90
90
RSO
2
+ Cl → RSO
2
Cl (7.6)
RH + Cl → R + HCl (7.7)
Cl + Cl → Cl
2
(7.8)
RSO
2
+ Cl → RSO
2
Cl (7.9)
Ngoài RSO
2
Cl, còn có sản phẩm phụ là clorit
- Nguồn bức xạ:
60
Co, hoạt độ nhỏ 2 kCi, suất liều 2×10
-4
-10
-2
Gy/s.
- Sản phẩm: Dung dịch 30% sulfoclorit trong hydrocacbon.
7.9.2 Tổng hợp chất thiếc – hữu cơ
- Phương pháp: Dựa trên phản ứng khơi mào bằng bức xạ:


91
91
nhiệt

Hình 7.14
SiC thường (bên phải) và SiC xử lý bức xạ (bên trái)

7.10.2 Sợi hấp thụ urani
Phương pháp ghép bức xạ có tính ưu việt đối với các vật liệu polyme. Quy trình được tiến
hành với việc ghép acrylamide với sợi polyetylen rỗng, tiếp theo là việc biến đổi nhóm cyano
(-CN) thành nhóm amidoxime (NHCO). Việc ghép được thực hiện bằng phương pháp chiếu
electron.
Loại sợi rỗng này được bó thành từng cột để thử nghiệm quá trình hấp thụ urani từ nước
biển và cho hiệu suất rất cao. Vật liệu mở ra mộ
t triển vọng lớn điều chế urani từ nước biển.
7.11 Xử lý bức xạ nguồn nước thải
Các nghiên cứu và công nghệ xử lý nước thải được tiến hành theo các bước xử lý sau
đây: 1) Xử lý bức xạ các nguồn nước tự nhiên; 2) Làm sạch bằng bức xạ các nguồn nước thải
công nghiệp; 3) Xử lý bức xạ các chất lắng đọng của nước thải. Quá trình xử lý nước thải
được tiến hành đồng thời với quá trình khử tính lây nhiễm các mầm bệnh của nước.
7.11.1 Xử lý nước tự nhiên
Nước tự nhiên trước khi sử dụng làm nước uống, thường được làm sạch chủ yếu đối với
các chất hữu cơ vốn làm cho nước có màu, đồng thời khử mùi và vị không bình thường của
nước.
Dùng tia gamma của nguồn
60
Co với liều thấp cỡ 1 kGy, người ta có thể khử được màu,
tẩy uế và diệt khuẩn để nước có thể sử dụng làm nước sinh hoạt. Việc khử màu chủ yếu liên
quan tới sự phân huỷ các chất mùn bởi các sản phẩm phân tích bức xạ, mà vai trò quan trọng

ra nguồn electron cũng được sử dụng.
Khử trùng bằng bức xạ là một kỹ thuật tổng hợp, nó liên quan tới sinh học bức xạ và hoá
bức xạ. Dưới tác dụng của bức xạ, người ta phải giải quyết hai vấn đề:
1) Tiêu diệt vi trùng, hay nói chính xác hơn là làm mất khả năng sinh sản của chúng;
2) Ngăn chặn khả năng phân huỷ bức xạ của đối tượ
ng được khử trùng.
Rõ ràng vấn đề đầu tiên liên quan tới sinh học bức xạ, còn vấn đề thứ hai liên quan tới
hoá bức xạ.
Hiện nay trong công nghệ tiệt trùng y tế, người ta chưa có khả năng tiêu diệt hoàn toàn vi
trùng mà chỉ có khả năng giảm xác suất lây nhiễm của chúng để nó không vượt quá 10
-6
.
Khả năng chống bức xạ của vi trùng được xác định chủ yếu bằng độ bền bức xạ của axit
nucleic. Tiệt trùng là quá trình phá huỷ các ADN của vi trùng sao cho số phân tử axit nucleic
có khả năng phân chia tế bào giảm từ 6÷9 bậc.
Động lực học của quá trình tử vong của vi trùng tuân theo luật hàm mũ. Quy luật này
được mô tả bằng mô hình truyền năng lượng. Ở các liều nhỏ có một “bờ vai” giảm chậ
m do
quá trình phục hồi của hệ tế bào (Hình 7.15). Trong quá trình chiếu xạ người ta hay sử dụng
khái niệm D
10
là giá trị liều làm chết 90% lượng vi trùng hoặc liều mà tại đó 10% vi trùng còn
sống sót. Liều tiệt trùng được công nhận là 25 kGy, nhưng ở các nước Bắc Âu liều tiệt trùng
được công nhận là từ 35÷50kGy, phụ thuộc vào mức độ nhiễm khuẩn ban đầu. 93
93
Các nghiên cứu cho thấy đa số các polyme sử dụng làm dụng cụ y tế, hầu như không biến
đổi tính chất ở liều tiệt trùng như polyetylen, polypropylen, polyamit, cao su silicon… Chỉ có

