á°o Trinh Nh∂t
Phan á÷nh PhÔng

Nh° l¨nh Ω≠o 10 nØm Khüng Chi∆n
(1886 ñ 1895) Í NghŒ Tÿnh

Phan á÷nh PhÔng ñ trang 1/1
1) Mất lng nhiu mề cỹnh chun Trn ỹnh sau cễng vậi quàn Phỹp l trn Hu m 23/5/1885, quàn ấi chnh quy
ca triu ữnh Vit Nam cềng tht bi nt.
Thnh mt vua chy.
Bày giẩ chng vậi Phỹp ch l vỉn thàn vậi dàn binh.
Ngẩi ny ỹnh mất hai trn, nhm kia gi ẽc ãi ba nỉm ri cềng tan vẻ.
Duy cn mất ngẩi c gng cẻng li, triu tp t nhiu anh em ng ch, rt du nhit
huyt vo trong cày ứn dàn tấc t lp, khu cao ngn la ỹi quc cn bng ln mất gc
H Tnh, Quđng Bữnh mẩi nỉm sau na mậi tt.
y l Phan ỏữnh Phễng.
Ngẩi lng ỏãng Thỹi, huyn La Sn, tnh H Tnh, Phan ỏữnh Phễng sinh nỉm 1847,
dng di nh nho.
ỏãng Thỹi vn l mất lng ni ting nht trong tnh H Tnh, vữ xa nay c ngẩi u

Mữnh sinh gƠp phđi lểc gia bin, quc bin, th bin, t bin.
Trong bn ngẩi con trai ca c, duy c ngẩi st li l Phan ỏữnh C c ting thãng
minh can đm.

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 2/2
Phan ỏữnh C t l Bỹ Ngc, hi nh theo c luãn trong quàn. ỏn nỉm bnh thàn
(1896), ngha l sau khi c mt mất nỉm, thữ trn i du hc Nht Bđn, ng vo hng
thanh nin anh tun trong ỹm Vit Nam ch s vong mnh qua ỏãng Kinh lểc by giẩ.
Nhiu ngẩi tng chc mai sau Bỹ Ngc c th ni ẽc ch lận ca cha. Nhng v sau
xoay i xu hậng, c th suy ngh vic nậc khãng th cu li ẽc na, du c lm gữ,
chng qua cềng nh d trng xe cỹt bin ãng, nhc lng m chng nn cãng cỹn gữ, ri
ngẩi ta thy Nguyến Bỹ Trỹc v trậc a Bỹ Ngc v sau, quy thun chnh ph Bđo hấ.
Tãi nhậ c mất ln ẽc gƠp Bỹ Ngc H Nấi, nổt mƠt t ra ngẩi hin lnh cng ci ;
nhng hi chuyn chi cềng ngp ngng khãng mun ni ra ; hữnh nh c mất tàm s gữ un
khểc kh ni lm vy. Lểc y sau cuấc ẹu chin 19141918 va tan t làu.
Cỹch sau mất nỉm, nghe tin Bỹ Ngc li i sang Tu, song ln ny i mất cỹch
ẩng hong. Khãng bit Bỹ Ngc li i nh th c mc ch gữ, ch bit cui nỉm 1921, c
tin ngoi bỹo v rng mất hãm Bỹ Ngc ang do chi Hng khu cãng vin ti Thẽng
Hđi, thữnh lữnh b mất ngẩi cm sểng lc cha ngay Bỹ Ngc m bn bđy phỹt cht ti.
Khãng ni, ai cềng bit ngẩi bn Bỹ Ngc chnh l mất ngẩi ng bo Vit Nam.
Nhàn m ng thẩi c d lun phàn vàn ni ln, k bn vy ngẩi ni khỹc.
Nhng m thãi ! chểng ta nn ngẩi dậi sui vng yn ngh l hn.

C Phan li cn mất b vẽ th na, tc l em ruất ãng Li bấ Tham tri Trn Trm. B
ny v vậi c sinh ẽc mất ngẩi con trai l Phan ỏữnh Cam mt sậm ; li sinh h mất
ngẩi trai na, hi 19251926, tãi tậi H Tnh nghin cu ti liu vit cun sỹch ny,
ẽc thy b v cu th nam lng ỏãng Thỹi. Sau tậi giẩ, tin tc ra sau khãng r.
Hi c Phan cm quàn khi ngha, nhng lểc ln ghnh xung thỹc, xãng pha hn n
mềi gm, sậm ti u c b truy tễy trong quàn cho tậi khi chung cuấc, nn ngẩi ta gi
b l c nguch rng. Nguch l mất ting Ngh Tnh dễng ch ngẩi n b no

Hay l nỉm ba thỹng trậc khi anh hễng mt lấ, c Phan ta quàn th mc phđi bnh
l trm trng, khãng chng trong bấ h c k hin k dễng mất vi iu thuc phin ha
may cu nguy, ri nhng ngẩi bng quan vữ y tng rng bữnh thẩi c vn c cỹi lc thể
y chỉng ?

