Albert Einstein: Đỉnh cao của khoa
học và nhân văn
Albert Einstein đã cống hiến trọn vẹn cuộc đời đầy bi kịch của mình cho
"sự cố gắng hiểu biết về vũ trụ” ấy với cả một vầng hào quang các giai thoại
hài hước, cùng với dáng điệu ngộ nghĩnh không trộn lẫn vào đâu được,
nhưng gần gũi với tất cả mọi người, như kiểu vua hề Charlie Chaplin.
Sự hiểu biết về Vũ trụ mênh mông, huyền bí luôn luônlà khát vọng cháy
bỏng của con người. Talà ai? Ta từ đâu tới và sẽ đi về đâu? Đâu là điểm tựa của
Đức Tinduy trìsự trươngtồn củanhân loại? Nhũng câu hỏi huyết mạch muôn
thuở ấy đã thôithúc con người tìm hiểu nguồn gốc củaVũ trụ, của vật chất, của
khônggian và thời gian. Và chínhnhững quanniệm (haylà sự hiểu biết) ấy là
nguồngốc củamọi nền Vănminh và Vănhóa.
Trongsuốt hơn năm trăm nghìnnăm lịch sử của mình,loài người mới chỉ có hai
lần maymắn đượcchứng kiến những thayđối có tính cách mạng trong những
quan niệm đó.Lần thứ nhất donhà thiên văn học Ba Lan kiệt xuất, Copernic
(1473-1543), mở đầu bằng mộtkết luận khoahọc bác bỏ quan điểm "Trái đấtlà
trung tâmVũ trụ!".Kết luận ấy đã xé tanbức màn đencủa đêmdài Trungcổ, đưa
loài người sangthời kỳ Phục hưng. Đó chính làcuộc cách mạng khoahọc lần thứ
nhất vớisự hình thành và phát triểnvật lý - thiên văncổ điểndo công lao sángtạo
của nhiều thế hệ các nhà khoa học, mà tiêu biểu là Kepler (BaLan),Galilée(Ý) và
Newton (Anh).
Einsteinlà người độtphá trong cuộc cách mạng khoahọc lần thứ hai,đúngvào lúc
khoa họccổ điển tương chừng như sắp có thể hoàn chỉnhsự mô tả toàn bộ Vũ trụ
bằnggiả thuyết chất ête (ether) tràn ngập không gian. Với trí tưởng tượng, siêu
đẳng vàtrực giácbẩm sinh, Einstein đã làm đố vỡ nền móng của khoahọc cổ điển
bằnglập luận khoa học xác đáng phủ nhận sụ tồn tại của chất ête, và dođó phủ
nhậnluôn cả haicái tuyệt đối của khoa học cổ điển(không giantuyệt đối. Và thời
gian tuyệt đối) bằng Thuyết tương đối bấthủ của mình. Lúc đó,cả thế giới triết học
lẫn khoahọc đã chao đảo như có ai đó, (hẳn làEinstein rồi!), rút mạnh tấm thảm
dướichân mình.Cùng với Thuyết lượng trangEinstein cũng đónggóp mộtphần
khôngnhỏ, Thuyếttương đối của riêng Einstein là phiến đá tảng của nền khoahọc

chậmhơn), đồng thời chínhcon tầu cũng sẽ trở nên ngắn hơn và nặnghơn. Nói
cách khác, không tồntại chất ête và khôngcó cái gì là tuyệt đối cả. Quan điểm này
về sauđã lan truyền sangcác lĩnh vực văn học, nghệ thuật thậm chí cả đạo đức
trong suốt thế kỷ XX.
Đi xa hơnnữa, Einstein còn chứng minh rằng năng lượng và vật chất(khối lượng)
là haimặt khác nhaucủa cùng một thục thể. Quan hệ giữa chúng đượcmô tả bằng
một phương trìnhrất đơngiản nhưng lại cựckỳ lợi hại:E = mc2 (E là nănglượng
đượcgiải phóngkhivậtchất bị hụt đi một khốilượngbằngm, clàtốcđộ ánh sáng).
Đây chính là nguồn gốccủa năng lượngnguyên tử, và đauđớn thay (như saunày
ông tùngthan thở) của cả bom nguyên tử nữa!
