Vậy làm sao có thể phát hiện được lỗ đen? Nếu nó là thành viên của hệ sao đôi thì nó sẽ
hút vật chất của sao thành viên, tạo thành bụi khí chuyển động theo quỹ đạo xoáy trôn ốc,
nóng hàng chục triệu độ, tức tạo ra nguồn bức xạ tia Rơnghen rất mạnh. Một trong những ứng cử viên của lỗ đen là sao HDE 226868 thuộc chòm thiên nga
(Cygnus) X -1, có lỗ đen với khối lượng M =10M . VII. GIẢ THUYẾT VỀ SỰ TIẾN HÓA CỦA CÁC SAO.

Thiên văn cổ điển coi các sao trên trời không có tiến hóa, nó đã tồn tại như vậy và mãi
mãi vẫn vậy. Ngày nay, nhìn vào biểu đồ H - R người ta có thể nghĩ rằng đó là biểu đồ mô
tả những giai đoạn phát triển khác nhau của sao. Tuy nhiên, tuổi đời của con người, thậm
chí của loài người, thật quá ngắn ngủi so với một đời sao. Không ai có thể chứng kiến các
sao đã sinh ra, lớn lên, già đi rồi ch
ết như thế nào hết. Vì vậy chỉ có thể đưa ra giả thuyết
về sự tiến hóa của chúng mà thôi.
1. Giai đoạn tiền sao.
Các nhà khoa học đều cho rằng các sao được hình thành từ các đám mây bụi và khí (có
được sau vụ nổ Big - Bang hoăc sau các vụ nổ của các sao trước đó). Thành phần chủ yếu
của các đám mây khí là Hydro. Dưới tác dụng của lực hấp dẫn chúng tích tụ lại, co lại.
Phần trung tâm co nhanh và chúng trở thành các phôi sao (Proto star). Các phôi này nóng
dần lên do va chạm và sức nén của lực hấp dẫn.Tuy nhiên, lúc này nhiệt độ bề mặt của
chúng chỉ cở vài trăm độ K và sao b
ức xạ tia hồng ngoại nên gọi là sao lùn đỏ (Red
Dwarfs). Đồng thời xung quanh sao vẫn bị bao bọc bởi lớp khí bụi bình thường nên rất khó
quan sát. Phôi sao tiếp tục co và các nguyên tử khí bị cọ sát làm nhiệt độ tăng lên, cho đến
khi đạt cỡ 10
7

u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r

1
H
1
=
2
He
3
+ Q
Đó là sao lùn nâu (Brown-Dwarfs). Do lượng 1D2 ít nên chúng chỉ tồn tại cỡ mấy triệu
năm, cạn kiệt nhiên liệu, khơng phát sáng và trở thành lùn đen (Black Dwarfs). Các sao
khác có q trình tiến hóa theo sơ đồ sau:
1) Sao nhẹ
2) Sao nặng
- Năng lượng truyền dẫn (Energy transport - radiative and convective: truyền dẫn bằng
bằng đối lưu hay bức xạ)

dr
dP
)r(P
)r(T
dr
dT
)r(L
)r(Tr
)r()r(K
dr
dT
⎥
⎦
⎤
⎢
⎣
⎡
⎟
⎟
⎠
⎞
⎜
⎜
⎝
⎛
γ
−=

nếu M = 1M )
Kềnh đỏ
Tinhvân
hành tinh

Lùn trắng
Lùn đen
Bụi và
khí
Sao trên dải
chính (10
6
năm
nếu M = 15M )
Siêu kềnh
Mất khối
lượng
Nổ sao siêu mới loại II
(Sao Notron + tàn dư)
Lỗ đen và vành khí nón
g
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a

D
F
-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a
c

L : Độ trưng
µ : Nguyên tử khối
ε : Năng lượng tạo thành
r : Bán kính sao
K : Hệ số hấp thụ
γ : Tỷ số nhiệt và áp suất để khí là khí lý tưởng =
3
5

