Nghiên cứu văn học dân gian từ
góc độ type và motif - Những khả
thủ và bất cập
Phần 1 Từ điển A-T hay là phương pháp biên soạn tư liệu về truyện dân gian theo
type và motif
Một trường phái nghiên cứu folklore ảnh hưởng sâu rộng đến các nhà nghiên cứu
văn học dân gian trên thế giới là phương pháp địa lí - lịch sử (Historic- geographic
Method) còn gọi là trường phái Phần Lan (Finnish Method). Trường phái này được khởi
xướng bởi các nhà nghiên cứu folklore Phần Lan là Julius Leopold Fredrik Krohn (1835-
1888), giáo sư văn học Phần Lan ở Đại học Tổng hợp Helsinki và con ông, Kaarle Krohn
(1863-1933), giáo sư ngành Folklore so sánh của trường Đại học Tổng hợp Helsinki, Chủ
tịch Hội Văn học Phần Lan. Phương pháp nghiên cứu này được tiếp tục bởi học trò của
hai ông là Antti Aarne (1867-1925)
(1)
. Các nhà nghiên cứu theo phương pháp trên đã tiến
hành sưu tầm càng nhiều càng tốt các dị bản truyện cổ tích, lập nên bảng tra rồi tiến hành
so sánh để tìm ra bản cổ nhất, trên cơ sở đó mà xác định được nơi phát tích của một
truyện cổ và vạch ra con đường địa lí của sự lưu truyền truyện cổ ấy, giống như “chúng ta
có thể lần theo dấu vết con thú về hang ổ của nó”
(2)
. Stith Thompson (1885-1976), giáo sư
tiếng Anh của trường đại học Indiana, người có công thành lập Viện Folklore đầu tiên ở

Qua ba công trình này, có thể thấy được những đóng góp của S. Thompson về việc
nghiên cứu truyện cổ tích, hơn nữa, còn có thể thấy sự phát triển quan điểm khoa học của
ông, từ một nhà cổ tích học đến một nhà tự sự học. Ở công trình thứ nhất, trong lời giới
thiệu của lần xuất bản thứ 2 vào năm 1946, S. Thompson nhận định rằng, bảng tra type
truyện của A. Aarne chỉ mới bao quát được truyện cổ tích Bắc Âu trong khi đó "truyện cổ
tích của các nước đông nam Âu và truyện cổ tích châu Á trong đó có Ấn Độ chưa có mặt
ở đây, mặc dù rằng, đối với việc nghiên cứu so sánh truyện cổ tích, các dị bản của vùng
Địa Trung Hải, vùng Cận Đông và Ấn Độ luôn luôn là những tư liệu quan trọng hàng
đầu” (The Type of the Folktale – A Classification and Bibliography, tr.5). Ông cũng nói rõ
là, "Tại cuộc hội thảo về việc nghiên cứu truyện cổ tích tại Lund năm 1935, vấn đề tái bản
Bảng tra type truyện cổ tích được đưa ra bàn bạc khá kỹ lưỡng" và "trước khi kết thúc hội
thảo, tôi đồng ý rằng, với sự giúp đỡ của các đồng nghiệp, tôi cần phải nhận trách nhiệm
tái bản bảng tra cứu này trong một thời hạn cho phép. Cùng với việc này, tôi mong muốn
có một công trình nghiên cứu đặc biệt về Ấn Độ để tạo nên sự cân bằng đông và tây trong
nghiên cứu” (The Type of the Folktale – A Classification and Bibliography, tr.6). Nhận
định về tình hình tư liệu truyện cổ tích được sưu tầm trên thế giới, S. Thompson viết:
"Trong vòng 20 năm trở lại đây, rất nhiều truyện truyền miệng từ nhiều nước khác nhau,
bao gồm cả nam Âu và đông Âu, đều đã được sưu tầm, điều này làm nên sự cân bằng
đông tây, một điều mà thời của Aarne chưa có được. Những bảng tra cứu công phu ngày
nay đã xuất hiện ở Nga, Tây Ban Nha, Aixơlen, Litônia, Latvia, Thụy Điển, Đức, Italia,
Thổ Nhĩ Kỳ, Pháp, Ấn Độ, Tiệp Khắc, Hunggary, Rumania và châu Mỹ Latinh. Những
bảng tra cứu này đều ra đời sau khi bảng tra cứu đầu tiên được xuất bản; hiện tại có một
số bảng tra cứu tương tự đang chờ xuất bản ở Hy Lạp, vùng nói tiếng Pháp ở Canađa,
Xcôtlen và Ailen. Cùng với các bộ sưu tập khác nhau, những năm qua đã chứng kiến sự
phát triển của các kho lưu trữ truyện cổ tích, một số trong đó có trữ lượng rất đáng kể. Tôi
đã cố gắng đến xem những kho lưu trữ đó trong khả năng có thể: tôi đã có một vài tuần ở