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 4/4
2) Toan liu cht vữ cha ẽc i thi Nhng ngẩi ẽc gn c Phan, u ni c tậng mo rt xu, nu c ly ngoi da m
xổt ngẩi, thữ khãng c ai ngẩ àu v sau c lm nn ẽc anh hễng. Nh tậng s ni c
ch khỹc ngẩi ẽc mất qu tậng, l khi nm ng thữ mữnh my ng hng ho ln,
l tậng l.
Thu cn i hc, i hc n ấn ti tỉm, n ni hc trậc qun sau, thy hc ă ni
mai sau tt Phễng khãng lm gữ nn thàn. Nhng c c tnh rt t hễng, thy anh em mữnh
ai cềng thãng minh hc gii, thữ ly lm phn ut vã cễng, c gng hc theo kp mậi
nghe.
Thnh ra rng ră trong bn nỉm nỉm, trong tay khãng rẩi quyn sỹch, chàn khãng
bậc ra ẩng, ch mi mit ni ỹn sỹch ngn ứn, quyt ch lp ẽc cãng danh s nghip.
Cu bổ thẩng ni vậi bn ng hc :
Ta c hc mai sau chim ẽc khãi nguyn mậi nghe.
Chng qua cềng ch kh khoa c nh ai ! C nhin, thẩi i no k cng y. Thẩi i
thẩng un ch kh con ngẩi theo khuãn n, my ai h dế thoỹt ẽc ra ngoi.
Nậc ta t ẩi nh Trn, cỹch kổn chn nhàn ti, ch c t chng khoa c. Ai khãng
trong vng bậc ra thữ khãng th l nhàn ti, m cềng kh c ng no xut thàn cho
ẽc.
Cỹi li t chng khoa c, truyn v ẩi sau, chng nhng khãng bật i m li cng
thm bi vĂ thnh hnh ln măi.
Sau khi vua Gia Long va thng nht trong nậc xong, tc thẩi gm giỹo xp x, thi
phể ln n. Vua quan lm gng v khuyn khch dàn : luãn my triu Minh Mng, Thiu

Phễng hc hăy cn kổm sểt, n cha i thi khoa ny ẽc, hăy ẽi khoa sau.
Cu nỉn n xin i thi khãng ẽc, àm ra bc mữnh phn ch, lổn sai y tậ ra chẽ mua
mất lẽng hng nhu l v thuc ấc v, vin cậ mua th ch thuc phỹo, nhng ká tht
l em trấn vo ly rẽu, ri gi em l Phan ỏữnh Vn tậi bđo rng :
Sinh ra lm trai, ct ẽc hc, hc ct i thi, hc m khãng ẽc i thi, thữ cn sng
lm gữ. Phen ny anh liu cht cho ri ẩi, nghe em.
Em sẽ quỹ, kim lẩi an i can ngỉn măi, song anh khãng nghe, mất hai i ung thuc
ấc t t m thãi. Cc chng ă, Phan ỏữnh Vn phđi chy mau mau tữm kim b thàn mu
ni cho b nghe rng anh Phễng ang ung rẽu ấc t t. Trong khi ãng Vn chy i
ku mơ, thữ Phễng ă ung thuc ấc m m man bt tnh ri. Sau b thàn mu tậi, hã
hoỹn ngẩi nh hng xm li cu cp. H ly nậc u xanh v cam thđo cy ming ra m
, mất lểc làu mậi tnh. y lểc nh, vữ chểt khoa danh m Phễng ă c can đm khinh sinh
liu cht n th, thđo no sau ra lm quan, mng Tãn Tht Thuyt gia triu ữnh, cễng
l khi ngha trong mẩi nỉm trẩi, ly sc chàu chu ỹ voi, t ra mất ngẩi can đm y
mữnh, lm vic gữ cềng ton l coi cht nh khãng.
ỏn măi khoa thi bnh t (1876) l nỉm c 39 tui, mậi u c nhàn. Qua nỉm sau
(1877) vã kinh thi Hấi, u ỏữnh nguyn Tin s. Lẩi th th no cềng chim giđi khãi
nguyn ngy xa, bày giẩ lm ẽc nh nguyn vy.
Phễng tuy u tin s, nhng ti hc cềng ch trong bẩ ci t chng c nghip m
thãi, khãng phđi l mất nh hc vn uyn bỹc li lc, hay khua bểt mểa vỉn nh ngẩi ta.
Cho nn sinh bữnh khãng c s nhip gữ v vỉn chng ; sut ẩi khãng c càu i no tuyt,
bi thi no hay, lu hnh ng thẩi v truyn tng v sau.
Xem bi vỉn sỹch thi ỏữnh ca c lm trong khoa thi u, cễng l sau ny, nhng lểc
cm quàn trong ỹm la dc n ngang, rng sàu nểi thm, cềng c nhiu khi ngu hng
m phỹt ra ngàm vnh, nhng xem lẩi vỉn u l tht th cht phỹc th thãi, khãng c v
chi hễng ho hay xut sc nh vỉn chng ca nhiu nh nho khỹc. C khi mất vi càu
liến, bi thi ca c, ngẩi ta c th khãng ly lm thch na l khỹc.
Nht sinh c Phan ly c thun phỹc trung hu lm gc s hc, cho nn phỹt ra vỉn
chng cềng vy. Li ẽc mất tnh cỹch tht th mnh dn hn ngẩi l iu gữ bit thữ
ni bit, iu gữ khãng bit thữ ni ngay khãng bit, khãng c thi p im le ẩi nh ai.

