VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
VIỆN NGHIÊN CỨU CON NGƯỜI
====o0o====
BÁO CÁO TÓM TẮT
Đề tài cấp Bộ:
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN SỬ DỤNG HDI TRONG
PHÂN BỔ NGÂN SÁCH VÌ MỤC TIÊU PHÁT TRIỂN
CON NGƯỜI Chủ nhiệm đề tài: TSKH. Trịnh Thị Kim Ngọc
HÀ NỘI – THÁNG 03/2008
1. Tinh cap thilt cua de'tai:
cac nuac mk Au (Thl;lyDien, Phan Lan,
Dan M(;lch), xuat hi~n mQt mo hinh Nha nuac, duqc gQi la
Nha nunc phuc
lqi
vai
nhfrng quan diem ph<:ittrien gan vai· quan diem PTCN. Nha nuac phuc lqi xa hQi co
trach nhi~m cham 10den cUQcsong cua moi gia dinh, khuyen khfch sl! sang t(;lodQcl~p,
d~c bi~t Ia khuyen khfch
ma
rQng nhi~u ca hQivi~c lam, d~y m(;lnhan sinh xa hQi,nham
dem l(;linhfrng lqi fch tot nhat cho con nguai. Tuy nhien, van d~ phan phoi phuc lqi va
chi tieu cong cho xa hQinhu the nao cho hi~u qua, thi truac th~p ky
90
chua co ly lu~n
nao dua ra mQteach khoa hQCva sau sAc.
Th~p ky 80 da danh dau m(>tsl! d6i mai trong nh~n thuc xa h(>iv6 y nghia quan
tr<;mgcua chat lUQ'ngcu(>csong va vai tra tham gia cua nguai dan, nham huang tai m(>t
cu(>csong h(;lnhphuc va co y nghia. Theo xu huang do, khai ni¢m phat tri~n cling dai
h6i phai dUQ'cxem xet m(>tcach t6ng th~ va khach quan han, trong do chat lUQ'ngph<it
tri~n phai dUQ'cnhin nh~n m(>tcach khoa hQc va duQ'cdanh gia, so sanh gifra cac quoc
gia bang dinh luqng. Khi nh~n thay nhfrng h(;lnche nhat dinh cua tieu chi t6ng san phftm
quoc dan (GNP), tren ca
sa
do kh~ng dinh GNP khong phai
Hi
thuac do duy nhat d~
danh gia nhfrng tien b(>xa h¢i, cac chinh phu, cac t6 chuc nghien coo & ph<ittri~n
(NC&PT) quoc te da thao lu~n tren nhi6u dien dan toan cau nham d6 xuat vi¢c xay dl!ng
cac chi so do d(;lcv6 chat lUQ'ngcu(>csong. Nam 1984, duai sl! d6 xuat va chi d(;locua
LHQ, Vi¢n Nghien coo Kinh te phat tri~n The giai thu(>cD(;lihQcT6ng hQ'pLien hQ'p
ra nhi6u trung tam trl!c thu¢c t'.linhieu qu6c gia tren the giai, nhu: My, Anh, Nh~t
Blm,
An
D¢, Vi~n ra dai nhftm thl!c hi~n su m~nh nghien cuu ung d\lng va phan tich chinh sach truac nhfrng
thay d6i co anh huang den qua trinh phat trien trong nen kinh te chuyen d6i hi~n nay. UNU- WIDER dii t~p hqp
duqc m¢t m'.lng luai r¢ng Ian gom khoang 200 hQc gia tit nhi6u t6 chuc NC&PT tren toan the giai.
2
Bao cao phat trien con nguai nam 2001. UNDP, tr.13.