94

Hình 7.16.
Sơ đồ của quy trình xử lý khí thải bằng chùm electron
1-Khí thải từ nhà máy điện, 2-Nước phun, 3-Hạt sương được làm lạnh,
4-Nguồn nuôi, 5-Máy gia tốc Electron, 6-Bộ thu gom sản phẩm phụ,
7-Phân bón, 8-Ống thoát khí
- Nội dung của phương pháp: Khí thải phát ra được làm lạnh bằng phun các hạt nước
kích thước nhỏ tới nhiệt độ 70
o
C. Khí này đi qua buồng chiếu và được chiếu bằng chùm
electron với sự hiện diện của amoniac (NH
3
) được trộn trước khi đưa vào buồng chiếu. Khí
SO
2
và NO
x
được biến thành axit tương ứng của chúng, sau đó biến thành amoni sulfat và
amoni nitrat. Các chất này được thu hồi bằng các máy tĩnh điện. Chính các sản phẩm phụ này
là phân bón cho nông nghiệp. Các phản ứng có thể xảy ra như sau:

2
2
3
3
OH,O,HO
x3
OH,O,HO
224

;
+ Sản phẩm phụ được dùng làm phân bón;
+ Quy trình không đòi hỏi nhiều nước;
+ Đáp ứng được yêu cầu tách SO
2
và NO
x
.
Nó cạnh tranh được với các quy trình hiện đại về tách SO
2
và cạnh tranh về mặt kinh tế,
đặc biệt đối với các nhà máy nhiệt điện (Hình 7.17). 95
95
- Nhược điểm: Công nghệ cao, đòi hỏi vốn đầu tư tương đối lớn.

Hình 7.17
Xử lý khói bằng kỹ thuật bức xạ (Tư liệu của JAERI)
7.14 Xử lý chất thải xenlulô làm thức ăn gia súc
Quy trình công nghệ này dựa trên quá trình ngắt mạch polyme bằng bức xạ.
Các chất thải công nghiệp và nông nghiệp chứa xenlulô, chẳng hạn như rơm rạ; bông;
cây, lõi và vỏ ngô; đậu; mạt cưa; phoi bào; bã mía… có một số lượng rất phong phú. Các chất
thải này chứa một lượng lớn polysacarit (gỗ và rơm rạ chứa tới 60-70%) chủ yếu dưới dạng
xenlulô. Tuy nhiên, dưới dạng hợp chất này, loài vật rất khó tiêu hoá do sự hiện di
ện của tổ
hợp lignin-xelulô và độ polyme hoá cao của các phân tử. Quá trình tiêu hoá được cải thiện
đáng kể nếu chất thải được chiếu xạ.
Dưới tác dụng của bức xạ, các xenlulô dễ dàng tách khỏi lignin, giảm lượng sợi thô và

Hình 7.18
Dây chuyền chiếu xạ thực phẩm, Cầu Diễn, Hà Nội (Tư liệu của Trung tâm Chiếu xạ Cầu
Diễn)
Theo liều lượng, người ta chia quá trình xử lý thực phẩm làm 3 loại:
- Liều thấp (dưới 1 kGy): Sử dụng để hạn chế sự nảy mầm của rau, củ, làm chậm quá
trình chín của hoa quả và diệt côn trùng. Có thể tạo ra các màng chiếu xạ để bảo quản rau quả
(Hình 7.19).
- Liều trung bình (từ 1 – 10 kGy): Dùng để kéo dài thời gian bảo quản của thực phẩm,
giảm sự lây nhiễm của vi sinh vật, cải thiện một số tính chất công nghệ.
- Liều cao (từ 10 – 60 kGy): Dùng để tiệt trùng, diệt vi rút, xử lý đồ hộp.

Hình 7.19.
Bảo quản quả xoài bằng màng chitosan chiếu xạ
(ảnh bên trái: xoài không chiếu xạ) 97
97
Bảng 7.5 giới thiệu công dụng của chiếu xạ thực phẩm, liều chiếu và chủng loại.
Bảng 7.5
Liều lượng chiếu xạ đối với mục đích chiếu xạ thực phẩm và các chủng loại áp dụng
Dải liều Mục đích xử lý Liều hấp thụ, KGy Chủng loại
Liều thấp
- Hạn chế nảy mầm

- Khử sâu bọ

- Làm chậm quá trình
chín, úa
0.05 ÷ 0.15

- Cá tươi, dâu tây …

- Thuỷ hải sản và gia cầm,
thịt (tươi và đông lạnh)
- Chống mất nước của nho
và rau quả
Liều cao
- Khử trùng phụ gia
thực phẩm

- Khử trùng thương mại
10 ÷ 50 30 ÷ 50
- Emzym, kẹo cao su, gia vị
…

- Thực phẩm bệnh viện, thịt
gia cầm, thức ăn sẵn, hải
sản
Cũng theo liều người ta phân biệt một số quá trình với các thuật ngữ mới:
- Radurization: Xử lý ở liều từ 2÷6kGy, trong đó các vi khuẩn giảm một cách đáng kể,
nhưng không bị tiêu diệt hoàn toàn. Quá trình này làm tăng khả năng bảo quản lên từ 3÷5 lần
ở nhiệt độ thấp (0 ÷5
o
C).