Ta thấy như vậy sự cân bằng của 1 ngôi sao phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố, trong đó có
cả phương thức truyền nhiệt bên trong của nó (bằng đối lưu hay bức xạ).
- Tùy theo khối lượng của sao mà nó có thể đốt đến nguyên liệu hạt nhân nào (bảng 7) và
do đó sẽ sống lâu hay chết yểu. Sao càng nhỏ thì nhiệt độ càng thấp, nên không thể có
được những phản ứng h
ạt nhân đòi hỏi nhiệt độ cao. Ví dụ: Mặt trời sau khi đốt hết H chỉ
có thể đốt đến He rồi chuyển sang giai đoạn già. Còn các sao nặng hơn, có khối lượng lớn
hơn, có thể đốt nguyên liệu tuần tự cho đến khi tạo ra sắt (Fe). Tuy nhiên, sao càng lớn
càng đốt nhiên liệu nhanh hơn. Người ta tính được thời gian tồn tại của các sao trên dải
chính như sau :

naêm
M
t
3
10
10
=
(Trong đó M tính qua M ).
Như vậy mặt trời có thể sống được 1010 năm (10 tỷ năm). Tuổi của nó hiện nay là
khoảng 4.5 tỷ. Còn trẻ chán! Các sao lớn (15M ) chỉ sống được vài triệu năm mà thôi.

lại thì nó đồng thời phun vật chất tạo thành lớp vỏ và bụi bao bọc xung quanh (Tinh vân).
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t

.
d
o
c
u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m

Lớp vỏ này, ví dụ đối với mặt trời, có thể “nuốt chửng” cả các hành tinh, vì vậy được gọi là
tinh vân hành tinh (Planetary Nebula). Riêng cái lõi bị biến thành sao lùn trắng - một dạng
sao rất đặc biệt được mô tả như một mô hình vật lý như sau:
Khi các sao loại này ở giai đoạn cuối, lõi bị co lại, các hạt vật chất (chủ yếu là các e-)
bị ép sát vào nhau. Nhưng theo nguyên lý loại trừ Paul thì các e- chỉ đến gần nhau được
đến một mức nhất định (vì mỗi mức năng lượng trong hệ chỉ có thể có 2 e- khác nhau về
spin). Vì vậy các hạt có xu hướng đẩy nhau, làm cho sao nở ra. Các e- như vậy gọi là e- tái
sinh (Degenerated electron gaz). Chúng có đặc trưng là có tính siêu dẫn, do đó nhiệt độ
trong lòng sao có thể lên tới 10
7o
K cho hết bán kính bằng 0,98 R của nó, (trong khi đó
nhiệt độ bề mặt của sao cỡ 10.000oK), nhưng độ trưng của sao lại thấp nên nó ở vào bên
trái dưới của biểu đồ H-R. Bán kính R của sao phụ thuộc vào khối lượng sao:R~
3

+ 4n
phản ứng này đòi hỏi 100Mev, làm cho nhiệt độ ở nhân giảm, nhân co lại nhanh hơn. Lúc
này He biến thành:
He
4
→ 2p + 2n
và p + e-
→
n + ν
Tức dẫn tới việc sinh ra nơtron - khí (Neutron gaz) siêu dẫn.
Đồng thời các lớp khí bên ngoài lõi rơi nhanh vào tâm làm nhiệt độ tăng cao, xảy ra nổ sao
siêu mới, các lớp vật chất bị bắn tung ra ngoài.
Trong quá trình này vật chất có thể cướp các nơ tron mới sinh ra, hoặc nơ tron sẽ tự
phân rã (β
-
)
n
→
p + e
-
+
−
ν (mất 15 phút)
Có thể xảy ra 2 quá trình:
Quá trình r : Sự cướp nơtron nhanh hơn sự phân rã nơtron, tạo ra các hạt nhân mới
giàu nơ tron.
Quá trình s : Sự cướp nơtron chậm hơn sự phân rã nơtron tạo nên các hạt nhân giàu
proton.
Ví dụ : Quá trình r bắt đầu từ Fe56
Fe

u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r

→
27
Co
61
+ e
-
+
−
ν

(tức xảy ra quá trình s)
Trong nổ sao siêu mới loại II thời gian rất ngắn, quá trình r xảy ra hiệu quả, tạo nên tất
cả các nguyên tố nặng của bảng tuần hoàn, đến tận Uran và Thôri.
Quá trình tạo nguyên tố nặng có thể xảy ra ở các sao siêu kềnh bằng quá trình s nhưng
chỉ tạo được tối đa đến chì (Pb) mà thôi.
Trên trái đất có tất cả các nguyên tố trong bảng tuần hoàn. Vì vậy có thể nói trái đất là hậu
du
ệ của các sao trước đó rất lâu.
Tóm lại, quá trình vật lý xảy ra trong các sao là hết sức phức tạp. Hiện nay chúng ta
vẫn chưa hiểu được tường tận và chính xác.

Click to buy NOW!
P
D

.
c
o
m
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c