Trong so giln 20 chi so trong H¢ phU'c hQ'p cua cac chi s6 h:;tnh phuc con
nguai
3
,
chi so Ph<ittrien con nguai (HDI) cua UNDP cong ba v~lOnam 1990 duqc giai
hQc gia va cac nha hO<;J.chdinh chinh sach d~c bi~t quan tam va cho la chi so khoa hQc
nhat. Quan diem ph<ittrien con nguai ra dai vai sl! cong ba cua cac Bao cao PTCN dilu
tien da gqi y mN
ca
sa ly lu~n cling nhu da dua ra mQth~ thong dfrli~u dinh luqng dang
tin c~y, tren ca sa do cac chinh phu co the phan tich, danh gia nhfrng ca hQi- thach thuc
va dua ra cac phuang thuc dieu phai ngu6n h!c xa hQiva phan b6 chi tieu mQtcach hi~u
qua.
Huang U'ngquan diem cap tien nay, trong vong han 15 nam qua (ke ttr 1990),
duqc sl! quan tam cua cac chfnh phu
a
han 140 quac gia, hang nam UNDP deu cong ba
cac bao cao PTCN cua minh. Cho tai nay da co tai han 600 Bao cao
a
tat ca cac cap:
toan cilu, khu Vl!c,quac gia va cap dnh thanh. Hang nam, tuy vai nhieu chu de khac
nhau, cac bao cao PTCN da cho thay buc tranh ph<ittrien kha toan di~n cua giln 180
Index), Chi s6 Xii h¢i dan sl! (Civil Social Index - CSI) va m¢1 s6 chi s6 khac. Tuy nhien, Quan diem PTCN va
HDI viin dugc coi la m¢1cach tiep c~n nhan van va m¢t ngu6n s6 li~u dang tin c~y nhat.
4
GS. D~i hQc
di~m nhan van nay vao thl!c ti~n phat tri~n cua 15 quO'cgia phat tri~n va dang phcittri~n
tren the giai. Bang sO'li~u cua nhfrng nam dAu th~p ky 90, nghien CUudinh 1uqng cua
cac h<;>cgia (Lekha S Chakraborty, Maria Luiza, Aguiar Marques va nhieu nguO'ikhac)
thuOc Vi~n tai chinh va Chinh sach COng d6ng QuO'cgia New Delhi,
An
DO va Vi~n
nghien cUu kinh te Ung dl)ng cua BOKe Ho(;\chBrazil, ket hqp vai cac chuyen gia cua
UNU-WIDER dfi lam r6 mOtnh~n dinh rang, giua chinh sach chi tieu cong va phcittri~n
con nguO'ico moi quan h~ ty 1~thu~n "luon duang" va "luon co
y
nghia". Nghien cUu
con khclng dinh rang, dO'ivai mOt nen kinh te, tang truang cua GDP 1aquan tr<;>ng,tuy
nhien dO'ivai phat tri~n con nguO'ithl vi~c tang cuO'ngdAutu tai chinh cho cac linh vl!c
xfi hOil(;\ico tac dOng m(;\nhme va hi~u qua han. V~n dl)ng phuang phap lu~n PTCN va
duc ket thlJc ti~n phat tri~n, cac h<;>cgia dfi tlm ra nhfrng mo hlnh luqng hoa duqc hi~u
qua cua vi~c dAutu tai chinh cho cac linh vl!c xfi hOi nhu: y te va giao dl)c nham ml)c
tieu PTCN. NhO'sl! phan tich tuang quan chi tieu cong va PTCN, cae h<;>cgia the giai dfi
tlm thay nhieu thanh cong cling nhu that b(;\icua cac quO'cgia trong dAu tu cho PTCN
vao th~p ky 90.
Khu vl!c giao dl)c thu hut nhieu ngu6n ll!c tai chinh cong han bat cu linh V1.Jcnao
cua PTCN, d~c bi~t
a
cac nuac dang phat tri~n. Han quO'cva Singgapo dfi t~p trung dAu
tu kha ca ban vao giao dl)c, d~c bi~t
a
cac cap ti~u h<;>c,thl!c te h<;>dfi lam nen mOt sl!
ra. Thl!C chat, day
chinh la cac chi bao, the hi~n cac ml;}ctieu pha.t trien KT-XH ma cac nha nuoc thucmg
dua vao ke hO<;lchphcittrien cua tUng giai dO<;ln.Tuy nhien, van de d~t ra
a
ch6 can xac
dinh cac chi tieu dau ra nay theo tieu chi nao? Vdi nhung lqi the va Uti vi~t san co cua
HDI, cac nha hO<;lchdinh chinh sach tai chinh
a
cac quoc gia nay cling dffnhln thay m¢t
16i ra kha thi. Nhu v~y, giua quan diem ve ITCN voi h~ cac chi so HDI cua gioi
NC&IT l<;lico diem g~p nhau voi
h~ thong cac chi tieu ket qud dilu
ra cua giOinghien
CUu
va hO<;lchdinh chinh sach tai chinh.
