Một vài ngộ nhận về nghiên cứu khoa học
Nguyễn Văn Tuấn

Trong vở kịch “Romeo và Juliet”, văn hào Shakespeare cho Juliet nói một
câu về hoa hồng như sau: “Một đóa hoa hồng, dù được gọi bằng bất cứ tên gì, thì
vẫn có hương vị ngọt ngào”. Câu hỏi đặt ra là trong khoa học, chúng ta có thể
phân biệt các hoạt động nghiên cứu khoa học với các hoạt động khác trong xã hội
mà nhìn và cảm nhận cũng giống như nghiên cứu?
Theo một giáo sư khả kính thì hai hoạt động sau đây là nghiên cứu khoa
học: một bà nội trợ đi thăm dò giá cả ngoài chợ để mua thực phẩm với giá rẻ nhất
và chất lượng tốt nhất, hay đôi trai gái tìm hiểu nhau trước khi tiến đến hôn nhân.
Nhưng tôi ngờ rằng cách hiểu về nghiên cứu khoa học như là những hoạt
động thường ngày của vị giáo sư có phần phiến diện, nếu không muốn nói là sai.
Thế thì vấn đề đặt ra là: thế nào là một nghiên cứu khoa học (NCKH)?
Người viết bài này (và nhiều người khác) có thể lấy kinh nghiệm thực tế
của mình để trả lời câu hỏi trên. Nói một cách ngắn gọn: nghiên cứu khoa học là
một hoạt động của con người nhằm mở rộng tri thức qua các phương pháp khoa
học. Theo cách hiểu phổ quát này, có hai điều kiện để một hoạt động có thể xem
là nghiên cứu khoa học: mục tiêu và phương pháp.
Nghiên cứu khoa học phải nhằm mục tiêu phát triển tri thức mới, hay đóng
góp thêm tri thức cho kho tàng tri thức của con người. Những tri thức này phải
mang tính phổ quát hay có thể khái quát hóa. Một bà nội trợ có thể ra chợ khảo
sát giá cả thực phẩm và có những so sánh thú vị, nhưng đó không phải là một
NCKH, bởi vì tri thức đó không thể khái quát hóa. Người ta có thể tạo ra tri thức
bằng cách kiểm tra nhiệt độ nước trong bồn tắm, nhưng tri thức này chỉ hợp lí tại
một thời điểm và một bối cảnh cụ thể. Nhưng nếu người đó đổ nước nóng vào
bồn tắm và đo lường sự thay đổi nhiệt độ nước, thì đó là một tri thức có thể khái
quát hóa, và đáp ứng một điều kiện của NCKH.
Nghiên cứu khoa học là một cuộc điều tra hay khảo sát có hệ thống. Hai
chữ “hệ thống” ở đây có nghĩa là công trình nghiên cứu được thực hiện theo
những qui trình chuẩn. Qui trình chuẩn trong nghiên cứu khoa học gồm 8 bước:

phải ở Á châu hay Phi châu. Bộ Y tế đã khẳng định rằng mắm tôm không phải là
nguyên nhân gây bệnh tả; do đó, câu phát biểu trên chẳng những không cần thiết,
mà còn không thích hợp.
Ngay cả nếu một nghiên cứu về mắm tôm và bệnh tả được thực hiện, thì kết
quả của nghiên cứu vẫn có thể công bố trên các tập san khoa học có uy tín, nếu
công trình nghiên cứu được tiến hành đúng theo các phương pháp khoa học. Thật
là sai lầm khi suy nghĩ rằng mắm tôm là một đặc sản của Việt Nam, và do đó, kết
quả nghiên cứu mắm tôm không được thế giới quan tâm. Vấn đề không phải là
mắm tôm, mà mắm tôm là một trong những mô hình để nghiên cứu về nồng độ
mặn và vi khuẩn tả, và đó là một vấn đề khoa học mang tính phổ quát. Tương tự,
khi chúng tôi muốn phân định ảnh hưởng của đạm thực vật đến xương, chúng tôi
có thể chọn nghiên cứu các tu sĩ Phật giáo đại thừa, hay chúng tôi muốn tìm hiểu
vận động cơ thể và chất lượng xương, chúng tôi có thể chọn nghiên cứu ở những
bệnh nhân bị tai biến mạch máu não (vì một số bệnh nhân không có khả năng đi
đứng). Bệnh nhân tai biến, tu sĩ Phật giáo, và mắm tôm trong những nghiên cứu
này là những mô hình khoa học để nghiên cứu ảnh hưởng của các yếu tố sinh học
đặc thù, chứ không phải là những nghiên cứu chỉ áp dụng cho một địa phương hay
cho một nhóm người.
Những người làm nghiên cứu khoa học dấn thân vì mục tiêu khám phá,
truyền bá, và phổ biến sự thật. Một công trình nghiên cứu khoa học chỉ hoàn tất
khi kết quả được công bố trên một tập san khoa học có đồng nghiệp bình duyệt và
phản biện nghiêm chỉnh. Ở đây, tính minh bạch của NCKH rất quan trọng, vì nó
chẳng những là một yêu cầu của khoa học mà còn là một khía cạnh để phân biệt
khoa học với phi khoa học.
Các hoạt động thường ngày mới nhìn vào thì thấy cũng chẳng khác gì
nghiên cứu khoa học, nhưng thật ra thì không phải nghiên cứu khoa học, do không
đáp ứng hai điều kiện cần thiết: mục tiêu và phương pháp. Vì không phân biệt
được hai điều kiện này nên nhiều người không hiểu thế nào là một nghiên cứu
khoa học. Thật vậy, trong một cuộc thăm dò ý kiến ở Mĩ vào năm 1999, chỉ có
21% người dân hiểu đúng về nghiên cứu khoa học. Ở một nước với trình độ khoa