http://www.ebook.edu.vn
Trng i hc Nụng nghip 1 - Giỏo trỡnh Cụn trựng hc ủi cng 1
Bộ GIáO DụC Và ĐàO TạO
TRƯờNG ĐạI HọC NÔNG NGHIệP I Hà NộI

GS.TS. Nguyễn Viết Tùng Giáo trình
Côn trùng học
Côn trùng họcCôn trùng học
Côn trùng học đại cơng Hà NộI - 2006
http://www.ebook.edu.vn
Trng i hc Nụng nghip 1 - Giỏo trỡnh Cụn trựng hc ủi cng 2

LờI NóI ĐầU

dịp này tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn đến tập thể tác giả và ngời chủ biên, PGS
Hồ Khắc Tín về nguồn t liệu quý giá trong tập giáo trình nói trên. Do sự phân
công, cuốn giáo trình Côn trùng học đại cơng này chỉ do một ngời biên soạn,
song điều này không có nghĩa nó không thừa hởng trí tuệ của tập thể. Vì vậy tác
http://www.ebook.edu.vn
Trng i hc Nụng nghip 1 - Giỏo trỡnh Cụn trựng hc ủi cng 3
giả xin đợc ghi nhận sự đóng góp trên nhiều mặt của tập thể Bộ môn Côn trùng
Trờng Đại học Nông nghiệp I - Hà Nội, đặc biệt là kỹ s nông học Nguyễn Đức
Tùng, ngời đảm nhận kỹ thuật chế bản toàn bộ hình minh hoạ cho cuốn giáo
trình này. Nhng trên hết xin đợc chân thành cảm ơn PGS Hồ Khắc Tín, ngời
thầy đầu tiên đ mang đến cho tôi những hiểu biết và lòng đam mê thế giới côn
trùng để tôi có thể theo đuổi công việc này cho đến ngày hôm nay.
Do trình độ có hạn nên chắc chắn cuốn giáo trình này không tránh khỏi
những thiếu sót cần đợc sửa chữa, bổ sung và hoàn chỉnh cho những lần tái bản
sau này. Vì vậy tác giả rất mong nhận đợc sự chia sẻ và quan tâm góp ý của các
đồng nghiệp gần xa và những ngời sử dụng.
Hà Nội mùa xuân năm 2005
Tác giả

http://www.ebook.edu.vn
Trng i hc Nụng nghip 1 - Giỏo trỡnh Cụn trựng hc ủi cng 4

Chơng I
Mở đầu
I. Định nghĩa môn học và khái niệm về lớp côn trùng
Côn trùng học (Entomology) là môn học lấy côn trùng tức sâu bọ làm đối tợng
nghiên cứu. Lớp Côn trùng (Insecta) thuộc ngành Chân đốt, phân ngành Có Khí quản.
Qua Hình 1.1 có thể thấy khác với 3 phân ngành Trùng ba thuỳ, Có Kìm và Có Mang,
phân ngành Có Khí quản tiến hoá theo hớng thích nghi với đời sống trên cạn, trong đó
lớp Côn trùng là nhóm động vật chân đốt có khí quản phát triển cao nhất.

Có Kìm
CHELICERATA
Phân ngành
Có Mang
BRANCHIATA
Phân ngành
Có Khí quản
TRACHEATA
Lớp
Trùng ba thuỳ

TRILOBITA
Lớp
Nhện
ARACHNIDA

Lớp
Sam
XIPHOSURIDA
Lớp
Giáp xác
CRUSTACEA
Lớp
Nhiều chân
MYRIAPODA
Lớp
Côn trùng
INSECTA
4- Phân lớp Rết tơ SYMPHYLA
3- Phân lớp Râu chẻ PAUROPODA