2) Thl!c tien Vi~tNam:
Vi~t Nam khong nam ngoai xu the tim toi va phcit trien cac quan diem chung
mang tinh toan du neu tren. Va Vi~t Nam vira co ca
sa
khoa hQc, vira co nhu
dlU
cap
thiet de thl!c hi~n nhi~m
Vl;l
tren. Th{( nhdt, voi lqi the la m¢t nuoc di sau, Vi~t Nam co
the v~n dl;}ngkinh nghi~m qu9 bau tir cac quoc gia di trudc vao thl!c ti~n phan b6 ngan
sach cho cac linh vl!c xff h¢i ml;}ctieu vi ITCN, nham nhanh chong dua nuoc ta vuqt
khoi nguang ngheo va tra thanh m¢t nuoc cong nghi~p vao nam 2020.
Th{( Iwi, ve nhung n6 ll!c trong nghien cUu ITCN. La m¢t trong 178 quoc gia
tham gia bao cao ITCN, Vi~t Nam cling dff co m¢t ca
vi~c gan HDI voi phan b6 ngan sach cCingdang tra thanh m¢t trong nhUng chu d~ thu
hut
sl.!
quan tam cua ca gioi hQcthu~t va quan 19vi mo
a
nuoc ta hi~n nay.
Tizit ba, tIr cach tiep c~n tai chinh cong cho thay, m?c du Vi~t Nam dii tham gia
danh gia quan 19 chi tieu cong tIr nam 1996 cho toi nay, song vi~c phan b6 va quan 19
ngan sach
a
nuoc ta trong 20 nam qua vAn chua co duqc m¢t chien luqc t6ng the v~
phan ph6i, sir dlJng ngan sach nha nuoc (NSNN) noi chung va ngan sach cho cac linh
VJ.!cxii h¢i, noi rieng. Vi~c phan b6 ngan sach cho y te va giao dlJC
a
nuoc ta vAncon
nhi~u bat hqp 19,vAnco dang dap cua m¢t
Kim
tlf thap
l~n ngulfc,
khi Nha nuoc khong
ngIrng tang CUC1ngdau tu tai chinh cho ca
sa
hl;ltang cua truang hQc, b~nh vi~n; Uti tien
dau tu cho cac
ca sa
y te, giao dlJC
a
cac trung tam kinh te-van hoa, cae khu VJ.!cdong
dan, ma nhung d6i tuqng
a
cap thiet cua d~ tai d?t ra.
2. M~e fieu va nhi¢m Vlf eua
de'
fai:
De tai xac dinh r5 co so If lu~n va thl!c ti~n cua vi¢c str dl}ng cac chi so HDI
trong phan b6 ngan sach vi
ml}c
tieu phat tri~n con ngm1i
a
mr6'cta trong nhfrng nam t6'i
thong qua cac nhi¢m Vl}chu yeu sau day:
1) Phan tich cac tu ttrang chu d£!.ocua UNDP ve PTCN, lam r5 tuO'ngquan cua
cac chi so thanh phan trong HDI, nhfrng the m£!.nhva h£!.nche cua chung trong vi¢c xac
dinh chat luqng CU9Csong;
2) Lam r5 moi quan h¢ gifra chinh sach tai chinh cong cho cac l'inh vl!c xa h9i va
PTCN, nham dAym£!.nhtang truang va khong ngtmg nang cao HDI; nhfrng thu~n lqi va
kh6 khan khi str dl}ngHDI vao phan b6 ngu6n IlJcn6i chung va NSNN, n6i rieng.