Bi vy, khi lm Tri ph Yn Khỹnh Ninh Bữnh, thy mất ãng c o bđn x hay
th tãn giỹo, h hip lng dàn, c Phan khãng king n ngn ngi gữ, c vic hã lnh ứ c
giỹo s xung hi tấi v ỹnh thng tay.
Giỹo s b trn n y tc l c Trn Lc, tc gi l c Sỹu, my nỉm sau nhẩ th lc
Phỹp m ẽc triu ữnh phong lm Tuyn ph s c oai quyn lng ly mất lểc vễng
Phỹt Dim Ninh Bữnh, ai cềng phđi sẽ. Ngẩi ta ni ãng c cỹi c git ngẩi nh r, khãng
kổm gữ Tãn Tht Thuyt.
C Phan ỹnh mất ãng c o l ỹnh k c tấi h hip ngẩi, chậ khãng phđi by t
thàm ghổt o Thin Chểa.
Bn vỉn thàn ta lểc cễng c mất ngh chung, cễng ãm mất mi thễ chung ; gƠp
àu c nh thẩ l t phỹ, gƠp àu c ãng mƠc ỹo di thàm l vƠt ràu, gt u, bt bậc
qua cày thỹnh giỹ, thch ch vo mƠt, ri git cht. Bi cỹc ãng vỉn thàn lm tng phm
nhng ngẩi theo o Thin Chểa u l quàn nấi cãng ca ngẩi Phỹp v o Thin Chểa
l tđ o. y, ẩi xa t vua n quan, t quan n dàn, u tin tng nh th cho nn ă
gày nn khãng bit bao nhiu vic lng giỹo ỹnh git nhau, rc ri lãi thãi măi.
Nhng c Phan suy ngh th khỹc.
Vậi k thàn tn, c vn thẩng ni :
ỏo Thin Chểa ly Giatã lm trẩi, cềng nh Thch ca Màu ni l Trẩi ca o Pht
hay Khng phu t l Trẩi ca nh nho. Hế ai ă tn ngẻng iu gữ, thữ iu y l Trẩi ca
mữnh. Mữnh mun ngẩi ta ng xàm phm n s tn ngẻng ca mữnh thữ mữnh ng
xàm phm n s tn ngẻng ca ngẩi ta. Thin Chểa cềng l mất th tãn giỹo, mƠc ai tin
thữ theo.
Cn nh thu y ngẩi ta bđo giỹo dàn l quàn nấi cãng ca ngẩi Phỹp, thữ c ni :
y l ti nậc mữnh hứn yu, khãng c nhàn ti, khãng c tu bn, sểng lận, quàn
mnh tậng gii, ch li chi giỹo dàn. Chn mẽn oai hễm, d eo da cp, y l thẩng
tữnh ca con ngẩi ta, c ly chi lm l. X no m khãng c hng ngẩi hứn y.
Gia lểc nh nho u c chp m c Phan c t tng rấng lẽng ẽc th, quđ tht
t quan.

