l n b con gỹi m quen bit chuyn tr vậi lnh tp, u l b xă hấi k cho l hng trc
nt, h thàn. H v ềa cđ nm nh th, khãng chu xổt giễm bc ngẩi no trong xă hấi
cềng c k ny ngẩi khỹc.
Cã Tỹm l ngẩi hin lnh, ng n, tha nay ch em mua bỹn quen bit trong chẽ
vn c lng qu mn knh trng cã ; bày giẩ ng thy cã quen bit chuyn tr vậi lnh tp,
thữ h trm tr ch tr v bn ring ni lổn vậi nhau :
Quỹi l ! Con ngẩi nh ra m tm by hứ !
Lm bấ nghim trang khãng hay ni cẩi tr chuyn vậi ch em mữnh, vậi my ãng
du cãn thữ vn vă, lm quen. Ch ngh coi ẩi tin ngẩi b ngoi, lm cht phđi khãng ?
Nhiu ba, phin chẽ tan ri, ngẩi ta bt gƠp cã Tỹm mua rẽu nem, qu bỹnh em
xung ghe v dn my chể lnh tp xung ỉn ung say sa, ri ngi chuyn văn làu lm,
mậi thy my chể ngt ngng i ln, ngẩi ta cng d ngh gt :
No c ai ngẩ !
Hãm sau, c ch x xin theo kiu hng tãm, hng cỹ, gƠp mƠt cã Tỹm thữ cho hi :
Tãi cho cã cai, hay l Tãi cho thm quyn. Ting quyn min Bc vn thãng dng
ch vo lnh tp.
K cẩi ngẩi ch, bứn ring ni lổn ra sao, cã Tỹm bit ht. Nhng cã vn t nhin,
im tnh nh khãng, hữnh nh chng coi s d ngh ca thin h ra gữ. Nay chể lnh ny,
mai chể lnh khỹc, cã vn ni cẩi tip ăi h nh thẩng. C lểc ting cã ni to ngẩi ta
cn nghe lng ẽc ãi chểt, c lểc cã thữ thm ni nh vậi lnh, chng ai nghe ẽc ting
no, ngẩi ta cng nghi.
Nghi thữ nghi, ngẩi ta u phđi sng st l lễng vậi nhau l cã Tỹm chuyn văn àn
cn vậi lnh tp th n, mẩi lnh xung ghe ăi ng tr rẽu th kia, nhng tuyt nhin
khãng thy cã ta c v lđ li mất chểt no, vữ h vn rữnh m d xổt cã ta măi.
Th cho nn th chung ngoi mƠt ngẩi ta khãng h dỹm khinh cã Tỹm. Hung chi bn
buãn bỹn cỹc ni, c n phin chẽ cềng i v mất ngă sãng, thy bao giẩ cã Tỹm cềng
cễng vậi a tr con i, ri li cễng vậi a tr con v, ngoi ra khãng h c tung tch gữ,
khin cho ngẩi ta c th ngẩ vc ch cẩi ẽc. Thuyn ca h thẩng gƠp thuyn ca cã
Tỹm vo hi gn sỹng lng Triu Khu ; khãng cn phđi hi, c nghe ging cã Tỹm va
chứo thuyn va hỹt, t nhin h bit :
ỏãi ta cễng nẽ nậc non,

