đông
(về thơ) vào thao tác loại bỏ (omit, eliminate) trong quan
niệm của E.Hemingway về văn xuôi (prose) của ông. Từ
đó các nhà nghiên cứu đi tìm những biểu hiện của nguyên
lý này ở nhiều phương diện khác nhau: ngôn ngữ và
giọng điệu của tác phẩm, vấn đề xây dựng hình tượng
nhân vật… và coi những biểu hiện này chủ yếu thuộc
phương diện hình thức nghệ thuật, thậm chí có lúc coi
nguyên lý “tảng băng trôi” là một phương diện trong nhiều
phương diện khác nhau của nghệ thuật văn xuôi
E.Hemingway như “miêu tả tâm lý”, “bút phán đối thoại và
độc thoại”… Những khám phá như vậy, ví dụ vấn đề liên
văn bản, giọng điệu mỉa mai và tượng trưng, hiện tượng
lặp từ hay hình ảnh, ngôn ngữ đối thoại giản dị, rời rạc…,
là hoàn toàn xác đáng nhưng chỉ mới dừng lại ở cấp độ
hình thức biểu hiện, “phương pháp viết” hay “quan niệm
về sáng tạo nghệ thuật và biểu hiện”.

Chúng tôi quan tâm đến nguyên lý “tảng băng trôi” của
E.Hemingway theo hướng khác như một đặc điểm thi

Nếu nhà văn bỏ đi một vài thứ bởi vì anh ta không biết
chúng thế là có một lỗ hổng trong câu chuyện.

Ông già và biển cả có thể dài trên một ngàn trang và có
đủ mặt nhân vật trong làng cùng đủ mọi cách kiếm sống,
ra đời, học hành, sinh con đẻ cái… Điều đó được hoàn tất
một cách xuất sắc bởi những nhà văn khác. Trong chuyên
viết lách anh thường phải quẩn quanh trong thứ đã được
thực hiện thỏa đáng. Vì thế tôi phải cố gắng học làm một
vài điều khác. Trước hết tôi phải cố gắng bỏ đi tất cả
những thứ không cần thiết để chuyển tải kinh nghiệm đến
người đọc, nhờ vậy sau khi bạn đọc nam nữ đã đọc được
điều đó thì nó sẽ trở thành một phần kinh nghiệm của họ
và như là thực sự xảy ra. Điều này rất khó làm và tôi đã
cật lực thực hiện.

Bỏ qua chuyện ấy được thực hiện như thế nào, dẫu sao
lần này tôi có được cơ may khó tin và có thể chuyển tải
kinh nghiệm một cách trọn vẹn và đó là thứ kinh nghiệm
mà chưa ai từng chuyển tải. Cơ may là thế này: tôi đã tóm
được một người đàn ông đáng mặt và một đứa bé trai
ngon lành và gần đây các nhà văn đã quên rằng vẫn đang
có những thứ như thế. Cả biển cả cũng đáng được viết
như người vậy. Thế là nơi đó tôi gặp may. Tôi đã từng
gặp ông bạn cá đao và biết rõ điều đó. Thế là tôi bỏ đi. Tôi
đã từng chứng kiến một đàn năm mươi con cá nhà táng
trong cùng một luồng nước và có lần phóng lao vào một
con dài 60 feet và để mất. Thế là tôi bỏ đi. Tất cả những
câu chuyện biết từ cái làng chài tôi đều bỏ đi. Nhưng kiến
thức là thứ làm nên phần chìm của tảng băng trôi.

đình, chủng loại đã bị quên lãng, đồng thời ông cho rằng
hoạt động sáng tác (theo cách hiểu của chúng ta) là hoạt
động phát minh (invent), làm ra (make) từ kiến thức, kinh
nghiệm và hiểu biết về hiện thực, thế giới. Những điều đó
cho chúng ta thấy rằng sáng tác và hoạt động sáng tác
của E.Hemingway, nhìn từ góc nhìn của chính tác giả, gắn
bó với nhận thức hiện thực và điều đó là nguyên tắc. Xuất
phát từ việc loại bỏ những gì đã biết rõ về hiện thực, thế
giới trên cơ sở toàn bộ những kiến thức kinh nghiệm, hiểu
biết về thế giới, nguyên lý “tảng băng trôi” tạo nên một
hiệu quả nghệ thuật trên người đọc, thực hiện quá trình
dân chủ hoá hoạt động sáng tác và tiếp nhận khi chuyển
tải kinh nghiệm như một quan niệm bản thân về thế giới
đến người đọc. Và như thế bản thân hình ảnh “tảng băng
trôi” (bảy phần tám dưới nước cho một phần lộ ra) kia
không phải là hình thức biểu hiện như hiện tượng hàm
súc là hình thức biểu hiện cảm xúc trong thơ (cổ) mà là
hình thức cảm nhận (cảm thức) hiện thực, thế giới chủ
yếu trong văn xuôi (của E.Hemingway).

Từ đây chúng ta có thể nhận ra mối quan hệ giữa thao tác
lược bỏ với các biểu hiện của hình thức cảm nhận hiện
thực hay cảm thức hiện thực (nguyên lý “tảng băng trôi”)
của E.Hemingway. Đó là hiện tượng khoảng trắng trong
đối thoại và độc thoại; hiện tượng lắp ghép, lặp lại, phiến
đoạn trong kết cấu ở nhiều cấp độ; hiện tượng phi cốt
truyện hay cốt truyện bên trong của cốt truyện; hiện tượng
liên văn bản trong cách đọc văn bản tác phẩm; hiện tượng
đa giọng một cách đặc biệt trong ngôn ngữ; hiện tượng
chất thơ trong lời văn… Bởi vì những biểu hiện như vậy

(2) Xin đọc: Harry Levin; SID, Andre’ Maurois, “Ernest
Hemingway”, SID; Earl H.Rovit, “Ernest Hemingway: The
Sun Also Rises, “Landmarke of American Writing, Forum
Lectures, USA, 1970.
(3) George flimpton, “An Interview with Ernest
Hemingway”, SID. Những đoạn trích đều do chúng tôi dịch
từ bài này.
(4) Xin đọc: Philip Young, Ernest Hemingway, NewYork,
1952.