hàm lượng protein cao, trong khi đó đồng cỏ đã bị khô cháy. Có được điều này là nhờ các
cây có bộ rễ tự nhiên sâu và có khả năng hút nước và các chất dinh dưỡng từ tầng đất sâu.
* Một số cây thức ăn đã và đang phát triển ở nhiều vùng của nước ta làm thức
ăn cho trâu bò
- Cây Dâu (Morus Alba)
Cây Dâu được trồng nhiều nơi trên đất nước ta không những là nguồn thức ăn của
tằm mà còn là nguồn thức ăn tốt cho gia súc, gia cầm (Vũ Duy Giảng, 2001; Lê Ðức
Ngoan, 2002; Nguyễn Xuân Bả và cộng sự, 2002). Hiện nay ở nhiều vùng trên thế giới lá
dâu được dùng để sản xuất tằm và trở thành nguồn thức ăn cho gia súc nhai lại có ý
nghĩa, mang lại hiệu quả kinh tế cho người chăn nuôi (Singh và Makkar, 2000). Cây dâu
có hàm lượng dinh dưỡng cao, không có độc tố có hàm lượng protein từ 18 - 25%, giàu
chất khoáng, đặc biệt là hàm lượng can xi và phốt pho. Một trong những đặc điểm quý
của cây dâu là có khả năng phát triển tốt ở nhiều vùng sinh thái khác nhau và ít bị bệnh.
Cây rất dễ phát triển vì có thể trồng bằng cành hoặc là cây con. Năng suất tùy thuộc vào
giống, chất đất, điều kiện khí hậu và mức độ thâm canh. Năng suất lá và cành non
(edible parts) vào khoảng 40 - 60 tấn/ha/năm (Nguyễn Xuân Bả và cộng sự, 2003).
- Cây Trichanthera gigantea được giới thiệu vào Việt Nam năm 1991, giống cây
này đã được chấp nhận bởi nông dân trong cả nước bởi sự thích nghi rộng rãi của nó và
sự chống chịu các bệnh do côn trùng và các bệnh khác (Nguyễn Ngọc Hà, Phan Thị
Phần, 1993; Nguyễn Thị Hồng Nhân, 1996; Nguyễn Xuân Bả, 2003).
- Cây dâm bụt (Hibiscus Rosa sinensis L)
Cây dâm bụt thuộc họ Malvacae là cây trồng được sử dụng làm hàng rào sống và là
nguồn thức ăn cho gia súc nhai lại có giá trị. Dâm bụt có khả năng sinh trưởng, phát triển
tốt ở nhiều loại đất khác nhau, đặc biệt là có khả năng chịu hạn trong mùa khô ở khu vực
miền Trung (Nguyễn Xuân Bả, 2002). Dâm bụt có hàm lượng protein khá cao (17 -
18%) và có tính ngon miệng cao đối với gia súc nhai lại. Cây có thể trồng bằng cành,
nên rất dễ nhân ra diện rộng. Năng suất cũng phụ thuộc rất nhiều yếu tố, có thể đạt
50 - 60 tấn/ha/năm nếu trồng với mật độ cây (0,3 x 1m). Có thể cắt được 5 - 6
lứa/năm.
- Cây keo dậu (Leucaena Leucocephala)
Keo dậu là cây bụi, bộ đậu có khả năng cố định đạm, được coi là nguồn thức ăn

- Thân cây ngô sau thu hoạch
Ngô là một trong ba cây lương thực quan trọng nhất ở miền Trung với ước tính sản
lượng khoảng 122 ngàn tấn hạt, gieo trồng trên 97 ngàn ha (tổng cục thống kê, 2001).
Thân ngô sau thu hoạch bắp ước tính 485 ngàn tấn, Phế phụ phẩm cây ngô là nguồn thức
ăn cho gia súc nhai lại có ý nghĩa lớn, Tuy vậy, nếu cây ngô già thì giá trị dinh dưỡng, giá
trị làm thức ăn thấp do cấu trúc màng tế bào thực vật của nó. Vì vậy, việc xử lý để kéo
dài thời gian bảo quản, tăng giá trị dinh dưỡng và giá trị sử dụng thân cây ngô sau khi thu
hoạch bắp là rất cần thiết.
- Các nguồn khác
Ngoài các nguồn trên thì thân lá lạc, thân lá khoai lang, lá sắn cũng là nguồn thức
ăn có giá trị cho trâu bò.
* Phụ phẩm của công nghiệp chế biến
- Bã bia
Bã bia là phụ phẩm của chế biến bia. Ðây là loại thức ăn rất tốt cho trâu bò các loại,
đặc biệt là bò đang vắt sữa. Bã bia có đặc điểm là loại thức ăn nhiều nước (75 - 80%), có
mùi thơm và vị ngon. Hàm lượng protein, khoáng và vitamin nhóm B cao.
- Bã sắn: là phụ phẩm của công nghiệp chế biến sắn. Loại thức ăn này có đặc điểm
là nhiều tinh bột nhưng rất nghèo chất đạm. Bã sắn có mùi chua, thơm trâu bò thích ăn,
song khi sử dụng lưu ý rằng trong bã sắn có HCN là chất độc đối với trâu bò, vì vậy cần
phải xử lý (ủ chua yếm khí )
- Bã đậu nành: phụ phẩm của chế biến các sản phẩm từ đậu nành. Loại thức ăn này
có hàm lượng protein cao, trâu bò thích ăn.
5.2.2.2. Các phương pháp chế biến và bảo quản thức ăn cho trâu bò
* Quy trình xử lý rơm rạ bằng urea (còn gọi là ủ rơm với urea)
Bước 1: Chuẩn bị hố ủ.
Có nhiều loại hố ủ: hố ủ nổi, hố ủ chìm, hố ủ nửa nổi - nửa chìm, túi nylon. Sau đây là
cách đào hố chìm dễ làm không tốn nhiều công và vật liệu:
• Chọn địa điểm: nơi đào hố phải cao ráo, mạch nước ngầm sâu, dễ thoát
nước khi trời mưa (để nước không ngấm vào hố ủ), dễ che đậy.
• Kích thước hố ủ: kích thước hố ủ tùy thuộc vào lượng rơm cần ủ. Thường