3) Duc ket nhfrng bai hQc tu kinh nghi¢m thanh cong va chua thanh cong cua
m9t so quoc gia trong vi¢c str dl}ng HDI d~ danh gia chat luqng phat tri~n n6i chung, va
phan b6 ngan sach cho phat tri~n con nguoi, n6i rieng.
4) De xuat ve m~t phuO'ngphap lu~n str dl}ng HDI trop.g phan b6 ngan sach cho
cac linh vlJc xa h9i
a
nu6'c ta trong nhfrng nam t6'i;
3. PhlJ,mvi va giOi hlJ,n
de'
fai:
Nghien Cll'uphuO'ngphap lu~n str dl}ng HDI trong phan b6 ngan sach la m9t van
de 16'n,d~t ra cho nhieu quoc gia tren the gi6'i va
a
Vi~t Nam;
4.2. Cac phuong phap nghien cuu chi! yeu:
- De tai da dung phuang phap phan tfch so sanh, tren
ca
sa
t6ng hqp khai quat
cac van de ly lu~n cua the giai va Vi~t Nam, t6ng hqp va phan tfch cac dii'li~u HDI san
co, t6ng hqp cac ml;lctieu Thien nien ky, Cac chi sO'xa h(>iv.v xay dl!ng thanh mN
ngan hang dii'li~u ve cac chi bao ve chat tluqng cu(>cs6ng va PTCN;
- De tai sir dl;lngphuang phap t6ng thu~t, dich thu~t cac tai li~u nuac ngoai khi
t6ng ket cac kinh nghi~m qu6c te Slrdl;lngHDI trong thl!c tien phan b6 ngan sach cho
PTCN.
- La de tai phuang phap lu~n, nen chung t6i da sir dl;lngphuang phap h(>ithao va
thao lu~n nhom chuyen gia, vai sl! tham gia dong gap y kien cua dC;lidi~n nhieu b(>
nganh, cua nhieu ca quan khoa hQc va tir cac dia phuang ve vi~c sir dl;lngHDI vao danh
gia chat luqng cu(>csong va trren
ca
sa
do xay dl!fig tieu chf phan b6 ngan sachcho
PTCN.
5. Cau true va m)i dung nghien eftu ehinh eua de'tai nhu sau:
Pha'n
mu
da'u: chi
f6
tfnh cap thiet, ml;lctieu, nhi~m vl;l,phC;lmvi va giai h,.l.ll,
phuang phap nghien crruva n(>idung cau truc cua de tai.
Philn m)i dung ehinh: g6m 3 chuang vai nhii'ng n(>idung chfnh duai day:
Chuong I.
Ca
&
Vi~t Nam
I. Nhthlg nh~n dinh chu d~o co y nghia ve m~t phuong phap lu~n sir dVng HDI
trong phan b6 ngan sach cho PTCN;
II. De xuat ve quy trlnh va cach thuc trien khai dua HDI vao phan b6 ngan sach
choPTCN;
Pha'n ke't lu~n: Nhthlg ket lu~n rut ra sau nghien CUll.
Pha'n tai li¢u tham khao: g6m tu li¢u tham khao bang tieng Vi¢t va tieng Anh
dii duqc sir dVng trong de tai.
Pha'n phI!- ll!-C:g6m: MQt so khai ni¢m ca ban d~t ra trong de tai; mQt so cong
thuc do d~c HDI va bieu bang minh ho~.
