"Truyền thuyết về Đại
pháp quan": Khi chân lí đối
thoại với biểu đạt Một số quan niệm cho rằng nhà triết học và lý thuyết gia văn học vĩ đại nhất của
thế giới hiện đại chính là triết gia người Pháp Jacques Derrida (1930-2004), cha đẻ của
lý thuyết giải cấu trúc (deconstruction). Sự xuất hiện của Derrida được xem như sự
“thay máu” cho triết học thế giới những năm 70-80, vốn đang đối mặt với khủng hoảng
do sự cạn kiệt của cấu trúc luận và hiện tượng luận, hai khuynh hướng lớn nhất đang chi
phối nền học thuật lúc bấy giờ.
Hiểu một cách đơn giản nhất, hiện tượng luận nghiên cứu tính quá trình của kinh
nghiệm con người, từ căn nguyên đến bản chất, trong khi cấu trúc luận tập trung
vào tính hệ thống của đối tượng, quan hệ giữa các yếu tố hợp thành đối tượng và quan
hệ giữa đối tượng với các yếu tố khác trong cùng hệ thống. Nói cách khác, hiện tượng
luận chủ yếu đi vào phương diện lịch đại trong khi cấu trúc luận đi vào phương diện
đồng đại. Derrida đặt vấn đề: có hay không có sự hình thành và biến đổi lịch đại trong
cấu trúc của kinh nghiệm? Trong quá trình chuyển biến, hay hình thành tiềm lực chuyển
biến, khởi nguyên (genesis) của đối tượng không thể là một cấu trúc thuần chất mà phải
lai hóa, pha tạp, biến đổi ngay từ đầu. Tiếp nhận ý tưởng dự phóng(project) và bị ném về
phía trước (thrownness) của hữu thể (dasein) do nhà triết học hiện tượng luận Heidegger
đề xuất, và áp dụng vào khái niệm ký hiệu (sign) do Saussure, cha đẻ của cấu trúc luận
đề xuất, Derrida đưa ra khái niệm dấu tích (trace/ mark) và tính khả trùng (iterability).
Trong dấu tích không có sự phân biệt cái biểu đạt (signifier) và cái được biểu
đạt(signified) như ký hiệu, mà chỉ có sự lặp lại của những gì đã có từ trước trong một
bối cảnh khác, những quan hệ khác, và sự khác biệt về bối cảnh và quan hệ này sẽ quy
định nghĩa của đối tượng, chứ nghĩa không còn là hằng thể đi theo cái biểu đạt. Sựgiải
cấu (deconstruction) của văn bản bắt đầu từ đó. Với những khái niệm này, tư tưởng

cuộc sống – mà những cấu trúc này sau từng giây từng phút đã không còn là chính nó
nữa. Ngay cả bối cảnh khi ta đọc và diễn giải văn bản cũng khác đi rất nhiều sau từng
khoảnh khắc. Và như thế, ta không bao giờ có được một ý nghĩa ổn định cho văn bản.
Nghĩa của văn bản luôn luôn ở trong quá trình hình thành và tái hình thành, trì
hoãn (defer) về mặt thời gian và khác biệt (differ) về mặt cấu trúc
(1)
. Mỗi lần ta đọc và
diễn giải văn bản, ta phải chịu sự tác động không ngừng của những cơ hội ngẫu
nhiên (chance) và những cơ hội ngẫu nhiên này quy định ý nghĩa mà ta tìm được trong
văn bản, quy định quá trình biểu đạt (representation) của văn bản đối với ta. Ta không
bao giờ đạt đến ý nghĩa “tối thượng” của văn bản, hay nói cách khác là chân lý (truth)
của nó, bởi vì ý nghĩa đó được kiến trúc bởi một chuỗi dây biểu đạt bất tận, cùng với sự
tán xạ qua lại không ngừng của những khác biệt. Câu nói nổi tiếng của Derrida “Không
có gì ngoài văn bản”
(2)
không nên hiểu là thế giới trở thành văn bản, mà mỗi yếu tố trong
văn bản kéo theo một loạt liên kết đến thế giới, và kết quả là văn bản trở thành một bộ
phận của thế giới sản sinh ra nó và cả thế giới diễn giải nó, tất cả đều xa lạ với sự tĩnh
tại.