khối rơm luôn luôn được đậy kín,
- Chống nước ngấm vào khi trời mưa (như làm rãnh thoát nước xung quanh
hố, làm mái che nếu có thể, v.v ).
Bước 5: dỡ hố rơm và lấy rơm cho trâu bò ăn,
- Rơm ủ được sau 2 - 3 tuần thì có thể lấy cho trâu bò ăn,
- Lấy rơm ra đến đâu thì cho gia súc ăn hết đến đấy, lấy theo từng góc của hố ủ, lấy
ra khỏi hố ủ trước khi cho ăn khoảng 30 phút, có thể tải mỏng ra chỗ mát để bay bớt mùi
nồng để gia súc dễ ăn,
- Phần còn lại tiếp tục đậy kín như cũ.
Chúng ta có thể sử dụng Urê để ủ yếm khí với rơm tươi. Tùy thuộc vào hàm lượng nước
trong rơm mà chúng ta có giải pháp cụ thể. Nếu hàm lượng nước khoảng 50% thì chỉ cần trộn
2% U rê thật đều và ủ yếm khí như quy trình trên. Với phương pháp này chúng ta có thể tận
dụng được lượng rơm thu hoạch vụ hè thu, khi mà thời tiết không thuận lợi cho việc phơi dự
trữ.
Phương pháp làm tảng liếm đa dinh dưỡng
Dụng cụ để làm bánh đa dinh dưỡng chỉ cần khuôn (Như khuôn đóng gạch) và một
số dụng cụ khác như cân, xô, chậu, xẻng. Công thức để làm bánh đa dinh dưỡng phổ biến
ở Việt Nam, Lào, Campuchia (tính theo% tham khảo ở bảng 5.1).
Bảng 5.1. Thành phần nguyên liệu làm tảng liếm đa dinh dưỡng
Nguyên vật liệu CT1 CT2 CT3 CT4
Cám gạo
Rỉ mật
Phân đạm (urea)
Muối ăn
Vôi
Xi măng
Bột xương
Đất sét
35
20

Tổng số 100 100 100 100
Nước (lít) 10 - 15 20 - 25 20 - 25 25 - 30

Tùy theo điều kiện của từng địa phương mà ta chọn công thức cho phù hợp. Cách
tiến hành:
Bước 1: trộn thật đều urea, muối ăn, rỉ mật (tạo ra hỗn hợp 1).
Bước 2: trộn đều các nguyên liệu còn lại (hỗn hợp 2), xi măng phải trộn với nước
(1 phần xi măng, 2 phần nước)
Bước 3: trộn đều hỗn hợp 1 và hỗn hợp 2 thành hỗn hợp hoàn chỉnh (đảm bảo dẻo,
mịn, nhiệt độ khoảng 30 - 35
0
c, thời gian trộn khoảng 15 - 20 phút, trộn xong ủ đống
khoảng 30 - 45 phút).
Bước 4: đống bánh hỗn hợp bằng khuôn hình chữ nhật hoặc tròn, để bánh tự khô
trong khoảng 5 - 7 ngày mới đưa vào sử dụng
Chú ý: các nguyên liệu phải được nghiền nhỏ và trộn thật đều (đặc biệt là urea và
muối), khi trộn xong ta nắm thật chặt nếu thấy nước có rỉ ra ở kẻ tay, và khi thả ra không
bị rã rời ra là được.
Cách đóng giống như đóng gạch, yêu cầu phải nén thật chặt để đảm bảo độ cứng,
Ðóng xong bánh được phơi ở chỗ râm mát, có gió thổi, không phơi trực tiếp dưới
ánh nắng mặt trời,
Bánh tốt là bánh có độ cứng và bền đảm bảo, khi người dẫm lên không bị vỡ. bánh
có độ dính nhờ có rỉ mật
Bánh có thể được bao gói bằng túi nylon và cho ăn dần,
Cách cho ăn: đặt bánh vào máng để tránh rơi vãi, treo cạnh chuồng ngang tầm liếm
của bò, cho bò liếm tự do.
Lượng ăn vào: trâu bò: 0,3 - 0,5 kg/con/ngày; bê nghé (khi đã ăn cỏ): 0,15 - 0,2
kg/con/ngày; dê: 0,05 - 0,1 kg/con/ngày
Lưu ý:
Gia súc có thể bị ngộ độc nếu ăn quá nhiều bánh đa dinh dưỡng