Ngay từ năm 1907,ôngđã nhận thấy Thuyết tương đối hẹp của mình tuy phù hợp
với các định luật Điện - Từ trường (đã được xác lậpmột cách hoàn chỉnh), nhưng
khôngtương thíchvới Định luật Trọng trườngcủa Newton (đã được xáclập một
cách còn cóvẻ như hoàn chỉnh hơn!). Địnhluật Newton đã dẫn đến kết quả là: nếu
ta thayđổi sự phân bố vậtchất ở mộtvùngnào đó trong không gian thì trọng
trường trong toàn bộ Vũ trụ tức thời thayđổi. Có nghĩa là về nguyên tắc có thể
truyền tín hiệu với vận tốc lớnhơn vậntốc ánh sáng, và hơnthế nữa, thờigian là
tuyệt đối. Điều đó mâu thuẫnvới Thuyết tươngđối hẹp. Để khắc phục mâu thuẫn
này, Einstein đã lập luậnrằng, ắtphải có một mối liênhệ nàođó giũatrọng trường
và chuyển độnggia tốc. Mối liênhệ đó được ông -mô tả bằng sự uốn cong của
không- thời gianbốn chiều(ba - chiều không gian và một chiều thời gian)dưới tác
độnggian) dưới tác động của khối lượng (nănglượng). Đó chính là Thuyết tương
đối tổng quát, khác với Thuyê ttương đốihẹp ở chỗ có sự hiện diện củatrọng
trường. Einstein đã công bố công trình đồ sộ này của mình vào năm 1916,có lẽ đó
là đỉnh cao nhấttrong cuộc đời sáng tạo của ông.
Từ đây chođến khi qua đời, Einsteinkhônglàm được gì đáng kể hơn cho khoahọc
nữa, mặc dầu ông đã dồn tất cả tinh lực củamình choniềm đammê cuồngnhiệt:
tìm hiểu chân lý khoa học về nguồn gốcvũ trụ. Cũng bắt đầu từ đây, cuộcsống
riêng của ông gặp nhiều trắc trở, vànhư để bù lại , tiếng tămcủa ông càngngày
càng nổi như sóng cồn.

Prinston N.Y.
Trongsuốt 20 năm,Einsteinlà linh hồn của Viện này.Với tính tình bộctrực, hồn
nhiên,giản dị là vô cùnghóm hỉnh, ông àbạn củamọi người trong thành phố, tù
các nhà khoa lọc lớn đếncác cháu nhỏ damầu con củacác gia đìnhlao độngnghèo.
Chuyện kề rằng, khiông tớiPrinston, có người hỏi: “Sao ông không thaycái áo
măng tô này đi ? Nó sờncũ rồi". Ông trả lời: "Ôidào! Ở đây cóai biết tôi là aiđâu
mà lo!”. Mấy năm sau người ta vẫnthấy ông mặc chiếcáo đó, ông lại biện bạch:
( Vẽ ! ở đây ai người ta chêmà tôi, thaylàm gì!". Tấm áocũ kỹ ấy ấp ủ mộttấm lòng
vị thavà một trái tim nhânhậu. Với tấm lòng vị tha và trái tim nhân hậu ấy,
Einsteinđã trở thành mộtnhà hoạt độngxã hội nhiệt thànhvà hơn thế nữa, một
nhà hoạt độngchính trị nhân văn cao độ.Năm 1939, khiđược biết Đức quốc xã âm
mưu phát triển vũ khí nguyên tử,ôngđã viết thư thúc giục Tổng thốngRu- giơ-
ven phê duyệt đề ánchế tạo bom nguyên tử của Mỹ.Thế nhưng, khiđược biết hai
quả bomnguyên tử đã rơi xuống Hiroshimavà Nagasakivào cuối Thế chiến thứ
hai thì Einsteinđã vô cùng hối hận. Ông thúnhận: "Có lẽ đó là sailầm lớn nhất của
đời tôi”.Từ đó,ông đã trở thành một chiến sỹ hòa bình tích cực, rasức chốngchiến
tranh phinghĩa và chống phổ biến vũ khínguyên tử. Tuy vậy chínhtrị “thựcsự” thì
Einsteinkhông màng. Khi nhà nước Do thái đượcthành lập năm 1952, người ta
ngỏ lời mới ônglàm Tổng thống, ông từ chối với mộtquan điểm rất rõ ràng:
"Chínhtrị là nhất thời, phươngtrình làvĩnh cửu”. Ít ralàvề saucủa lời tuyên bố ấy
đã rấtđúng: những phương trình củaThuyết tương đối tổng quát chắc chắn sẽ
trường tồncùngvũ trụ. Ba năm sauđó, Einsteinqua đời vớisự bìnhtĩnhvàthanh
thản lạ thường. Ông nói với những người thân vây quanh giườngbệnh:"Đừng bối
rối thế!Ai mà chẳng phải chết một lần!". Trước đó ông đã từng viết: "Nỗi losợ về
cái chết là nétphổ quát rấtdễ thương của loàingười. Đó là một trong những
phươngthức mà tạo hóa dùng để duy trìsự sống của muôn loài.Nhưng côngbằng
mà nói, nỗi losợ ấy thật là khó biệnminh, bởi vì chẳng có rủi rotai họa nào có thể
xảy ra đối với một người đã chết”. Những người thựchiện di chúcđã đưaôngtrở
về với cát bụi bằngcách rắc nắm tro thi hàilòngôngvào thinh không. Họ đã không
ngờ rằng, có một nhàbệnh lýhọc táotợn dámcất giấu bộ não của Einstein vàbảo