Thy cã Tỹm hin lnh t t, ai cềng mn a, cho l ngẩi ng n ; chng thy cã
hay quen bit m o vậi lnh tp thữ li cho l ngẩi tm by ; n lểc nghe cã hỹt my
càu ai oỹn lnh lễng kia, thữ ai cềng cho l ngẩi c tàm s chi c ut ; tậi bày giẩ thy cã
sc ỹnh my chc ngẩi u tổ nho, thữ cho l nhi n anh hễng. D lun i vậi cã c vy
m thãi, cn nh qu quỹn, nh ca, chng con v thàn th cã ta ra th no, thữ vn nh
trn kia ă ni, ngẩi ta d la d hi ỹo , m khãng bit c l khãng bit !
Phin chẽ no cềng nh phin chẽ ny, trong hai nỉm trẩi, hế sỹng sậm phin chẽ l
thy cã Tỹm chứo thuyn n, chiu hãm tan chẽ cã li chứo thuyn v ; chng h c mất
phin chẽ cã Tỹm vng mƠt.
Bng dng n u nỉm k su (1889) tr i, chẽ Trng ngẩi ta khãng thy cã Tỹm
bỹn than n hp chẽ na. Ban u cn c ngẩi suy ngh : hay l cã Tỹm v nh qu ỉn Tt
cha ra i chẽ buãn bỹn ; nhng v sau phin chẽ no cềng khãng thy cã, by giẩ h bđo
nhau :
Thãi chc cã đ i theo chể quyn, thy cai no ri.
C ngẩi ă thy cã ta gii v, thữ oỹn cao hn mất chểt :
Hay l con y i ỉn cập !
Khãng phđi vy. Nhng m cềng cha bit chng.
Hi , l gia nỉm canh dn (1890).
C Phan ỏữnh Phễng ă chim c xng hễng trn Ngn Tri ẽc ba bn nỉm, c
ting l Sn trung T tậng. Quàn lnh Bđo hấ vn tm cỹch tun tiếu hoi, nhng khãng
dỹm thàm nhp tậi trng a, mất l vữ ngha quàn thanh th khỹ to, quàn lnh nh nậc
day tr i ph khãng kp, hai l ẩng li tn ln Ngn Tri phđi trđi qua nhiu rng nểi
him tr khut khểc l thẩng, e sẽ phc binh ỹnh ểp rt nguy. Vđ li c lm khu rng
nu mun bỉng qua, phđi lm sao c sc chu ng hay l ỹnh nhau vậi a, vậi rn, vậi
mui mng trậc, ri hăy ni chuyn ỹnh vậi ngha binh sau.
Tht vy, c mất khu rng him nht, l vữ t sữnh ly, lấi phđi lt cng, c ch ngp
tậi ngang lng, m a sao y dy hn di, con no con ny lận nh ngn cng, nh c tay,
n bu li hểt mỹu mất lỹt, ngẩi mnh n àu cềng phđi cht xu. Cỹc quan binh Phỹp Ơt
tn l La fort des Sangsues, khuyn nhau nn coi chng rng a m trỹnh.
Nhẩ c him a t nhin v o binh cãn trễng muãn muãn c c , c Phan thm

i li rt l kh nhc, m li khãng mua ẽc nhiu. Phn no b Bđo hấ ngỉn ẩng, thnh
ra sểng n ca ngha quàn vn tđi v thẩng b mt luãn. y l mất vic c Phan ly lm
lo ngi.
Mất ngy kia Cao Thng ang ngi n ngoi, cễng ch tậng bn bc vic quàn,
bng c mất tn lnh vo bm rng :
Ngoi ca tri, c mất ngẩi n b dn theo mất a con trai nh, ni xin vo yt
kin quan ỏng nhung (l chc Cao Thng lểc y).
ỗng ly lm l, truyn cho vã tc thẩi.
Ngẩi n b git a tr vã, ng vỹi di mất vỹi ri ni mất cỹch t nhin :
Tãi l con gỹi ãng Hong Phểc (cềng l mất nh cỹch mng Quđng Bữnh, on trn
kia ă ni tậi), chc tậng quàn ă bit. Sau khi cha tãi mt, nh tãi tan, thàn tãi phđi lu
lc giang h, tữm cỹch phc thễ cho cha tãi. Vữ tuy tãi l liếu b phn gỹi, nhng cềng c
h th ch trai, tm thàn khãng k bao nhiu nãng ni ng cay, miến l cu vng cho tha
ẽc tm lng mữnh ao ậc. ỏa con nh ny ày (va ni va ch vo a tr nh) khãng
phđi l a con tãi, n l con ring mất ngẩi bn tãi, cềng mất nh ch s, tn l L Doăn,
trậc theo cha tãi ă lp ẽc nhiu cãng trn, vữ anh ta thãng minh v v dng lm. Cha
tãi thng yu, m tãi cềng thng yu, nn chi tãi vậi L Doăn ă ậc hơn vậi nhau rng
mất mai i s thnh cãng thữ th no chểng tãi cềng thnh duyn cang l vậi nhau; lẩi
minh th y c trẩi t chng giỹm. Anh ta ă ga vẽ, ch c mất a con trai mậi 3 tui,
chnh l thng bổ ny. Nhng vữ quc s gian nan, lm cho vic nhàn duyn ca chểng tãi
gia ẩng lẻ d chia phãi. Nguyn l cỹch cha ẽc bao làu anh ta ỹnh trn b thng
nƠng, t bit khãng sng ẽc, c vit th li cho tãi, cy nhẩ giao ph tãi trãng nom
giễm a con b cãi. Khãng my lểc sau, cha tãi cềng cht mt, thàn th ca tãi thnh ra
lnh nh. Khãng lĂ ra u thể vậi Phỹp, bi lm vy thữ trỹi lng ca cha; khãng lĂ i ly
chng, vữ i vậi anh L Doăn, du sau cềng ă l chng tãi ri; li khãng lĂ b a con b
cãi m i àu, v cha n inh ninh y thỹc cho mữnh, nu mữnh b i thữ by giẩ ai nuãi n ?

