TRANG TỬ VÀ NAM HOA KINH

Chương 4: Học thuyết của Trang (tiếp theo)
Dưỡng sinh

Ngoài cách tu dưỡng để đạt Đạo mà hợp nhất với Đạo, Trang còn chỉ ta cách
dưỡng sinh để vui hưởng hết tuổi trời; đây là một phần độc đáo trong học thuyết
của ông, ai cũng có thể áp dụng được. Chương Dưỡng sinh chủ tuy ngắn mà giá trị
cũng gần hai chương Tiêu dao du và Tề vật luận. Chương đó được chương Đạt
sinh (XIX) ở phần Ngoại thiên bổ túc, nhưng vì tôi đã cho Ngoại thiên không phải
do Trang viết, nên dưới đây chỉ xin dẫn những lời trong Dưỡng sinh chủ thôi.

Chương mở đầu bằng bốn chữ “Đời người có hạn”, làm ta nhớ đến mấy chữ: “Thọ
nhiều lắm là trăm tuổi” của Dương tử trong bài Liệt tử VII.2. Trang tử cũng quí
sinh như Dương tử; vì quí sinh nên phải dưỡng sinh.

- Qui tắc đầu tiên của dưỡng sinh là thuận thiên. Một phần lớn triết học của Trang
dựng trên hai chữ thuận thiên đó. Ở trên tôi đã dẫn bài III.2 kể cách mổ bò của
người bếp vua Văn Huệ. Người đó hiểu cơ cấu thiên nhiên của con bò, tránh
những gân, xương, chỉ lách lưỡi dao vào những kẽ, nhờ vậy mà không tốn sức,
không mòn dao. Cách đó là cách tiếp vật mà cũng là cách dưỡng sinh, vì cơ thể
của ta cũng là “vật”. Ta phải hiểu cơ cấu của nó, hiểu các bộ phận cần những gì,
hoạt động ra sao để điều khiển nó cho hợp với tự nhiên, chứ không mù quáng
chống đối nó. Chẳng hạn bị nóng, hoặc khi đi tả nhiều lần, khát nước thì cứ uống;
khi không thèm ăn thì cứ nhịn ăn, khi làm việc mệt mỏi thì phải tịnh dưỡng, đừng
cố sức làm tới kiệt quệ. Khi đau ốm thì tốt nhất là nghỉ ngơi, ăn ít, để cơ thể tự
chống với bệnh, thuốc chỉ giúp cơ thể thôi, không nên dùng nhiều. Bài học đó của
Trang thời nào cũng nên nhắc lại, nhất là thời nay người ta bắt thể xác và tinh thần
làm việc nhiều quá, dùng thuốc cũng nhiều quá.

Thuận thiên cũng có nghĩa là sống gần thiên nhiên, ăn những thức ăn thiên nhiên,

điểm đó học thuyết của Trang quả là tiêu cực.

Ở đoạn trên tôi đã trình bày quan niệm tề sinh của Trang; chết cũng như sống chỉ
là những sự biến hoá, như ngọn lửa từ thanh củi này truyền qua thanh củi khác,
hoặc như ở căn nhà này đổi sang căn nhà khác, không phân biệt được đâu là sinh,
đâu là tử, vì đối với giai đoạn trước là tử, mà đối với giai đoạn sau là sinh. Ở đây
tôi chỉ sinh dẫn thêm bài III.5: Lão Đam chết, Tần Dật là bạn, lại điếu, chỉ khóc ba
tiếng rồi ra, môn sinh của Lão chê như vậy là vô tình, Tần Dật bảo Lão sinh ra là
ứng với thời, chết đi là thuận với lẽ trời. Hiểu lẽ đó thì không bị vui buồn làm cho
động trong lòng nữa, là “được trời giải phóng cho”.

- Qui tắc thứ nhì để là bỏ hết dục vọng, ngay cả lòng ham học hỏi hoặc làm điều
thiện cũng vậy. Bài III.1, Trang tử viết:

“Đời người có hạn mà tri thức thì vô cùng. Đem cái có hạn mà chạy theo cái vô
cùng thì tinh thần phải mệt mỏi; đã mệt mỏi mà vẫn không ngừng thì sẽ chết mất.
Làm điều thiện thì bị luỵ vì danh tiếng, làm điều ác thì chịu khổ vì hình phạt. Chỉ
người nào giữ cái đạo trung là bảo toàn được thân, mệnh, mà phụng dưỡng được
cha mẹ, sống được trọn tuổi trời”.