hầu hết các nơi đó, chẳng hạn như Quebec, Edinburgh, Dublin, Marburg, Copenhagen,
Lund, Stockholm, Uppsala, Oslo, Helsinki, Ljubljiana, Zagreb và Athen. Mục đích của tôi
là xem thử bảng tra cứu tái bản năm 1928 đã sử dụng đến mức nào các kho lưu trữ ở các
nước đó. Đối với những truyện đã xuất hiện trong bộ sách tái bản đó thì tôi kiểm tra lại

tích, thần thoại, ballad, truyện ngụ ngôn, văn học lãng mạn trung đại, fabliaus, truyện cười,
exemplum và truyền thuyết vùng đều được tập trung vào đây mặc dù một số thể loại chỉ là
những sưu tập lẻ tẻ. Nói chung, tôi sử dụng bất cứ truyện kể nào, truyền miệng hay là văn
học viết, miễn là chúng hình thành nên được một truyền thống có đủ sức mạnh để lặp đi lặp
lại trong các hình thức tự sự”. Và để đi đến mục đích đó, cách thức làm việc của S.
Thompson là: “Trong những tài liệu mà tôi chọn, tôi cố gắng để lẩy ra được hết những
motif có ở trong đó. Vì vậy, trong khi đọc, tôi đã cố gắng mở rộng lĩnh vực điều tra. Những
công việc này giới thiệu cho độc giả một thế giới đầy hứng thú về truyện kể dân gian và với
một số lượng lớn các motif. Điều này rất có ích cho mục đích của tôi. Việc khảo sát của các
nhà nghiên cứu folklore từ việc đọc rộng rãi của họ đã đem lại một số lượng lớn các dị bản
truyện kể dân gian và nhờ vậy mà nới rộng phạm vi của việc phân loại”.
Ông đã lập nên được một bảng phân loại các motif trong 23 chương từ A đến Z như
sau: A- Những motif thần thoại, B- Loài vật, C- Cấm kị, D- Phép thuật, E- Cái chết, F-
Điều kỳ diệu, G- Yêu tinh, H- Thử thách, J- Khôn ngoan và ngốc nghếch, K- Lừa dối, L-
Sự đảo ngược của vận mệnh, M- Việc phán truyền tương lai, N- May rủi và số phận, P-
Xã hội, Q- Thưởng và phạt, R- Bắt giữ và bỏ trốn, S- Sự độc ác trái tự nhiên, T- Giới tính,
U- Bản chất của đời sống, V- Tôn giáo, W- Tính cách nhân vật, X- Hài hước, Z- Nhóm
hỗn hợp các motif.
So sánh 23 chương phân loại này với 5 chương (Truyện loài vật, Truyện thường
gặp, Truyện cười và giai thoại, Truyện công thức, Truyện không phân loại được) trong
bảng phân loại của công trình Type truyện mà Thompson phát triển từ A. Aarne, có thể
thấy rõ bước tiến của Thompson trong ý đồ tìm tòi những quy luật của truyền thống tự sự
của văn học thế giới được hình thành từ văn học dân gian.
Trong cuốn sách thứ ba, S. Thompson đã thể hiện sự phát triển mới trong nhận thức
của mình khi nghiên cứu truyện cổ tích. Ông không chỉ dừng lại nghiên cứu truyện cổ tích
từ góc độ cấu trúc ngôn từ (type, motif) mà đã hướng tới nghiên cứu nó từ góc độ nguyên
tắc tổ chức văn bản (tự sự học) và, trong một chừng mực nào đó, còn từ phương diện văn
hóa học. Điểm cốt lõi trong ý tưởng khoa học của ông được trình bày ở đây là: truyện cổ
tích là một hình thức tự sự mang tính phổ quát trong xã hội loài người, nó thiết lập cơ sở
cho các hình thức tự sự trong các thể loại tự sự dân gian khác; nó đặt nền móng cho các

Như vậy, qua ba công trình trên, có thể nhận thấy sự phát triển dần dần quan điểm
học thuật của S. Thompson, người đã từ việc phân tích cấu trúc văn bản (type và motif) đi
đến việc phân tích nguyên tắc tổ chức văn bản (các hình thức tự sự) và cuối cùng là việc
đặt văn bản đó trong các mối tương quan nội tại (các thể loại tự sự dân gian), ngoại vi (tự
sự dân gian và tự sự trong văn học viết) và các mối quan hệ hữu quan giữa yếu tố và chỉnh
thể (truyện cổ tích như là một thành tố của văn hóa). Con đường đi của ông, tự bản thân
nó, đã chỉ ra sự khả thủ và bất cập của lí thuyết về type và motif với tư cách là một
phương pháp nghiên cứu truyện dân gian.