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 58/58
Thnh ra tãi phđi em a con nh ny cễng i trn. Phđi i trn, ko sẽ quàn Phỹp trc nă
tãi. ỏi trn m khãng bit vo àu cho thun tin ẽc cđ mi b, cho nn tãi phđi mua

Quàn ao ph àu ? Bay lãi con m ny ra trậc ca tri m chƠt u n i cho mau.
N dỹm cđ gan tậi ày by iu kim chuyn do thỹm binh tữnh ca ta !
Cao Thng mun lm bấ ra oai th ti th gan cã Tỹm vy thãi, khãng phđi hã lnh
chổm u thit àu.
Vic tun phng tra xổt sn tri nghim lm, nu ai c chểt hữnh tch hi nghi l k
do thỹm thữ ă b bn cht t khi mậi bậc cng vã tri ngoi ri, khãng khi no ẽc vã tậi
tri trong yt kin quan ỏng nhung.
Vđ li cã Tỹm àu c sẽ cht.
Cã Tỹm t nhin nh khãng, chng c sc mƠt gữ t ra sẽ hăi hay l hi hn; cã ch
cẩi v ni :
Nhng th ngẩi mu hi ng bo nh th ẩi cềng c thit, nhng ngẩi
khãng phđi l tãi. Tậng quàn c mun git thữ git tãi i, tãi rt vui lng, lng d tãi th
no, ă c thn minh trn cao soi xổt v c ngẩi sui vng bit giễm tãi, tãi khãng cn
bin bch lm gữ. Miến l xin tậng quàn thng xt a con b cãi ny m chỉm nom dy
d, tãi du c cht cềng ẽc yn lng nhm mt.

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 59/59
Ni on, cã ãm chƠt a nh hãn ht v khc nc n. My tn quàn ao ph va toan
lãi cã Tỹm ra hnh hữnh, thữ Cao Thng khoỹt tay m ni :
Bày khãng ẽc vã lế !
Ri ãng bậc xung thm ẻ tay cã Tỹm ng dy v cung knh mẩi ngi :
Tãi mun th cho bit can đm ca cã thãi. Cã thc l mất bc cang cẩng ngha
kh, tãi rt knh phc. Nay cã tữnh nguyn ra sc vậi ngha quàn tm lng qu ha bit
my, nhng cn a con tr ny bn rấn bn mữnh, thữ cã tnh sao ?
Bm tãi ă c ch x tr, tậng quàn khi lo.
Tc thẩi Cao Thng thàn dn cã Tỹm vã i n yt kin c Phan, trữnh by s th. C
Phan cn ang ngn ngi, cha bit dễng ti mất ngẩi n b vã ch no, bng c tiu ấi
ngha binh i tun v, bỹo tin rng cỹch xa sn tri 30 dƠm, c mất toỹn lnh tp li 30
ngẩi do vin quđn c lm u, hin ng trong mất cỹi miếu t hai ba nay, khãng bit
l h c c ấng gữ.