Cái danh ông không còn muốn bị luỵ vì nó, huống hồ là cái lợi. Ông khen Hứa Do
đã không chịu nhận ngôi do vua Nghiêu truyền cho, và ông cũng đã theo Hứa Do,
không nhận chức tướng quốc do vua Sở giao phó.

Không ham danh lợi để sống được an nhàn. Trong chương Đại tôn sư có hai chỗ
chép câu này mà chẳng riêng môn đồ Lão, Trang, ngay môn đồ Khổng Mạnh thời
sau cũng thuộc lòng: “Đại khốn tải ngã dĩ hình, lao ngã dĩ sinh, dật ngã dĩ lao, tức
ngã dĩ tử, cố thiện ngô sinh giả, nãi sở dĩ thiện ngô tử dã” (bài V.1 và V.3): Vũ trụ
cho ta cái hình hài, cho ta sống để ta lao khổ, cho ta già để ta an nhàn, cho ta chết
để ta nghỉ ngơi; vậy coi sống là cái phúc thì cũng phải coi chết là cái phúc”. Nếu

vì giữ được cái khí thuần hoà, không lo sợ. “Kẻ nhờ rượu giữ cái thần mà còn như
vậy, huống hồ là người tự nhiên vô tâm”.

Nếu lại hoá hợp với tự nhiên thì không vật gì làm hại nổi, (ý này đúng là ý Trang)
như người lội nước trong bài 9.
Bài 8 cũng khuyên ta đừng lo sợ, lo sợ thì sinh bệnh, như Tề Hoàn Công thấy một
hồn quỉ mà đau, và khi Cáo Ngao vô thăm bảo hễ thấy con quỉ đó thì sẽ thành bá
vương, Hoàn Công mừng rỡ, hết bệnh liền.

Bài 8, phải tập cho bình tĩnh, không xúc động như con gà đá.

Bài 5 tóm tắt được phép dưỡng sinh: phải vừa tu dưỡng nột tâm, vừa săn sóc ngoại
hình, đừng quá trọng cái này mà khinh cái kia, nghĩa là phải giữ mức trung.

Muốn vậy thì nên điều độ trong việc ăn uống, chăn gối, và đừng làm quá sức (bài
11).

Xử thế

Phép xử thế của Trang rất đặc sắc và ảnh hưởng rất lớn đến thời sau, nhất là trong
những thời loạn cho nên có người đã nhận thấy rằng trong các thời loạn như thời
Lục Triều, thời Nam Tống mới có nhiều người nghiên cứu Trang. Mà các môn đệ
của Trang thời Chiến Quốc – một thời cực loạn – cũng thích tư tưởng xử thế của
Trang, nên phát huy thêm trong các chương Đạt sinh, Sơn mộc ở Ngoại thiên.

Học thuyết của Trang rất có hệ thống và những qui tắc xử thế chỉ là qui kết vũ trụ
luận của ông.

Chúng ta còn nhớ bài II.3 ông bảo: “Vật nào cũng là vật khác mà cũng là chính nó.
Phân biệt vật và mình thì không thấy được lẽ đó, hoà đồng với vật thì thấy được”.

cao của sự nhũn nhặn là hồn nhiên, vô tâm, không nhận thấy mình khác người,
hơn người.

- Qui tắc thứ nhì để xử thế cũng là thuận “thiên”, tức thiên tính của mỗi người, hoà
hợp với người. Tôi không dẫn những thí dụ trong IV.1 và 2 (về cách can gián vua,
và cách đi sứ) vì tôi ngờ những bài đó không phải của Trang; chỉ xin dẫn bài IV.3
về cách dạy người.

