Khái quát Địa lí tự nhiên
tỉnh Phú Thọ Diện tích : 3.519,6 km2 (năm 2003) Dân số : 1.328,4 nghìn người (năm
2005)
Tỉnh lị : thành phố Việt Trì
Mã điện thoại : 0210
Biển số xe : 19

Vị trí địa lý: Phú Thọ là tỉnh thuộc khu vực miền núi, trung du phía
Bắc, nằm trong khu vực giao lưu giữa vùng Đông Bắc, đồng bằng
sông Hồng và Tây Bắc (vị trí địa lý mang ý nghĩa trung tâm của tiểu
vùng Tây – Đông - Bắc). Phía Đông giáp Hà Tây, phía Đông Bắc giáp
Vĩnh Phúc, phía Tây giáp Sơn La, phía Tây Bắc giáp Yên Bái, phía
Nam giáp Hoà Bình, phía Bắc giáp Tuyên Quang. Với vị trí “ngã ba
sông” cửa ngõ phía Tây của Thủ đô Hà Nội, Phú Thọ cách Hà Nội 80
km, cách sân bay Nội Bài 60 km, cách cửa khẩu Lào Cai, cửa khẩu
Thanh Thuỷ hơn 200 km, cách Hải Phòng 170 km và cảng Cái Lân
200 km.

Diện tích tự nhiên toàn tỉnh là 3.519,6 km2 (số liệu thống kê năm
2003)

Dân số năm 2005 có 1.328,4 nghìn người (mật độ trung bình 377
người/km2).

Phú Thọ có 12 đơn vị hành chính gồm thành phố Việt Trì, thị xã
Phú Thọ, các huyện Đoan Hùng, Hạ Hoà, Thanh Đa, Cẩm Khê, Phù
Ninh, Lâm Thao, Tam Nông, Thanh Thuỷ, Thanh Sơn và Yên Lập.
Thành phố Việt Trì là trung tâm chính trị - kinh tế - văn hoá của tỉnh

sánh với các tỉnh trong cả nước thì được xếp vào những tỉnh có độ
che phủ rừng lớn (42% diện tích tự nhiên). Diện tích rừng hiện có
144.256 ha, trong đó có 69.547 ha rừng tự nhiên, 74.704 ha rừng
trồng, cung cấp hàng vạn tấn gỗ cho công nghiệp chế biến hàng năm.
Các loại cây chủ yếu như bạch đàn, mỡ, keo, bồ đề và một số loài cây
bản địa đang trong phát triển (đáng chú ý nhất vẫn là những cây
phục vụ cho ngành công nghiệp sản xuất giấy).

Tài nguyên khoáng sản: Phú Thọ không phải là tỉnh giàu tài nguyên
khoáng sản, nhưng lại có một số loại có giá trị kinh tế như đá xây
dựng, cao lanh, fenspat, nước khoáng. Cao lanh có tổng trữ lượng
khoảng 30 triệu tấn, điều kiện khai thác thuận lợi, trữ lượng chưa
khai thác lên đến 24,7 triệu tấn. Fenspat có tổng trữ lượng khoảng 5
triệu tấn, điều kiện khai thác thuận lợi, trữ lượng chưa khai thác còn
khoảng 3,9 triệu tấn, nước khoáng có tổng trữ lượng khoảng 48
triệu lít, điều kiện khai thác thuận lợi, trữ lượng chưa khai thác còn
khoảng 46 triệu lít. Ngoài ra, Phú Thọ còn có một số loại khoáng sản
khác như: quactít trữ lượng khoảng 10 triệu tấn, đá vôi 1 tỷ tấn,
pyrít trữ lượng khoảng 1 triệu tấn, tantalcum trữ lượng khoảng 0,1
triệu tấn, và nhiều cát sỏi với điều kiện khai thác hết sức thuận lợi.

Phú Thọ là tỉnh thuộc vùng Đông Bắc Việt Nam. Phía Bắc giáp tỉnh
Tuyên Quang và Yên Bái, phía Đông giáp tỉnh Vĩnh Phúc, phía Đông
Nam giáp thành phố Hà Nội, phía Tây giáp tỉnh Sơn La, phía Nam
giáp tỉnh Hòa Bình. Thành phố Việt Trì là trung tâm hành chính của
tỉnh, cách thủ đô Hà Nội 80 km và sân bay quốc tế Nội Bài 50 km về
phía Tây Bắc.

