THỜI CHÚA TRỊNH VUA LÊ ĐÃ ĐẠT ĐỈNH CAO
CỦA VĂN HÓA THĂNG LONG
Cuộc chiến tranh phù Lê diệt Mạc chấm dứt cuối năm 1592 sau khi
con cháu triều Mạc chạy lên ẩn náu tại Cao Bằng. Trịnh Tùng chiếm
lại Thăng Long, cai trị toàn cõi Đàng Ngoài, đặt phủ chúa với hệ thống
quan lại riêng, định chế độ cha truyền con nối, thu tóm mọi quyền
hành bên cạnh triều đình vua Lê bù nhìn.

Chúa Trịnh, một mặt phát động chiến tranh chống chúa Nguyễn ở
Đàng Trong (đánh lớn từ 1527 tới 1572) và đánh dẹp nhiều cuộc nổi
dậy của nông dân đàng ngoài , mặt khác ra sức ổn định tình hình
kinh tế, xã hội, văn hóa và ngoại giao, biến Thăng Long thành một
kinh đô giàu có và văn hiến. Có thể khẳng định thời Trịnh - Lê Mạt đã
chứng kiến hai thế kỷ phát triển rực rỡ của văn hóa Thăng Long.

Hai thế kỷ xán lạn của văn hóa dân gian Đại Việt

Tất cả các lãnh vực văn hóa dân gian đều có những sáng tạo đẹp đẽ,
những thành công vượt bực chưa từng thấy. Trước hết đây là thời kỳ
phát triển phong phú của nhiều trào lưu tranh dân gian ở nông thôn
lẫn thành đô. Dựa trên gia phả các nghệ nhân làng Hồ, có thể biết
được là tranh Đông Hồ (Bắc Ninh) đã ra đời cách nay trên dưới 500
năm. Sau đó lại xuất hiện tranh Kim Hoàng (Hà Tây) và trễ hơn một
chút là tranh Hàng Trống (Thăng Long).

Đây cũng là thời kỳ vàng son của kiến trúc, điêu khắc và trang trí dân
gian với sự xuất hiện của hàng chục ngôi chùa Phật và ngôi đình làng
mà một số khá nhiều đã bị khí hậu và chiến tranh hủy hoại. May mắn

Đây là ngôi đình lớn nhất nước, dài 40 mét, rộng 15 mét, 7 gian, 2
chái với sáu hàng cột lim đồ sộ, đường kính từ 0,55 mét tới 0,65 mét,
với nhiều bức chạm khắc gỗ đẹp sống động trên hầu khắp toàn bộ
khung nhà: những hình rồng, phượng, lân, cảnh 8 ngựa cùng phi

Bên cạnh các thành tựu xuất sắc của mỹ thuật dân gian, văn học dân
gian thế kỷ 17-18 đã không chịu nhường bước. Đây là thời kỳ xuất
hiện của nhiều loại truyện cổ tích: cổ tích loài vật với "Châu chấu đá
voi", "Con cóc là cậu ông trời" ; cổ tích thế sự với "Vợ chàng
Trương", "Cây tre trăm đốt" ; cổ tích thần kỳ như "Hòn vọng phu",
"Tú Uyên", "Từ Thức",
Truyện ngụ ngôn ra đời làm chứng cho sự trưởng thành của trí tuệ
dân gian: "Trí khôn tao đây", "Thả mồi bắt bóng", "Giết chó dạy
chồng"

Trong không khí loạn lạc bất an, khi dân không còn sợ vua quan,
cường hào ác bá nữa thì truyện cười, truyện Trạng nảy nở mạnh mẽ
dồi dào. Những nhân vật quyền thế, danh giá nhất trong xã hội đều
trở nên thảm hại, làm trò cười cho dân gian như nhà nho trong Thầy
đồ nói liều, như nhà sư trong Nam mô boong, và nhất là vua chúa
trong hai hệ thống truyện Trạng Quỳnh và truyện Trạng Lợn.

Thế kỷ 17-18 cũng là thời kỳ nở rộ của tục ngữ, ca dao, dân ca, vè và
truyện nôm khuyết danh, đánh dấu vị trí ưu việt của thể thơ lục bát
thắm đượm nghĩa tình dân gian:
Nàng về nuôi cái cùng con
Để anh đi trẩy nước non Cao Bằng.
Bên cạnh một số ít truyện nôm có tên tác giả là những nhà nho, đã
xuất hiện hàng loạt truyện nôm khuyết danh: những Quan Âm Thị
Kính, Phạm Công Cúc Hoa, Thoại Khanh Châu Tuấn ở đó người bình