PHONG TỤC ĂN, UỐNG NGÀY TẾT CỦA NGƯỜI BANA – HOÀI ÂN
Tg. Nguyễn Đình Cơ
Hoài Ân là một huyện của tỉnh Bình Định, phía bắc giáp huyện Hoài Nhơn,
phía nam giáp huyện Vĩnh Thạnh, phía đông giáp huyện Phù Mỹ và huyện Phù Cát,
phía tây giáp huyện An Lão, là huyện trung du, miền núi, nơi có ba dân tộc anh em
sinh sống là Kinh, Bana và H're. Trải qua hàng trăm năm hình thành, xây dựng và bảo
vệ quê hương, các dân tộc sinh sống trên vùng đất Hoài Ân luôn đoàn kết, sát cánh
cùng nhau tạo nên truyền thống văn hoá đa dạng và phong phú, phát huy bản sắc văn
hoá tốt đẹp của từng dân tộc.
Người Bana thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khơme. Ngoài tên gọi Bana ra,
người Bana ở từng vùng, từng địa phương còn có những tên gọi khác nhau như Gơlar,
Tơlô, Giơ lâng (Y lăng), Rơ ngao, K’riêm, Roh, Conkđeh, Bơ nâm … Người Ba na ở
Hoài Ân (tập trung chủ yếu ở xã Bok Tới và xã Đăk Mang) mới từ Vĩnh Thạnh
chuyển cư sang. Qua quá trình tồn tại và phát triển đã trao đổi văn hoá rất mạnh với
người Kinh đã hình thành nên trạng thái đan xen văn hoá rất đặc thù. Tuy nhiên, họ
vẫn còn giữ được nhiều nét văn hoá đặc thù tộc người Bana ở Bình Định.
Nói đến những nét văn hóa đặc sắc của dân tộc Bana ở Hoài Ân, không thể
không nói đến đến các lễ hội dân gian mang đậm tính cộng đồng, các làn điệu dân ca,
dân vũ, nhạc cụ cồng chiêng, men rượu cần dưới ánh lửa trại, kiến trúc nhà Rông dài
có mái cong như hình chiếc rìu và những trang phục thổ cẩm với sắc màu đậm được
làm ra từ nghề dệt thủ công truyền thống ở địa phương.
Phong tục có lẽ đáng nhắc nhất là cái thú vị trong “cái ăn, cái uống ngày tết”
của người Ba na. Không chỉ sự tôn nghiêm của các nghi lễ truyền thống, sự nhộn nhịp
lôi cuốn ở các trò chơi dân gian mà ẩm thực độc đáo đó đã làm nên không khí, sắc
màu, ý nghĩa ngày tết nơi đây.
Thường cuối năm, sau khi vụ mùa đã thu hoạch xong, người Ba na chuẩn bị
vào mùa lễ tết như tết Cơm mới, tết Nguyên Đán Đây là dịp để người Bana vui chơi
và để họ thể hiện được tài năng ẩm thực phong phú của mình với những món ăn vô
cùng độc đáo.
Vào ngày lễ tết, cơm gạo tẻ được thay bằng cơm nếp với cách nấu truyền thống
- Cơm lam. Đó là món ăn đầu tiên mang đến hương vị ngày tết của người Ba na. Để

riêng trong chế biến, người thưởng thức vẫn không thể quên được món ăn của họ.
Bên cạnh các món ăn, Rượu cần lại càng không thể thiếu trong ngày Tết của
đồng bào. Nếu xem cồng chiêng là ngôn ngữ để con người giao tiếp với thiên nhiên,
thì cần rượu là điều kiện để con người cởi mở, hòa nhập với nhau. Rượu cần vừa rất
2
thực vừa rất thiêng, mọi lễ hội tưng bừng cuối cùng cũng được quy tụ bên những ghè
rượu.
Đến bất cứ nhà nào của đồng bào Ba na trong ngày Tết, đều có vài ché rượu
cần. Rượu cần có ba bộ phận liên quan: Một là, ché rượu còn gọi là ghè rượu, nguyên
liệu của rượu và cần rượu. Ghè rượu làm bằng đất, tráng men sành sứ với nhiều hình
ảnh, họa tiết mang nét văn hóa riêng của từng dân tộc. Ghè càng cổ lại càng quý,
đựng rượu càng ngon. Tuy nhiên, loại ghè này hiện không còn nhiều, chỉ vài ba nhà
còn cất giữ. Ngày nay, họ chủ yếu mua các loại ghè bán thông dụng trên thị trường.
Hai là, nguyên liệu để làm rượu ghè có nhiều loại: Có thể bằng nếp, bắp, nhưng
bà con Ba na thường dùng loại mì gòn là thứ cây phổ biến dễ trồng, dễ chế biến. Men
rượu cần thường lấy từ một loại lá rừng giã thành bột, nắn dẹt thành bánh, đem phơi
trên dàn bếp càng lâu càng tốt. Nấu mì chín vớt ra để nguội rắc men, trộn thật đều rồi
đem ủ kín từ hai đến ba ngày. Khi thấy mì đã lên men, có mùi thơm thì đem bỏ vào
ghè, trên phủ lá chuối, bịt miệng lại rồi cất đi. Sau khoảng trên dưới một tháng, có thể
đem ra uống được. Ba là, cần rượu chủ yếu làm bằng cây giang ở trên rừng, có lóng
dài trên một mét, lỗ thông hai đầu.
Uống rượu cần là một nét đẹp văn hóa của người Ba na. Họ rất hiếu khách,
trọng nghĩa. Mỗi khi có khách, bạn bè đến thăm chơi, trước khi đổ rượu, thường
người đàn ông phải xin phép ông bà, cha mẹ hoặc người phụ nữ có vị trí trong gia
đình (có lẽ điều này là do quan hệ mẫu hệ vẫn còn ảnh hưởng trong đời sống tâm linh
của người Ba na). Ghè rượu được đặt ở giữa nhà hoặc cột dựa vào cột nhà. Chủ nhà
mở miệng ghè lấy lá chuối bỏ ra ngoài, cắm cần vào. Xong đâu đấy, chủ nhà mới múc
nước lã đổ vào ghè cho tràn, rồi uống một hớp trước để tỏ lòng chân thành và tỏ cho
khách biết rượu không độc.
Nhân dịp năm mới, chủ nhà thay mặt cả gia đình chúc khách sức khỏe, sống lâu