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 7/7

cm, git o. ỏn khi thy vữ cm o git o quỹ l, m vic giao thip hai nậc cng
thm nguy him kh khỉn cho mữnh, thữ triu ữnh li bđo : , quàn ny mnh gậm, bứn
tr li tr tấi nhng quan nhng quàn dàn no ă xàm phm n ngẩi o. Triu ữnh ct
lm vy chiu lng ngẩi Phỹp. Th l, khi no nậc Phỹp nhn thữ triu ữnh ta lm tậi,
khi no nậc Phỹp gin thữ triu ữnh ta tht lui, t triu ữnh khãng c ch trng nht
nh gữ cđ.
Bi th, c Phan ỏữnh Phễng, tri ph Yn Khỹnh vữ cỹi li ă ỹnh mất ãng c o,
m b triu ữnh tr tấi, phđi triu v kinh, sung vo vin ỏã sỹt, lm Ng s. Nỉm y l
nỉm T ỏc th 31.
C ẽc v kinh sung vo chc ny, li cng nhm ch thch hẽp vậi tnh cỹch thin
nhin l tnh cang trc. GƠp lểc by giẩ vic nậc lãi thãi, chnh s ri bổt, vua thữ nm cao
chn thàm cung, giƠc thữ tung honh khp trong bẩ ci, th nậc h nguy, tữnh dàn kh s,
th m cỹc quan i thn, tiu thn, trong triu ngoi qun, trn ă khãng giểp ẽc vua
yn nậc, dậi li khãng c lng thng dàn ; tm li cỹc ãng y ch bit lo c bđn thàn v
lm ton nhng vic di trn hip dậi, c h khãng cn c k cng phổp tc gữ na. Chc
Ng s Ơt ra ct can ngỉn vua chểa sa i tt h, v hch li trỉm quan v nhng vic
lm by. Lm Ng s v thẩi tr ă kh khỉn, vữ thy nhiu ãng Ng s khip sẽ oai quyn,
r bit vua sai, quan li mẩi mi, m khãng dỹm ni ; hung chi lm Ng s thẩi lon,

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 8/8
khãn sng mng cht, nhn gm trn thữ kh giỹn ẽc vua chểa, dậi thữ nghim hƠc ẽc
trỉm quan, khin ai ny trểng khuãn phđi phổp, lẽi nậc an dàn, nh vy Ng s chng
phđi l chc kh lm sao ?
C Phan tht l xng ỹng mất quan Ng s thẩi lon. Vữ gƠp vic sai lm c u
dỹm ni.
Th nht l vic tp bn ca Thun An.
Nguyn l hi y, nh vua c lp ra mất s tp bn ca bin Thun An, cỹch xa kinh
thnh 14 cày s bt buấc tt cđ cỹc quan vỉn v i thn kinh u phđi ra tp bn. Cỹi
bđn ca nh vua lp ra trẩng tp bn cho cỹc quan, chc vữ lểc y trong nậc ang c
binh ao, nh vua mun rng bt c quan dàn, ai cềng c th lm quàn lnh ẽc cđ, cho

Vua T ỏc thng c l ngẩi cng trc, sau ngi giỹng ch phỹi c lm quan Khàm
mng ra thanh tra tữnh hữnh quan li Bc ká. C i thanh tra ri, dàng sậ v tàu vua,
hch tấi ãng Thiu bđo Nguyến Chỹnh, Kinh lẽc Bc ká, ch ãm tit vit vua ban lm mn
by trậc mƠt cho oai v, cn s lẽi hi ca dàn gian, tht chng tàm gữ tậi. Vua T
ỏc truyn cho c thàu ly tit vit ca Nguyến Chỹnh v, khãng cho lm Kinh lẽc na.
ngoi Bc tr v kinh, c Phan li sung chc Ng s.