- Hô hấp bằng hệ thống khí quản.
- Cơ thể đợc bao bọc bởi một lớp da cứng với thành phần đặc trng là chất kitin.
Côn trùng học là một ngành sinh học có lịch sử lâu đời và rất phát triển. Điều này
đợc thể hiện qua mạng lới các viện nghiên cứu chuyên đề và các Hiệp hội khoa học
côn trùng có mặt ở hầu khắp các quốc gia trên thế giới với đội ngũ các nhà côn trùng
học hết sức đông đảo. Đơng nhiên số lợng các tạp chí khoa học về côn trùng, các ấn
phẩm, t liệu và thông tin về côn trùng cũng rất phong phú và có giá trị. Sự quan tâm
đặc biệt của con ngời đối với lớp động vật nhỏ bé này xuất phát từ các lý do sau đây:
Côn trùng là lớp động vật đầy kỳ thú
Trong tự nhiên, không một lớp động vật nào có thể sánh với lớp Côn trùng về mức
độ phong phú đến kỳ lạ về thành phần loài. Các nhà khoa học ớc tính lớp Côn trùng có
tới 8 - 10 triệu loài, với khoảng 1 triệu loài đ biết, côn trùng đ chiếm tới 78% số loài
của toàn bộ giới động vật đợc biết đến trên trái đất. Kỳ lạ hơn là tuy số lợng loài
phong phú nh vậy nhng số loài côn trùng bị đào thải trong quá trình chọn lọc tự nhiên
chỉ chiếm một tỷ lệ rất nhỏ so với các lớp động vật khác (Hình 1.3). Điều này chứng tỏ
lớp Côn trùng là một dạng tiến hoá đặc biệt. Từ rất sớm, cách đây 350 triệu năm, các
loài sinh vật nhỏ bé này đ đạt đợc sự hoàn thiện cao độ để tồn tại cho đến ngày nay.
Nh vậy ở lớp Côn trùng đ không xẩy ra sự đối lập thờng thấy giữa tính đa dạng và
tính ổn định về mặt di truyền nh ở các lớp động vật khác.
Cùng với sự phong phú và đa dạng về thành phần loài, côn trùng cũng là bọn động
vật có số cá thể đông đúc nhất trên hành tinh của chúng ta. Theo C.B. Willam,
(Thomas Eisner và E. O. Wilson, 1977), lớp Côn trùng có đến một tỷ tỷ (10
18
) cá thể.
Có nghĩa trên 1 km
2
bề mặt trái đất có tới 10 tỷ con sâu bọ sinh sống ở đó và nếu so
với dân số loài ngời thì có khoảng 200 triệu con côn trùng cho bình quân 1 đầu
ngời. Với tơng quan số lợng nh vậy, đ có ngời cho rằng sâu bọ mới chính là
"chủ nhân" đích thực "thống trị" hành tinh xanh của chúng ta. Vừa có số loài lẫn số cá

sinh hoạt hàng ngày của con ngời. Có thể nói không có một nhóm sinh vật nào lại đeo
bám dai dẳng và gây hại nhiều mặt cho con ngời nh côn trùng. Chính vì vậy cuộc chiến
chống lại những sinh vật có hại này đ trải qua hàng ngàn năm nay nhng vẫn cha có hồi
kết. Điều nguy hại là việc sử dụng các loại hoá chất độc để trừ sâu bọ một cách không hợp
lý là một trong những nguyên nhân chính làm suy thoái và ô nhiễm môi trờng sống, gây
mất an toàn đối với thực phẩm và nớc uống của con ngời hiện nay.
Tuy nhiên, sự quan tâm của con ngời đối với lớp động vật này không chỉ xuất
phát từ mặt tác hại của chúng mà còn ở khía cạnh lợi ích to lớn do chúng mang lại cho
con ngời và tự nhiên. Điều có thể thấy là côn trùng có vai trò không thể thiếu trong sự
thụ phấn của thực vật, yếu tố có tính quyết định đến năng suất của mùa màng. Quan
trọng hơn, với số lợng hết sức đông đảo, lại ăn đợc nhiều loại thức ăn, không chỉ cây
cỏ tơi sống mà cả xác chết động thực vật, chất hữu cơ mục nát, chất bài tiết và ngay
cả sâu bọ đồng loại, lớp Côn trùng đ giữ vai trò hết sức to lớn trong chu trình tuần
hoàn vật chất sinh học, góp phần tạo nên cân bằng sinh thái, đảm bảo sự phát triển bền
vững của tự nhiên. Ngoài ra ai cũng biết rằng tơ tằm, mật, sáp ong, keo ong, sữa chúa,
tinh dầu cà cuống, nhựa cánh kiến là những sản phẩm quý không thể thay thế đối với
nhu cầu ăn, mặc, chế tạo hàng hóa của con ngời. Cha kể rất nhiều loài côn trùng
đợc dùng làm thuốc chữa bệnh cho ngời. Cuối cùng không thể không nói đến ý
nghĩa to lớn của lớp côn trùng nh một nguồn thực phẩm đầy tiềm năng và có giá trị
đối với đời sống con ngời. Từ thời thợng cổ loài ngời đ biết thu bắt nhiều loài côn
trùng làm thức ăn và cùng với tiến trình phát triển của nhân loại, lớp động vật nhỏ bé
và đông đúc này đ trở thành một phần đáng kể trong thói quen ăn uống của con ngời
ở nhiều quốc gia trên thế giới. Ngày nay việc chăn nuôi, chế biến một số loài côn
trùng và chân đốt khác nh tằm, dế, châu chấu, bọ muỗm, bọ dừa, cà cuống, bọ cạp
v.v đ và đang trở thành một ngành kinh doanh thu hút sở thích ẩm thực của nhiều
ngời. Có thể xem việc khai thác côn trùng làm thức ăn cho ngời và vật nuôi là một
hớng đi rất triển vọng và có ý nghĩa trong bối cảnh bùng nổ dân số, nguồn tài nguyên
thiên nhiên ngày một cạn kiệt và môi trờng sống không ngừng bị hủy hoại do các
hoạt động sản xuất quá mức của con ngời.
http://www.ebook.edu.vn