Sự ứng dụng phương pháp type và motif trong việc biên soạn các bảng tra cứu
văn học dân gian và nghiên cứu văn học dân gian
Bảng tra cứu của Thompson đã dấy lên một phong trào nghiên cứu truyện dân gian
theo type và motif ở trường Indiana. Cuối những năm 1940 và những năm 1950, một loạt
luận án tiến sĩ triển khai hướng nghiên cứu này được bảo vệ ở trường Indiana: William
Hugh Jansen với luận án về người kể chuyện ở vùng Indiana có tên là Abraham Smith,
John Mason Brewer với luận án về những câu chuyện về nhà truyền đạo của người da đen
ở Texas, Marie Campbell với luận án về truyện cổ tích châu Âu mà cô sưu tầm được từ
những người kể chuyện ở vùng đông Kentucky, Herbert Halpert với luận án về truyện cổ
tích và truyền thuyết vùng New Jersey, Warren Roberts với luận án Truyện cổ về những
cô gái tốt bụng và xấu tính… Chính bản thân Thompson cũng đã ứng dụng phương pháp
này để thực hiện một nghiên cứu cụ thể, một chuyên khảo công phu về truyện cổ tích về
người chồng là ngôi sao (The Star Husband Tale) của vùng Bắc Mỹ (1953). Những ứng
dụng này cho thấy sự cắm rễ của một phương pháp nghiên cứu của châu Âu vào thực tế
folklore Hoa Kỳ.
Ngoài những luận án và chuyên khảo kể trên, trường phái Phần Lan còn thu hút sự
chú ý của nhiều nhà nghiên cứu văn học dân gian Hoa Kỳ trong việc thể nghiệm sự
nghiên cứu của mình. Một đặc điểm dễ nhận thấy của “sắc thái” Hoa Kỳ trong khi ứng
dụng trường phái này vào nghiên cứu văn học dân gian là sự kết hợp nhuần nhuyễn với
nhân học. Chúng ta biết rằng, Hội Folklore Hoa Kỳ (American Folklore Society) được
thành lập năm 1888, cơ quan ngôn luận của nó là Tạp chí Folklore Hoa
Kỳ (Journal of American Folklore) được ra đời sau đó một năm, năm 1889. Trong những

cứu truyện dân gian được ứng dụng rộng rãi trên toàn thế giới suốt nửa cuối thế kỷ XX.
Chỉ điểm sơ lược một số công trình của các châu lục cũng đủ thấy trường phái này đã có
ảnh hưởng sâu rộng đến mức nào. Theo thống kê chưa đầy đủ của chúng tôi, hầu hết các
châu lục đều có một vài nước làm những bộ sách tra cứu truyện dân gian theo lí thuyết
type và motif. Các nước châu Á như Ả Rập, Úc, Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Hàn
Quốc, Mông Cổ; các nước thuộc châu Âu như Latvia, Bulgari, Đức, Anh, Ai len, Ai-xơ-
len, Hy Lạp, Na Uy, Thụy Điển, Phần Lan, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha; các nước thuộc
châu Mỹ như Canada, Hoa Kỳ; các vùng Tây Phi, Nam Phi… đều có các công trình
nghiên cứu truyện dân gian ứng dụng phương pháp Phần Lan. Điều này cho thấy phổ ảnh
hưởng rộng của phương pháp nghiên cứu mà các nhà folklore học Phần Lan đề xướng
cách đây một thế kỷ.
Nói về công lao của các nhà nghiên cứu Phần Lan, sẽ là một thiếu sót lớn nếu không
nói về hoạt động của Viện Hàn lâm Khoa học và Văn học Phần Lan (Academia
Scientiarum Fennica - Finnish Academy of Science and Letters) được sáng lập năm 1910.