6. Ke't qua nghien citu va san phdm cua de'tai:
1) 01 Bao cao t6ng quan ve nQidung de tai g6m 150 trang;
2) 01 Bao cao tom tilt nQidung g6m 30 trang;
3) 12 chuyen de trung gian theo cac nQidung dii neu trong de cuong cua de tai;
4) Tuyen t~p tai li¢u dich thu~t Anh-Vi¢t (g6m 260 trang) ve nhthlg khai ni¢m ca
ban va kinh nghi¢m the gi6'i trong nghien CUllva khai thac cac the m~nh cua
HDI vao danh gia chat luqng cUQcsong;
5) 01 Ky yeu H(>ithao ve "
Ca
sa phuong phap lu~n sir dVng HDI trong phan b6
ngan sach
VI
mvc tieu PTCN" g6m 28 bai tham lu~n ve nQidung cua de tai;
6) 1 bai bao khoa hQc dang tren t~p chi Thong tin KHXH Vi¢t Nam va t~p chi
Nghien cuu Con nguai;
V6'i van de d~t ra, de tai dii nh~n duqc sl! quan tam va tham gia dong gap y kien
cua gan 30 nha khoa hQCva nhieu chuyen gia ho~ch dinh chinh sach tu cac ca quan
nghien cUll,mQt so b(>,nganh: B(>Kre ho~ch - Dau tu va Vi¢n quan ly Kinh te TW, B(>
Van hoa - Du lich - The thao; BQTai chinh, BQLao dQng- Thuang binh - Xii h(>i,BQY
den hoan thi¢n, di doi vai do Ia no ll!c wan tai m<)tsl! phan phoi cong bang. Ngay ca
khi khai ni¢m phat tri~n con nguOi.chua titng duqc nhac den, thi vai tro cua nha nuac
van luon duqc di;itra. K~ tit nhCi'nghQc thuyet kinh te theo quan diem truy~n thong cua
TK. XVII nhu HflC thuyet ve' gia trt lao dong, cho den HQc thuyet Mac- Lenin. Nhung
nguai d<;l.idi~n cho tu tucmg nay dii d~ cao nhu cfru cua con nguai khi th\lc hi~n vai tro
lao d<)ngva cac nhi~m
V\l
chinh tri khac: "Con nguai truo'c hit can phed an, ubng,
a
va
mijc da, r6i mai co thi lam chinh trt, khoa h9C, ngh~ thuqt, ton giCIO " Ngay khi d6
C. Mac dii nhin thfry r6 S\lbinh d~ng va cong b&ngxii h<)ichi du<)'cthi~t l~p khi khong
con tu hfru, khi xoa b6 du<)'cS\l d6i l~p giua nong thon va thanh thi "Xoa b6
sI!
dOl l(ip
giiia thanh thi va nong thon la mqt trong nhiing die'u ki¢n ddu tien cua diJi sOllg cqng
dong, va die'u hi¢n d'y, dell IU(j1no, 19iphlf thuqc vao mqt
S()'
hin tie'n de' wjt cluft ma chi
co
y
chi khong tJuJithi khong thl thZ!chi¢n dlf(fC"6. Nhung tu tuang neu tren cua Mac
tnli qua th\fc ti~n dfi tra thanh mQt trong nhung tiSn dS ly lu~n cho nhung quan di~m
phat toan di~n hcm sau nay, trong d6 c6 quan di~m phat tri~n con nguoi
Ol1nv6i quan di~m PTCN, la ly lu~n vS mo hlnh "n~n kinh te'thi truc1ngxfi hQi"
(KTIT xa hQi) cua mQt so quoc gia phat trien Tay Au va Bac My. Co the noi day Hiket
qua cua sl.}'dau tranh giUa cac khuynh huang phat trien va duc ket sang t~o cac
19
lu~n
truac do. Cac quoc gia theo mo hlnh ne'n kinh te'thi trlfong tz! do kilu cu (cua nhfrng
truang tl.}'do kieu mai, nhung co sl.}'ket hqp hai hoa trong
Slr
dl;lngco che thi truang vai
vi¢c dcly m~nh cac chfnh sach phan phoi phuc IQ'i,dam bao sl.}'d6ng thu~n xa h('>icao.