này, một hệ thống phân loại côn trùng tuy còn rất sơ khai (mới có 7 bộ) đ đợc tác giả
giới thiệu. Có thể nói bắt đầu từ đây, côn trùng học đ trở thành một chuyên ngành sinh
học độc lập, thu hút đợc sự quan tâm của nhiều ngời và đ xuất hiện một số nhà côn
trùng học tên tuổi nh Fabre (1823 - 1915), Kepperi (1833 - 1908), Brandt (1879 -
1891). Bớc sang thế kỷ 20, để đáp ứng những đòi hỏi ngày càng tăng của đời sống x
hội và sản xuất, côn trùng học đ có sự chuyên hoá mang tính ứng dụng nh côn trùng
nông nghiệp, côn trùng lâm nghiệp, côn trùng y học v.v Mặt khác, theo xu thế phát
triển khoa học công nghệ của thời đại, côn trùng học cũng hình thành những lĩnh vực
nghiên cứu chuyên sâu và đ đạt đợc nhiều thành tựu rất nổi bật, đóng góp vào kho
tàng trí tuệ của nhân loại. ở thời kỳ này đ xuất hiện nhiều nhà côn trùng học lỗi lạc với
tên tuổi tiêu biểu nh:
- R.E. Snodgrass (1875 - 1962); H. Weber (1899 - 1956) về Hình thái học côn trùng.
- Handlisch (1865- 1957), A. B. Mactunov (1878 - 1938), B. N. Svanvich (1889 -
1957) về Phân loại côn trùng.
http://www.ebook.edu.vn
Trng i hc Nụng nghip 1 - Giỏo trỡnh Cụn trựng hc ủi cng 10

- A.D. Imms (1880 - 1949) về Côn trùng học đại cơng.
- R. Chauvin, V.B.Wigglesworth về Sinh lý côn trùng.
- W.P.Price; I.V. Iakhontov về Sinh thái côn trùng.
Ngày nay nhờ ứng dụng những thành tựu hiện đại của sinh học phân tử, di truyền
học, công nghệ sinh học và tin học, khoa học côn trùng đ vơn lên một tầm cao mới cả
về khoa học cơ bản cũng nh ứng dụng, phục vụ một cách đắc lực lợi ích của con ngời
và gìn giữ môi trờng sống ngày một tốt hơn.
Việt Nam là một đất nớc đ có hơn 4.000 năm văn hiến với nền văn minh lúa nớc
lâu đời. Trong công cuộc chinh phục và khai thác tự nhiên, cùng với việc trồng lúa,
trồng bông từ hàng ngàn năm nay, nhân dân ta đ biết nuôi tằm, nuôi ong để khai thác
các sản phẩm này. Bên cạnh đó, nhân dân ta cũng đ biết đến một số loài sâu hại để tiến
hành trừ diệt chúng nh nạn "hoàng trùng" (tức rầy nâu hại lúa) vẫn thờng đợc nhắc
đến trong th tịch cổ của nớc ta. Tuy vậy nghiên cứu thực sự về côn trùng ở bán đảo