mất v rẽu thit ngon.
Cỹc thy quyn ta mng quỹ, luãn ming khen cđ cã đ ny ngoan nt dế thng. Ri
h ngi lt trn băi c, c nỉm bđy ngẩi lm mất tp, cã Tỹm dn mất màm tht d, mất
chai rẽu b. Mun ngi ỹnh chổn cho khoan khoỹi thong thđ, t ãng quđn cho n cỹc
thy quyn u thỹo ht giày nt, tểi n, baydonnt, v gỹc sểng n li mất ni trn

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 60/60
thm miếu th thn. Vy ri h ngi rung ễi ung rẽu nhm vậi tht d, chổn chể chổn
anh, vui v, c ch. Lểc y ãng trẩi h cềng coi nh thng tr con.
Cã Tỹm day tr hu h chuyn mẩi, ht sc chu ỹo xem chng cu no tht l bẽm
rẽu thữ cã khiu khch cho cu cng ung gi, cn cu no nghe chng khãng ung ẽc
my, thữ cã li lm cỹch khuyn ln àu ym cho cu phđi vui lng nhm mt m ung vữ cã.
L gữ trong rẽu c pha thuc m, du ung nhiu t gữ cềng mau say lm.
Chc lỹt, cđ ỹm lnh u say nh t, cƠp mt cu no cềng lẩ ẩ nh sp cht. Cã
Tỹm bit thẩi c ă n ni ri cng ra sc hu h, no qut, no rt nậc, no nàng ẻ, cã
khãng ngn ngi mất chểt no.
Gia lểc trậc ca miếu, xãn xao ãng ngẩi t li. y l dàn lng s ti, thy lnh
ỉn ung vui v chc ghơo cã hng, thữ h cho l s l, kổo nhau li ng ng tràn v cẩi
thm. Ai khãng bit thi tc x mữnh, hi c ấng rng khỹc thẩng chểt xu, tc thẩi c
ngẩi bu li ãng y. Hai chc ngẩi trỹng s Ngn Tri sai xung, giđ lm lỹi buãn v
dàn cy, lểc y cềng tr trấn vo trong bn dàn lng, trong mữnh mi ngẩi u c git ođn
ao sc lm. H ch ẽi chẩ c ỹm hiu l xãng vo ra tay.
Toỹn lnh ang say mứm, khãng chể gữ n s ngẩi ta xãn xao ãng đo, ln hi cỹc
cu nm lỉn ra trn c m ng, trãng nh mất ng t thi.
By giẩ, cã Tỹm lin tậi v v v qut mỹt cho vin quđn ng thit say, mất lỹt cã lổn
mc ẽc khu sểng lc ca va, ri chy ra ng ngay ch cht sểng n kia, a mt ra
hiu cho bn phc binh bđo h ra tay. Tc thẩi, 20 trỹng s xen lấn trong ỹm dàn lng v
tr con, rểt ođn ao nhđy ễa vo hã hoỹn vang dy : Tri cđ chểng ni li anh em ! Bn
lnh ang m mng, bng nghe la git mữnh, ht hođng vễng dy, nhng m nhiu anh dy
khãng ni. Anh no ng dy ẽc thữ ng thy con mơ bỹn qu cho mữnh ỉn, a sểng bđo

D, n cht thữ thãi !