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 9/9
4) Vic lon trong triu sau khi vua T ỏc mt Lểc by giẩ sỹu tnh Nam ká nhẽng t ri, quan Phỹp ang hot ấng Bc ká v
sp can thip n Kinh ã Hu.
Thot tin, Phỹp can thip n kinh ã l ỹnh ỏ Nng, phỹ ca Thun An, ri yu
cu Ơt Khàm s.
Chiu theo iu ậc k thỹng 3/1874, nậc Phỹp c quyn Ơt mất ãng Khàm s ti
kinh ã Hu giao thip vậi triu ữnh ta. Nậc Phỹp ă chim t Nam ká v ă ỹnh
phỹ hu ht Bc ká ri, cn mất t Trung ká tha gữ m chng ly nt, duy cn mun nhàn
nhẽng cho triu ữnh ta ãi chểt, tc l cỹch tin lế hu binh, chẩ lểc no triu ữnh ta ra
mƠt khỹng c thữ by giẩ Phỹp mậi dễng n v lc.
Vy ãng Khàm s n ng Hu trậc ht l ãng Rheinart (1875).
ỗng Khàm s n ng Hu tc l mất ngẩi thay mƠt nậc Phỹp thi hnh iu
ậc vậi triu ữnh ta. Nhng triu ữnh ta c coi iu ậc ra cỹi quỹi gữ ; bt quỹ lểc b thua
trn, thữ cềng nhm mt k tn lm k hoăn binh m thãi ; vua quan mữnh by giẩ xem
iu ậc chng khỹc tẩ giy lấn v khođn kia khođn n nh càu ni tr ễa gữ vy. Vữ th,
ãng Khàm s no n ri cềng chỹn nđn. ỗng Rheinart n ng t làu b i, ãng Philastre
tậi thay (1878). ỗng ny cđ ngy ch ham c sỹch bi toỹn, v chi vậi ãng Nguyến Vỉn
Tẩng rt thàn. Sau chnh ph Phỹp thy triu ữnh ta khãng gi lẩi ha chểt no, tng
rng ãng Philastre khãng sc nghim ngƠt bt buấc triu ữnh Hu phđi tãn trng
iu ậc, nn thỹng 7/1879 li phỹi ãng Rheinart tậi thay mất ln na.

hiu chi v thẩi th thin h, m cỹc quan ph tỹ cn thn u l hng h nho c chp,
khãng rnh vic ẩi vic nậc, khãng h tri k tri b chểt no. S tht, chnh vua T ỏc
khãng phđi l ngẩi c tnh c chp. Ngi cềng bit th chi thch dễng thữ dễng, du th
l ch to ca nậc Phỹp l nậc ang cu ch vậi ngi cềng vy, ch khãng phđi nh
my ãng h nho ta ẩi y, bt c thy cỹi gữ ca Tày l cềng lm bấ khãng dễng. Mất vic
ny lm chng cậ rng vua T ỏc khãng c tnh c chp. Ngi ham thch i sỉn bn.
Thỹng no ngi cềng i bn ãi ba ln, v mi ln i bn u ẽc vt trẩi v hu nai, cho
nn ngi ă c ting l ãng vua ti bn. Thẩng khi ngi i bn nh th hay em theo my
khu sểng v i ãi giy bng caosu en ca tày ch ra lấi xung ruấng cho dế. Xem
vy thữ ngi c t quan lm, khãng ghổt b chi nhng thch dễng, du cho l ca ch
quc.
Ngi hay ch v coi vic triu chnh rt sing nỉng. Cđ ngy ng in Cn Chỹnh
lm vic, khãng ly lm mi mt. Li c tnh tữnh giđn d, nhng lểc ngi lm vic cƠm ci,
ch c hai con cung n ng hu dàng tr v chàm thuc ; lm vic làu làu mt mi thữ
ng dy ra ch u h chi t bn lm vui. Ni tm li, sau vua Gia Long l vua anh
hễng, n vua T ỏc c th gi l vua minh trit. Nu nh gƠp ẽc nhiu i thn ph
chnh l hng thc thẩi v c tr, vĂ cho ngi v vic thẩi th ha phểc, ch dn giểp ẻ ngi
trong vic cđi cỹch duy tàn, thữ c lĂ nậc Phỹp ă sn lng giểp sc cho ngi c th lm vua
Minh tr nậc Nht bđn, m dàn mữnh du c kổm hứn i na, cềng tin tậi, sậm hn t
chc nỉm, c thua ai cềng khãng n ni thua sểt cho lm. ỏỹng tic thay, nhng ngẩi
bn tđ hu nh vua lểc by giẩ, u l hng t tng cề rch, thẩi th mt mễ, h gƠp bui
vn hấi gian nan, quc s nguy bin l th, m vn c chp m mng khãng chu tnh ngấ.
Chnh h ă di vua hi nậc ch ai. Mất vin i tậng Phỹp hi l ãng Le Myre de
Villers, vit th dàng vua T ỏc c càu rng : Bn tđ hu ca Hong thẽng lm cho
Hong thẽng sai lm vic nậc, l mất càu ni tm tt ẽc cđ tữnh hữnh triu chnh nậc
ta hi vy.
Phđi, chnh cỹc c i thn di vua hi nậc ỹo .
Nậc ta lểc by giẩ, trong dàn gian nđy ra lm ngẩi thc thẩi hu ch, ln m vo
kinh ã dàng sậ cđi cỹch, mất hai by t, tàu xin nh vua mau mau sa i theo ẹu M, thữ
quc vn cn c th văn hi ẽc. Nhng ch s no cềng b cỹc c triu thn lm ká cđn