kỷ trớc, Hội Côn trùng học Việt Nam đ ra đời vì trớc đó các tổ, bộ môn giảng dạy,
nghiên cứu về côn trùng thuộc các Trờng Đại học Y khoa, Đại học Tổng hợp Hà Nội,
http://www.ebook.edu.vn
Trng i hc Nụng nghip 1 - Giỏo trỡnh Cụn trựng hc ủi cng 11
Trờng Đại học Nông nghiệp I Hà Nội, Viện Nghiên cứu Sốt rét - ký sinh trùng và côn
trùng, Viện Nghiên cứu Nông Lâm nghiệp đ đợc hình thành ngay sau khi các trờng
đại học này đợc thành lập vào năm 1956.
Trong số rất nhiều các hoạt động khoa học của ngành côn trùng học Việt Nam, có
thể kể đến một số hoạt động đáng ghi nhớ nh sau:
- Tháng 9 - 10 năm 1961: Điều tra cơ bản thành phần sâu hại cây trồng ở 32 tỉnh
phía Bắc và khu tự trị Tây bắc.
- Năm 1965: tiến hành định loại các mẫu vật côn trùng ở miền Bắc.
- Tháng 5-6 năm 1966: Điều tra thành phần côn trùng và ký sinh trùng ở vùng Chi
Nê - Hoà Bình.
- Trong 2 năm 1967 - 1968: Điều tra cơ bản côn trùng lần thứ 2 trên quy mô toàn
miền Bắc.
- Trong 2 năm 1977 - 1978: Điều tra cơ bản côn trùng các tỉnh miền Nam và vùng
Tây Nguyên.
Ngoài lực lợng đáng kể các nhà côn trùng học có trình độ cao và chuyên sâu làm
công tác giảng dạy và nghiên cứu ở các trờng đại học và viện nghiên cứu, còn phải kể
đến một đội ngũ rất đông đảo những ngời làm công tác bảo vệ thực vật ở Cục Bảo vệ
thực vật và mạng lới các chi cục Bảo vệ thực vật, các trung tâm và các trạm kiểm dịch
thực vật trên khắp 61 tỉnh thành phố của cả nớc. Với nguồn nhân lực khá hùng hậu này,
ngành Côn trùng học Việt Nam tuy còn khá non trẻ song đ từng bớc bắt kịp trình độ
của thế giới để đáp ứng những đòi hỏi về công tác chuyên môn do đất nớc đặt ra.
III. Nhiệm vụ và nội dung của môn côn trùng học đại cơng
Là phần kiến thức cơ sở trọng tâm của khoa học Bảo vệ thực vật, môn Côn trùng học
đại cơng cung cấp những hiểu biết cơ bản và chung nhất về lớp Côn trùng, đặt cơ sở
cho việc nghiên cứu phòng chống các loài sâu hại cây trồng Nông-Lâm nghiệp, đồng
thời bảo vệ và lợi dụng, nhân nuôi tốt những côn trùng có ích trong tự nhiên để bảo vệ

Giáo trình, nhất là ở các Chơng Giải phẫu và Sinh lý Côn trùng, Sinh vật học Côn trùng
và cả hình ảnh minh họa cũng có sự bổ sung, hoàn thiện nhờ các nguồn t liệu và thông
tin cập nhật có đợc trong những năm gần đây.
Theo khuôn khổ của Chơng trình khung về Đào tạo đại học Chuyên ngành Bảo vệ
thực vật đợc ban hành gần đây, Giáo trình này đợc rút gọn còn 5 đơn vị học trình,
trong đó có 2 đơn vị học trình dành cho phần thực hành. Nh vậy về mặt khối lợng
Giáo trình này có phần cô đọng hơn so với các giáo trình trớc đây.
Đợc biên soạn theo hớng khuyến khích sự tự học của sinh viên và thích hợp
với cách đánh giá kết quả học tập bằng các câu hỏi trắc nghiệm khách quan nên sau
mỗi chơng đều có một số câu hỏi gợi ý về các kiến thức trọng tâm cho từng phần
của giáo trình.
Để mở rộng hiểu biết, ngoài giáo trình này, ngời học nên đọc thêm một số giáo
trình sau đây:
- Chu Nghiêu. Côn trùng học đại cơng (Bản dịch tiếng Việt). Nhà xuất bản giáo
dục Thợng Hải, 1960.
- Iakhontov I.V. Sinh thái học Côn trùng (Bản dịch tiếng Việt). Nhà xuất bản Khoa
học và Kỹ thuật, Hà Nội, 1972.
- Richards O.W. and Davies R.G. Imms General Textbook of Entomology (Tenth
Edition). John Wiley and Sons, Newyork, 1977.
- Cedric Gillot. Entomology. Plenum Press. New York anh London, 1982.
Câu hỏi gợi ý ôn tập
1. Vị trí phân loại và quan hệ họ hàng của lớp Côn trùng trong Ngành động vật chân
đốt?
2. Những đặc điểm nào đ khiến côn trùng trở thành lớp động vật thành công nhất
trong tự nhiên?
3. Vì sao lớp Côn trùng thu hút đợc sự quan tâm đặc biệt của con ngời?
4. Nêu nhận thức về lớp Côn trùng theo quan điểm sinh thái học?