T ngha quàn khãng thiu thuc n, trậc kia ch n bng bn phn thuc ta,
mất phn thuc tày, bày giẩ c th dễng quỹ phàn na l thuc ngoi em v. y l nhẩ c
ngẩi bn Xim trễ bin giểp cho. V nhẩ c ngẩi n b l cã Tỹm giđ lm khỹch buãn
bỹn, mo him chuyn ch v ẽc n ni n chn.
Khi cã Tỹm sang Xim ln u, cã dt cđ a con ca L Doăn i theo, nhng cã n
li bn Xim, gi ngẩi ta nuãi giễm cho khi bn rấn tr ngỉn cãng vic. Cã i i v v,
chuyn ch thuc n ẽc bn nỉm chuyn; mi chuyn ẽc nỉm bđy ngn càn, ch
khãng phđi t. Vữ cã khổo xt Ơt thu mận my chc th nhàn, gỹnh vỹc ln hi tng
chƠng, giđ nh l chuyn ch hng ha theo cỹch i ẩng rng vy.
ỏn ày, chểng tãi tng nn ni ngay kt thểc cỹi lch s ca ngẩi n b vã
danh anh hễng ny, ko sau khãng c dp ni n na. Cã i li chuyn ch thuc n giểp
ngha binh ẽc my chuyn nh th ri thãi, sau chng ai thy tãng tch cã Tỹm àu
ht. C ngẩi oỹn rng vữ ni i ẩng kh nhc quỹ m cđm nhiếm phong sng, cã Tỹm
sinh bnh ri cht gia rng, gia nểi no khãng chng. C ngẩi khỹc ni, tậi sau cã
Tỹm thy ngha binh tht bi, cho nn luãn bn Xim, khãng v.
S tht, chung cuấc ca cã Tỹm ra sao, hữnh nh khãng mất ai bit r. Con Thn long
(rng thing) hin ra, thữ thy u ch khãng thy uãi, tic thay !

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 62/62
13) Vic bt tun ph ỏinh Nho Quang My lểc ban u chnh th Bđo hấ mậi lp, c nhin l Bđo hấ cn dễng c ỹm quan
li v s phu quy thun, ng lm trung gian by t lẽi hi vậi dàn v thàu phc lng
dàn cho dế.
Th on v phng lẽc i chinh phc ngẩi ta bao giẩ cềng vy.
Trong ỹm quan li s phu , c nhng ngẩi chu khut phc thẩi th, song vn gi
t cỹch cao thẽng, lng tàm trong sch ; h bit nhàn thẩi th giểp Bđo hấ m ch che,

ỗng Cao Thng ng thinh m ni :
Tiu tậng xin lm vic .

Nỉm y l gia nỉm thữn (1892).
Tun ph ỏinh Nho Quang sau khi v hu, vn gi chc lm Tiếu ph Quàn v ht
Hng Sn, hip vậi L Kinh Hp lm Tham bin quàn v, v mất tn Ban bin l ỏt, thữ
trãng nom vic tun phng trong huyn.
Khp trong huyn, h Ơt ra n hai mi n, n no cềng c 30 tn lnh tp ng,
rt l nghim mt. Cn nh ring ca ỏinh Nho Quang, v nh ring L Kinh Hp u c

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 63/63
30 tn lnh tp ngy m vỹc sểng canh phng hấ v. Ban bin ỏt thữ quđn xut mất o
binh 50 ngẩi i li tun phng trong hng huyn, ht n n n n kia, sut cđ m
ngy. Cn thn ht sc. Th y ngha quàn c mun ỹnh trn xung bt ỏinh Nho
Quang, cềng mt nhiu hi sc, cha dế gữ phỹ ẽc bao nhiu n lnh ng lin tip nhau
kia ; m ni v d ngha binh c ỹnh sn n ni, thữ ỏinh Nho Quang cềng tữm ẩng trn
mt ri, chc àu bt sng va ẽc ?
ỗng Cao Thng phđi dễng k.
Hi y l thỹng mẩi. Nhàn c mất vin Thiu ểy Phỹp dn mất toỹn lnh tp chng
80 tn, tnh Ngh i v tun tiếu cỹc mit rng nểi thuấc v ht Hng Sn, chng nỉm
ba thữ tr v tnh Ngh. Cao Thng sai ngẩi d la, bit chc nh th mng lm :
Ta ă c k bt ẽc ỏinh Nho Quang ri.
Bđy giẩ sỹng sậm hãm y, Cao Thng la chn nỉm tn lnh lanh lơ, cho mang sc
phc ging y lnh tp Bđo hấ, eo sểng Phỹp, vỹc mất lỹ cẩ tam sc, lổn xung nểi, giđ lm
binh Phỹp, i khp cỹc n truyn bỹo rng : ngy mai c mất ãng quan hai dn lnh i
tun tiếu ngang qua, lnh ng cỹc n phđi ra ngoi ca n bng sểng ng sp hng
cho v kim duyt, nu sai lnh thữ b pht. Cỹc n tng thit u vàng lnh rỉm rp.
Ai nghe ni ãng Cao Thng cho ngha quàn mƠc giđ y phc lnh tp v cm cẩ tam sc,
thữ ly lm l, vữ ãng lm gữ c nhng y ? Nhng chểng ta nn bit rng : bữnh nht Cao
Thng vn cho quàn mữnh vn u mất th sc phc gn ging nh lnh tp, ngay n sc