Lịch sử


như sau:

Điều chuyển huyện Từ Liêm về tỉnh Hà Nội;

Điều chuyển huyện Tam Nông về tỉnh Hưng Hoá để làm tỉnh lỵ (tỉnh
Hưng Hoá khi đó bao gồm toàn bộ diện tích các tỉnh vùng Tây bắc
Việt Nam ngày nay).
Trong địa bàn tỉnh Hưng Hoá, năm 1833, tách huyện Thanh Xuyên
phủ Gia Hưng thành hai huyện Thanh Sơn và Thanh Thuỷ.

Sau khi đánh chiếm Bắc Kỳ, hoàn thành việc xâm lược toàn bộ Việt
Nam, thực dân Pháp lập ra các đạo quan binh, các quân khu, tiểu
quân khu để dễ dàng và chủ động đàn áp các phong trào kháng
chiến. Theo đó, tỉnh Hưng Hóa với địa bàn rộng lớn ở vùng Tây Bắc
Việt Nam đã được chia thành nhiều tiểu quân khu: tiểu quân khu
Tuyên Quang, tiểu quân khu Lào Cai, tiểu quân khu Yên Bái, tiểu
quân khu Vạn Bú; tiểu quân khu phụ Lai Châu (sau đổi thành các
tỉnh dân sự Tuyên Quang, Yên Bái, Lào Cai, Sơn La, Lai Châu ).

Sau khi cắt đi 16 châu, 4 phủ và hai huyện Trấn Yên, Văn Chấn để
thành lập các đạo quan binh, khu quân sự, tiểu quân khu, Toàn
quyền Đông Dương đã điều chỉnh một số huyện của tỉnh Sơn Tây
sang, cộng với các huyện còn lại để thành lập tỉnh Hưng Hoá mới.
Theo Điều I của Nghị định Toàn quyền Đông Dương ngày 8 tháng 9
năm 1891, địa phận tỉnh Hưng Hoá mới được thành lập gồm có:
 Các huyện Tam Nông, Thanh Thuỷ của tỉnh Hưng Hoá (huyện
Thanh Thuỷ bỏ tổng Cự Thắng nhưng tăng thêm tổng Tinh
Nhuệ của huyện Thanh Sơn).
 Các huyện Sơn Vi, Thanh Ba và Phù Ninh của phủ Lâm Thao,
tỉnh Sơn Tây.

tên gọi một số huyện và thành lập một số làng xã mới.

Ngày 22 tháng 10 năm 1907 thành lập thị xã Phú Thọ và thị xã Việt
Trì. Thị xã Phú Thọ được chọn là tỉnh lỵ của Phú Thọ. Đến năm 1962,
thành phố Việt Trì được thành lập theo quyết định số 65 của Hội
đồng Chính phủ.

Năm 1919 bỏ tên huyện Sơn Vi đổi gọi là phủ Lâm Thao. Cũng chính
năm này hai huyện Hùng Quan và Ngọc Quan hợp nhất thành phủ
Đoan Hùng.

Năm 1939, phủ Đoan Hùng chuyển gọi là châu Đoan Hùng. Cũng năm
này huyện Thanh Ba đưa lên thành phủ Thanh Ba.

Đến năm 1940, tỉnh Phú Thọ bao gồm hai phủ: Lâm Thao, Thanh Ba;
sáu huyện: Hạ Hoà, Cẩm Khê, Hạc Trì, Thanh Thuỷ, Tam Nông, Phù
Ninh; ba châu: Thanh Sơn, Yên Lập, Đoan Hùng; hai thị xã: Phú Thọ,
Việt Trì và một thị trấn Hưng Hoá. Toàn tỉnh có 66 tổng, 467 làng xã,
22 phố.

Sau Cách mạng tháng Tám, về mặt hành chính nhà nước Việt Nam
thống nhất gọi các phủ, châu, huyện là huyện, bỏ cấp tổng và tiến
hành hợp nhất các làng nhỏ thành xã. Năm 1946, tỉnh Phú Thọ từ
467 làng cũ hợp nhất thành 106 xã mới. Do có xã quá lớn nên giữa
năm 1947 chính phủ lại chia tách một số xã, đưa số xã từ 106 lên
150 xã.