Viện Hàn lâm khoa học này đã tổ chức và tài trợ cho ấn phẩm Thông báo của các nhà
nghiên cứu folklore (Folklore Fellows’ Communication, gọi tắt là FFC) là một seri chuyên
khảo về văn học dân gian, so sánh tôn giáo, nhân học văn hóa và dân tộc học được xuất bản
tại Helsinki với địa chỉ Suomalainen Tiedeakatemia xuất hiện trên bìa các ấn phẩm đã trở
nên quen thuộc với các nhà nghiên cứu folklore trên thế giới. Các chuyên khảo của ấn phẩm
này được định hướng nghiên cứu khía cạnh phi vật thể (non-material aspects) của văn hóa
truyền thống, đặc biệt là văn học dân gian, hệ thống tín ngưỡng, huyền thoại và nghi lễ,
phương pháp luận và lịch sử. Trong suốt gần 100 năm hoạt động, Thông báo đã cho công
bố 291 chuyên khảo (tính đến năm 2006), trong số đó, có mặt hầu hết những công trình
nghiên cứu văn học dân gian theo lí thuyết type và motif mà chúng tôi đã nhắc tới ở trên.
Về đại thể, các công trình ứng dụng lí thuyết type và motif đều được ứng dụng để
nghiên cứu truyện cổ tích (112/291). Điều này có cơ sở từ nguồn gốc: các công trình đặt
nền móng cho lí thuyết này (17 công trình chúng tôi liệt kê ở chú thích) của Antti Aarne,
trong một chừng mực nào đó, đã mang tính hướng đạo cho một diễn đàn. Tuy vậy, bên
cạnh việc nghiên cứu truyện cổ tích theo lí thuyết type và motif, các nhà nghiên cứu công
bố chuyên luận của mình ở Thông báo này còn hướng tới nhiều thể loại khác như: huyền

271, xxxviii ).
- Motif, Type and Genre. A Manual for Compiling of Indices & A Bibliography of
Indices and Indexing (Heda Jason, Motif, Type và Thể loại, Sổ tay biên soạn mục lục và
Bảng thư mục các mục lục và các bảng tra cứu, 279 trang, 2000, FFC No. 273).
- Motif-Index of Folk Narratives in the Pan-Hispanic Romancero (Harriet
Goldberg. Bảng tra motif truyện kể dân gian trong loại truyện anh hùng hiệp sĩ Tây Ban
Nha và Bồ Đào Nha, Tempe : Arizona Center for Medieval and Renaissance Studies,
2000).
- The Matti Kuusi international type system of proverbs (Outi Lauhakagas, Hệ
thống type tục ngữ thế giới của nhà folklore Matti Kuusi, 158 trang, 2001).
- Types of the Folktale in the Arab World: a Demographically Oriented Tale-Type
Index (Hasan M. El-Shamy, Type truyện dân gian trong thế giới Ả rập: Bảng tra cứu type
theo hướng nhân khẩu học, Bloomington, IN : Indiana University Press, 2004).
- The Types of International Folktales. A Classification and Bibliography (Hans-
JÖrg Uther, Type truyện dân gian thế giới, Bảng phân loại và thư mục, Part I, 619 pp. Part
II, 536 pp. Part III, 285 pp. 2004, FFC No. 284-286).
- Archetypes and Motifs in Folklore and Literature: A Handbook (Hasan El-
Shamy, Mẫu gốc và motif trong folklore và văn học, Chỉ nam tra cứu, 2005).
- A Motif Index of The Thousand and One Nights (Hasan M. El-Shamy, Bảng tra
motif Nghìn lẻ một đêm,Bloomington: Indiana University Press, 2006).
- Catalogue of Portuguese Folktales (Israbel Cardigos with the collaboration of
Paulo Correia and J.J.Dias Marques,Danh mục truyện dân gian Bồ Đào Nha, 406 trang,
2006, FFC No. 291).
Những công trình này cho thấy một thực tế là, phương pháp Phần Lan vẫn tiếp tục
nhận được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu văn học dân gian trên thế giới. Chắc chắn
là, các công trình biên soạn theo cách “lập bản đồ” truyện kể dân gian của từng nước vẫn
đang tiếp tục được thực hiện và sẽ đem lại những kết quả mới.