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 64/64
thy tr cề thữ cho h vã nh thãi. K a nnh ht, ẽc ngẩi ta nnh ht l khoỹi. Trong
lểc ni chuyn ỏinh ln mƠt thy khuyn nh h nn ht sc giểp nh nậc ỏi Phỹp m
ỹnh giƠc lp cãng
Thy tr ang m o, thữ c mất tn lnh tp ngoi chy vã sàn ni vậi hai thy
ấi :
Mẩi hai thy ra, quan i c vic cn.
Hai thy ấi lin bỹi t ỏinh i ra.
Trong lểc , tt cđ toỹn lnh i tun, phàn na ngoi, cn phàn na ă lt vã trong
vẩn ca ỏinh, tp nỉm tp ba, vai vn mang sểng, ming hểt thuc lỹ phữ ph, i bỹch bấ
trong vẩn vậi nhau xem hoa, ngon cđnh. Th h ca ỏinh thy l lnh nh nậc,
thnh ra chng ngỉn tr v phng lm gữ.
Mất lỹt, mất thy trong hai thy ấi vo hu ỏinh hi năy, li chy vã trong nh vng
tay bm vậi ỏinh rng :
Khi hi anh em chểng con vã ày hu thỉm c lận, quan trn chểng con thy vng
mƠt, nn sai lnh tữm kim v hi i àu, anh em chểng con cềng ni thit l y tậ ca c
lận ngy trậc, nay c dp i qua nn phđi vã hu thỉm, cho phđi o tãi tậ. Quan trn
chểng con nghe tậi i danh c lận, rt ly lm vui mng vữ xa nay ngi vn nghe ting
ca c lận lng ly xa gn. Bi vy, ngi cn e ngi, nn sai con vã bm vậi c lận hay trậc,
xem c lận c chu tip giẩ ny khãng ?
ỏinh nghe ni l mất v quan binh Phỹp xin vã bỹi yt mữnh, cn c gữ vinh hnh v n
mềi cho bng :
ỏẽc ! thy ra bỹo tin trậc i, tãi ra cng n rậc quan lận vã chi.
Ni xong, ỏinh thổt vang ngẩi nh y tậ mau mau dn dơp bn gh, sp sn ly rẽu,
ri chnh t khỉn ỹo ra tn ngoi cng rậc khỹc. Tấi nghip, ỏinh va l m ra n ngoi
cng, thy c bn ngẩi trỹng s a sểng ngang trậc mềi v hai ngẩi khing mất cỹi
vng, t thanh ni lận rng :
Chểng ta phng mng ca Phan nguyn soỹi, xung bt tun ph ỏinh Nho Quang
iu v i tri, ch khãng phđi l quan Phỹp no àu.
H va ni, va xc ngay ỏinh m Ơt ln vng khing i, cn bn lnh kia thữ ngỉn

ẽc ỏinh sng st m v.
Vic ngha quàn lp ká mu bt sng tun ph ỏinh Nho Quang lm chn ấng d
lun Ngh Tnh hi , nhàn vy m bn quan li xu ph thẩi th phđi khip oai gi mữnh,
khãng dỹm ho he kch bỹc vỉn thàn v khinh thẩng ngha binh na.

Phan ỏữnh Phễng ủ trang 66/66