Vao th~p ky 70 - 80, ngwJi ta thuang nhac de'n mQt mo hlnh "Nha nuac phuc IQ'i"hay
"mo hinh kinh te Thuy. dien" duqc thlJc bien tren ca
sa
nhii'ng nguyen uk ca ban cua
ne'n
KITT
xii
hi)i la: k~t hgp ch~t che nguyen t~c tlJ do va cong b&ngxii hQi d~ d~t m\lc
tieu: M(jt mi;it, khuy~n khich va dQng vien nhii'ng dQng 19c t~o ra sang ki~n ca nhan
ph\lc V\l19i ich n~n kinh t~; M~t khac, lo~i tru Sl,lngheo kh6 cua mQt s5 t§.nglap nhan
dan lao dQng, I~m phcit,th~t nghi~p Trong hai m~t d6, vi~c bilOdam quy~n tl,lchu cua
nguai tieu dung va cong dan phai chi~m dia vi th5ng triomQi ho~t dQng chinh tri, kinh
t~ phai dugc ho~ch dinh tren cO'So'chu
y
d~n nhu c§.uva nguy~n vQng ca nhan. Trong
n~n KTTT xii hQi vai tro cua nha nuac Iuon dugc d~ cao va quan tri~t dam bao cac yeu
c§.usau day: 1) Bugc xay dgng tren cO'So'sang ki~n ca nhan va c~nh tranh hi~u qua; 2)
Chi can thi~p khi cc1nthi~t (nO'ikhong c6 c~nh tranh hi~u qua va nO'ibao v~ c~nh tranh
d~ d~y m~nh cac nguyen t~c cO'ban cua KTTT xii hQi); 3) T~o ra Sl,lhai hoa giii'a cac
chuc n{mgcua nha nuac tuO'nghgp vai yeu c§.ucua thi truang.
NJn KTTT xii h(ji Iuon coi trQng cac y~u t5 xii hQi trong nSn kinh t~, bai nSn
kinh t~ thi truang thuc1ntuy, cac y~u t5 thi truang c6 xu huang mang I~i k~t qua t5i uu
cho cac ho~t dQng kinh t~ chu khong tl,l mang I~i k~t qua t5i uu cho toan xii hQi. Do
v~y, phai xay d\fllg cac y~u t5 xii hQi cho thi truang nh&m: 1) Nfmg cao muc s5ng cua
cac nh6m dan cu c6 muc thu nh~p th~p nh~t; 2) Bao v~ cac nh6m xii hQitruac nhfrng
kh6 khan vS kinh t~ va y~m th~ v~ m~t xii hQi do nhii'ng rlii ro cua cUQcs5ng gay
1) Phat tritin can nguai la m¢t quan ditim phat tritin nhan van sau sac - la
s'!
phat trien
cua con nguai, do con nguro va vi con nguro;
2) Phat tritin can nguai la sl! baa quat vita nling cao niing l,!c l,!a chfJn cua can nguai
vita
mu
rijng
Clf
hiji l,!a chfJn cua can nguai;
3) Phat tritin can nguai nham vao sl! dap ltng khong ngitng cac nhu cli'u
Clf
ban cua
con ngltOi, nhu: an, m~c,
a
nhu cAu duqc giao lUll, tiep c~n thong tin, duqc khing
dinh, duqc thang tien va sang t~o;
4) Phat tritin can nguai gan lien vOiqua trinh dlin chu hoa xii hiji, s'! phat triin ben
vftng cua cijng dong, t6 chuc cho mQi cong dan tich cl!c tham gia vao cac ho~t d¢ng
gia tang von xa h¢i, von t6 chuc ma can nguai la thanh vien;
5) Phat tritin can nguai co thti llttfng hoa (do dfJ-c)dlttfc thong qua cac chi so, tit cac
chi so co ban v~ thu nh~p, v~ giao dl;lC,v~ tu6i thQ den cac chi so khac baa quat
nhi~u Iinh Vl!ckhac cua cu¢c song: van hoa, phap lu~t, an ninh moi truang
Quan ditim PTCN duqc coi la sl! duc ket, ke thiTa co sang t~o tinh hoa tu Wong
cua cac thai d~i truac do. Tu tuong nay truac day da duqc nhi~u nha nuac khing dinh
ngay trong hien phap cua mlnh nhu nhfi'ng ml;lc tieu cao ca ma mQi xa h¢i d~u huang
tai, khong kti do Ia mo hlnh xa h¢i nao. Ml,lc tieu cua " Phat tri~n can nguai" (UNDP)
chu trQng to'i cach ti~p c~n to'i nhung nhu c~u cO'ban cua can nguai, d~t can nguai va
h~nh phuc cua hQ la ml,lc tieu cu6i cling hO'n la chi chu trQng to'i ph<ittri~n kinh t~. Di~u
nay co th~ duQ'c chUng minh qua chi s6 ph<it tri~n can nguai (HDI) coi trQng ca cac chi
phat trien ben vfrng b ca cap quoc gia, khu Vl}'Cva toan diu. Qua nhfrng phan tfch, so
sanh nhfrng ca h¢i va thach thuc cua PTCN, cac HDRs dii co nhfrng dong gap to Ian
trong vi¢c xay dl}'ng,hoan thi¢n va dieu chinh cac chfnh sach phat trien cho quoc gia,
d6ng thai nang cao nang ll}'ctl}'danh gia cua tung chu the xii h¢i: nha
nuac,
giai ho~ch
dinh chfnh sach, cac t6 chuc chfnh tri xii h¢i va nguai dan.