Trong câu chuyện của Dostoevsky, một nhân vật tưởng tượng tên là Ivan kể một
câu chuyện và đưa ra những manh mối để đọc câu chuyện ấy cho em trai của anh, chàng
tập tu Alyosha. Trong câu chuyện của Ivan, một nhận vật tưởng tượng khác, được gọi là
Đại pháp quan, kể một câu chuyện khác và trình bày luôn cách “đọc” đầy tính lật đổ của
ông cho Jesus Christ. Và trong câu chuyện của viên Đại pháp quan, chúa Jesus đã đánh
giá sai lầm bản chất và năng lực tinh thần của con người khi ông cự tuyệt ba cám dỗ của
quỷ Satan để dành cho con người sự tự do lựa chọn đức tin cho mình (ba cám dỗ là: 1/
biến đất đá thành bánh mì phân phát cho con người để mua chuộc sự thần phục của họ;
2/ gieo mình xuống vực cho Đức Chúa cha cứu để đổi lấy sự tin tưởng của con người; 3/
nhận lấy quyền bá chủ thế giới để chính thức trở thành chúa tể của loài người).
Dostoevsky kể lại câu chuyện mà Ivan kể, Ivan kể lại câu chuyện mà viên Đại pháp

lệch pha và chệch hướng trong diễn giải:
1. Chúa Jesus và viên Đại pháp quan: Chân lý và sự lệch pha của mục đích
đọc
Dạng thức lệch pha này được tạo thành từ những đối lập lưỡng phân mà lý trí con
người tạo ra để phán xét các hiện tượng trong thế giới: thế nào là tốt/ xấu, thế nào là
đúng/ sai, từ một góc độ nhất định. Điều này rõ nét nhất ở cách viên Đại pháp quan
“đọc” cách Chúa Jesus “đọc” ba điều cám dỗ của quỷ Satan. Hướng tiếp cận cổ điển từ
lý thuyết thần học Ki-tô giáo cố gắng nhắm đến việc bảo vệ cho hình ảnh lý tưởng của
Chúa Jesus Christ và, ở một mức độ nào đó, cả chàng tập tu Alyosha Karamazov, và kết
tội viên Đại pháp quan và Ivan Karamazov vì cái gọi là sự “lật đổ” hay “phản bội”. Rất
nhiều nhà nghiên cứu thần học đã phân tích những cái “sai” của Đại pháp quan và những
cái “đúng” của chúa Jesus để bảo vệ cho lý tưởng Kitô giáo. Nhưng từ một góc độ khác,
cách đọc này cũng có thể bị những quan điểm khác “lật đổ” – và những quan điểm “lật
đổ” ấy cũng có thể bị lật đổ lần nữa bởi những quan điểm hoàn toàn trái ngược. Mầm
mống của chuỗi phủ định vô tận này có thể thấy ngay từ cách viên Đại pháp quan
“đọc” Kinh Tân ước, văn bản kinh điển của Kitô giáo.
Đề cập đến việc Chúa Jesus Christ khước từ ba cám dỗ của quỷ Satan để dành cho
con người sự tự do tinh thần, viên Đại pháp quan cho rằng Chúa Jesus đã tước bỏ quyền
được sống hạnh phúc và thanh bình của số đông loài người. Khi từ chối không cho họ
những “hỗ trợ” để họ có thể tin tưởng tuyệt đối, ông đã bắt họ phải mang trên vai cái
gánh nặng đau đớn của sự tự do tinh thần, sự tự do lựa chọn giữa điều đáng để tin tưởng
và điều không đáng. Và như thế, ông đòi hỏi họ quá cao, điều mà sức họ không thể làm
nổi mà không lầm lạc: “Tôn trọng con người quá, Chúa đã đối xử với họ như thể Chúa
không còn chút tình yêu thương nào, bởi vì Chúa yêu cầu ở họ quá nhiều – và đã có ai
làm thế bao giờ đâu? Giá bớt tôn trọng họ đi thì Chúa đã yêu cầu ở họ ít hơn, và như thế
cách đối xử của Chúa sẽ gần với tình yêu thương hơn, bởi vì gánh nặng của họ sẽ nhẹ
hơn nhiều”
(5)
.
Một số nhà nghiên cứu, để đẩy đến cùng sự “phản bội” của Đại pháp quan và bảo