Nhan Hạp được vời làm sư phó cho thái tử cho thái tử của Vệ Linh Công, một
thanh niên tàn bạo, ngại nếu ngăn cản nó thì nguy cho tánh mạng mình, mà không
ngăn cản nó thì không làm tròn nhiệm vụ sư phó, nên lại vấn kế Cừ Bá Ngọc. Cừ
Bá Ngọc khuyên phải nhã nhặn, thân mật: “Học trò ông còn là một đứa con nít thì
ông cũng làm ra vẻ con nít với nó; nó hành động không có phép tắc, ông cũng làm
bộ không giữ phép tắc với nó; nó phóng đãng, ông cũng làm bộ phóng đãng với
nó; như vậy ông lần lần sửa đổi được nó”. Nghĩa là phải theo thiên tính của nó mà
uốn nắn mỗi ngày một chút, chứ nếu cương quyết, nóng nảy, xúc phạm nó thì sẽ
như con bọ ngựa đưa càng lên mà mong cản được xe.

Rồi Cừ Bá Ngọc kể cách nuôi cọp cho Nhan Hạp nghe: “Người ta không dám cho
cọp ăn một con vật còn sống hoặc ăn trọn một con vật chết, sợ như vậy sẽ kích
thích bản tính hung dữ hiếu sát của nó. Phải cho nó ăn đúng giờ, tuỳ theo nó vui vẻ
hay hung dữ mà thuần phục nó. Hổ không cùng một loài với người, nhưng biết
thuận theo tính tình nó thì nó cũng tỏ vẻ làm vui lòng người nuôi nó. Nó vồ người
nuôi nó chỉ vì người này làm trái tính nó”.

Ngoại thiên có ba bài diễn thêm ý thuận “nhân”:

Bài Đạt sinh 13 khuyên ta đừng xem điều cao xa giảng cho hạng người tầm
thường, như vậy không khác gì “dùng xe ngựa để chở một con chuột nhỏ; hoặc nổi
trống mà tấu nhạc cho một con chim nghe, làm cho nó thêm hoảng”.

Bài 7 kể truyện một người hình thù kì quái: “cằm thòng xuống tới dưới bụng, vai
nhô lên khỏi đỉnh đầu, xương sống đưa lên trời; ngũ tạng nằm lộn ngược lên phía
trên, hai đùi đưa lên tới ngang sườn; khi có lệnh trưng binh, hắn khoanh tay mà đi
thong dong trong đám đông, khi có lệnh bắt xâu, hắn được miễn vì tàn tật”. Điều
đó, các bạn sắp tới tuổi quân dịch thời này đã hiểu quá rõ rồi.

Bài 9, ông kết luận: “Ai cũng biết chỗ dùng được của vật hữu dụng, mà không biết
chỗ dùng được của cái vô dụng”. Chỗ dùng được đó là giúp cho ta được sống yên
ổn như con người kì quái trong bài 7.

Tuy nhiên, ở cuối bài 4, Trang cũng hé cho ta thấy rằng vô dụng chưa nhất định là
được yên ổn, và cây “lịch” trong bài đó phải tạm gởi thân vào chổ thần (vì mọc
trên nền xã, nơi tế thổ thần) để khỏi bị chê là vô dụng, nếu không thì cũng bị đốn
rồi. Rốt cuộc, hữu dụng đã không yên mà vô dụng cũng chưa chắc được yên, vậy
phải ra sao? Trong Nội thiên, không thấy ông đáp câu đó. Trong Ngoại thiên, bài 1
chương Sơn mộc, chúng ta thấy cách giải:

Bài đó kể chuyện Trang tử đi trong núi thấy một cây lớn gỗ không dùng vào được
việc gì nên người thợ rừng không muốn đốn, nhờ vậy cây đó được “hưởng hết tuổi
trời”.

Ra khỏi núi, Trang tử ghé thăm một người bạn cũ. Ông ta mừng rỡ, sai giết ngỗng
đãi và bảo người nhà giết con ngỗng không biết kêu, còn con biết kêu thì để nuôi.

Môn đệ Trang tử hỏi thầy: cây trong núi nhờ vô dụng mà được sống, con ngỗng vì
vô dụng mà bị giết. Thế thì nên ở vào cảnh nào. Trang tử đáp:

“Thầy ở giữa hữu dụng và vô dụng, nhưng ở vào trung gian như vậy chỉ mới gần
Đạo chứ chưa phải là Đạo, cho nên chưa tránh khỏi luỵ… Muốn khỏi luỵ thì chỉ
nên tiêu dao ở cảnh giới Đạo Đức thôi”.