Vi'
chi
so
HDI:
Thanh cong Ian nhat cua UNDP Ia dua ra duqc m¢t b¢ cong clJ do dC;\cPTCN, no
cho phep do d~c chat l;uqn cu¢c song m¢t cach khoa hQCva trong lqi the so sanh
a
cac
cap d¢ khac nhau Di;ictrung cua HDI la cach tiep Cl;2nttfng thi, toan di¢n, quan tam
dln
s6
dong trong c¢ng d6ng, lay hC;\tnhan Ia phat trien suc nguai, phat trien mN ca cau
dan so, ca cau lao d¢ng hqp 19va tiep do Ia phat trien van con nguai, van t6 chuc, van
xii h¢i , nhfrng van de phat trien lien quan den con nguai. Day Ia thuac do g~n lien
vai slJ phat trien cua c¢ng d6ng, cua quoc gia. Khi xay dlJllg cac chi so nay, Mahbuh ub
Haq hy vQng HDI Ia m¢t thuac do b6 sung cho GDP giup cho cac nha quan 19, ho~ch
dinh chfnh sach chu trQng tai nhfrng gia tri tinh than va v~t chat ca ban, thiet thlJc trong
cu¢c song con nguai, nham mb r¢ng ca h¢i IlJachQncho con nguai.
1) Suc khoe la yeu to chfnh trong tiem nang con ngub'i, gom 3 hQ'pphan: the
chat, tinh than va xa h¢i, dUQ'ccan bang vai moi trub'ng va xa h¢i xung quanh. Suc khoe
con duQ'ccoi m¢t yeu to ca ban the hi¢n chat luqng dan so cua m¢t quoc gia, yeu to tien
quyet trong PTCN. Chi so tu6i thQ trong HDI phan anh m¢t cu¢c song lau dai va khoe
m(;1.nh,dUQ'ctfnh bang tu6i thQtrung binh tfnh tll hIe sinh, vai tu cach la thanh tlJUwang
Chi
so
hQc van co lien quan den hang lo~t cac van de cua linh vl!Cgiao dl;lC:
quyen va nang ll!Ctiep c~n cac dich Vl;lgiao dl;lCca ban cua ngub'i dan, chat luqng giao
dl;lC,chi tieu cong cho giao dl;lC,binh ding hay bat binh ding trong ca h¢i trong giao
dl;lC Cung vai do la hang 10(;1.tca sOdii'li¢u can duQ'clam r5: ty l¢ ngub'i Ian biet chii',
ty l¢ nh~p hQc t6ng hQ'pva ty l¢ theo giai, ty l¢ da khiic phl;lCxoa mu, so nam hQc binh
quan trong dan so Vi¢c chi tieu cho giao dl;lCcon bao quat duQ'cm¢t so thl!c tr(;1.ng
sau: ty l¢ giao vien, sach giao khoa tren dau hQc sinh, hay ty l¢ hQc sinh duQ'chQc t~p
trong nhii'ng trub'ng lap kien co, ca h¢i tiep c~n cua hQc sinh tm nhii'ng nguon tai trQ'
Nhu v~y, ban than hQc van cling co moi quan h¢ n¢i t(;1.itrong PTCN: hQc van thong
thub'ng mang l(;1.ica h¢i m¢t cu¢c song co chat IUQ'ngva Sl!tham gia tot han trong cac
hO(;1.td¢ng c¢ng dong; khiic phl;lCbat binh ding va ngheo doi m¢t cach hi¢u qua han.