Cũng năm 1947, 5 huyện hữu ngạn sông Thao là Cẩm Khê, Tam
Nông, Thanh Thuỷ, Thanh Sơn và Yên Lập sát nhập vào khu 14
không thuộc tỉnh Phú Thọ. Đến tháng 2 năm 1948 khu 14 hợp nhất

 Thành phố Việt Trì
 Thị xã Phú Thọ
 Huyện Cẩm Khê
 Huyện Đoan Hùng
 Huyện Hạ Hòa
 Huyện Lâm Thao
 Huyện Phù Ninh
 Huyện Tam Nông
 Huyện Tân Sơn
 Huyện Thanh Ba
 Huyện Thanh Sơn
 Huyện Thanh Thủy
 Huyện Yên Lập
Phú Thọ có 275 xã, phường, thị trấn.
Đây là vùng đất có nhiều lễ hội, đáng kể nhất là lễ hội Giỗ tổ Hùng
Vương (mùng 10 tháng Ba âm lịch). Các dân tộc ít người cũng có
những đặc trưng văn hoá riêng của mình: người Mường có nhiều
truyện thơ, ca dao, tục ngữ, hát xéc bùa, hát ví, hát đúm. Người Việt
có hát xoan, hát ghẹo Các lễ hội chính trong tỉnh có thể kể đến:
 Lễ hội đền Hùng tổ chức tại Đền Hùng ngày 10 tháng Ba âm
lịch, hiện đã được nâng lên thành quốc giỗ.
 Lễ hội Gia Thanh
 Hội Đào Xá
 Hội đền Mẹ Âu Cơ (mùng 7 tháng 7 hàng năm tại xã Hiền
Luơng)
 Hội đình Cả
 Hội chọi trâu Phù Ninh
 Hội Chu Hóa
 Hội mở cửa rừng
 Hội đánh cá

tiến vua[2].
 Sản vật trung du: vùng đất rừng cọ đồi chè Phú Thọ sản sinh
những đặc sản địa phương bao gồm chè (chè búp, lá chè tươi
và hạt chè nấu nước chè xanh). Quả cọ: dầu cọ chiết xuất từ thịt
quả, rau giá ủ mầm từ hạt cọ. Sắn: lá sắn non muối dưa chua
sau đó nấu canh (với tép sông hoặc với cá nhỏ).
 Cá: với sông Hồng, sông Lô cùng một hệ thống nhiều suối, ẩm
thực Phú Thọ có những loại cá nước ngọt đặc sản, trong đó có
những loại cá quý hiếm như cá Anh Vũ xưa chỉ có ở vùng ngã
ba sông Bạch Hạc, Việt Trì. Đây là loại cá sống ở đáy sông, ăn
rêu đá, suốt mùa xuân hè ẩn trong hang và chỉ sang mùa thu
đông mới ra ngoài, thời phong kiến thường dùng tiến vua. Trên
sông Lô, sông Thao còn đánh bắt được nhiều cá lăng, và tại Việt
Trì, dọc bờ sông có rất nhiều quán sử dụng loại cá da trơn đánh
bắt tại chỗ này để làm các món ăn như chả cá, lẩu cá, cá hấp, cá
nướng. Tại vùng sông Thao huyện Thanh Ba có cá cháy, một
loại cá có hai buồng trứng to và rất ngon.
 Thịt động vật: các món thịt chó vùng Việt Trì và thịt chua làm
từ thịt lợn lên men bằng thính gạo tại huyện Thanh Sơn là
những món ăn được biết đến không chỉ trong tỉnh.
 Rau: có thể kể đến rêu đá tại huyện Thanh Sơn[3] làm từ các
loại rêu vớt dưới suối, tẩm ướp và nướng. Bên cạnh đó là rau
sắng, đặc sản của Vườn quốc gia Xuân Sơn, huyện Tân Sơn.
 Bánh: ẩm thực Phú Thọ có món bánh tai dân dã nhưng không
kém phần đặc sắc. Đây là loại bánh có từ xa xưa với tên gọi
bánh Hòn. Bánh tai có hình thù giống cái tai, là thứ bánh bột
gạo tẻ, nhân thịt lợn ướp hành, dễ làm, là món ăn hòa quyện
của các vị dẻo, giòn, bùi, ngọt, béo ngậy và thơm. Bánh tai có
thể ăn thay cơm tẻ trên các mâm cỗ cưới, cỗ tết, đem bán hoặc
làm quà biếu như một loại đặc sản địa phương.