3) Thu nh*p khong chi Ia m¢t chieu c<;tnhquan trQng cua cu¢c song, thu nh~p
cao can duqc coi la m¢t trang nhfrng ml;}ctieu cua cu¢c song. M~c du trang xa h¢i hi¢n
d<;ti,thu nh~p cao khong phai la ml;}ctieu tien quyet va duy nhilt, song khong th~ phu
nh~n n6 vai tu cach la tien de v~t chilt d~ con ngU<1iyuan tai duqc m¢t cu¢c song co
chilt luqng. Day la m¢t trang ba chi bao quan trQng trang thanh to HDI, n6 c6 anh
huang tfl!Ctiep den PTCN. Ngheo ve thu nh~p se h<;tnche kha nang tieu dung va tiep c~n
nhfrng dich Vl;l
ca
ban cua cu¢c song: cham s6c suc khoe, dich Vl;lgiao dl;}cchil"tluqng
cao, nhfrng gia tri van hoa v~t chilt va tinh than cua xa h¢i Khi muon mUll cau m¢t
cu¢c song day du, h<;tnhphuc tmac het can phai c6 nhfrng dieu ki¢n v~t chilt nhilt dinh.
Cung c6 th~ dieu ki¢n v~t chilt d6 khong ngang nhau gifra cac c¢ng dong va cac nh6m
dan cu, co nghia la ca h¢i ll!a chQn cua hQ khong ngang nhau thi nha nuac vai nhfrng
chfnh sach cong bang xa h¢i l<;tila yeu to quan trQng khong th~ thieu duqc d~ dua nhfrng
nh6m dan cu thi¢t thai den vai nhfrng ca h¢i ll!a chQnd~ hQc6 th~ phat tri~n tot.
Chi so thu nh*p duqc do bang chi so thu nh~p (GDP) thl!c te dau nguoi theo sUc
mua tuang duang tfnh bang do la My (PPP. USD). Quan di~m cua nhfrng nguoi khai
nh~p, tri thuc va tu6i th<.>.Phat tri~n con nguai va quyen con nguai deu co m¢t d~c di~m
chung la: bao dam tlJ do h.;mhphuc va phtlm gia con nguai. de d~t duqc dieu nay thl m<.>i
slJphan bi¢t doi xii vlly do gioi tfnh, mau da deu phai duqc xoa booSlJbat blnh ding
ve gioi tfnh dii h~n che PTCN. D~c bi¢t, trong tuang quan gioi hi¢n nay, nff gioi chiem
50,8% dan so the giOi.
d
nhieu quoc gia tren the gioi hi¢n nay, phl;lnffvAnla doi tuqng
chiu nhieu bat blnh ding ve
ca
h¢i nhat. Nhffng hi¢n tuqng thi¢t thoi, ngheo cling ClJC
nhat, t6n thuang va dau kh6 nhat vAnwi vao so ph~n nhfrng nguai phl;lnff. Cac nuoc
B~c Au, Thuy Di~n va Na Uy dUng dAu bang xep lo~i GDI. Trong khi do, GDI cua
Gambia, Mozambique, Pakistan, Bangladesh trong th~p ky 90 con rat thap toi duoi 0.5
chi ra ding phl;lnffphai chiu SlJngheo kh6 gap doi ve m<.>im~t trong PTCN.
*
Thuoc do quyen mlng ve gim (GEM) - Ia thuoc do phan anh SlJbat blnh diing
giffa nam va nff trong vi¢c th~ hi¢n quyen cua mlnh trong cac ho~t d¢ng tham chfnh,
quan ly ky thu~t cao, tieng noi cua chuyen gia khoa h<.>c
M¢t trong nhfrng di~m nhan mang y nghIa nhan van cao ca cua quan di~m PTCN
la de cao quyen con nguai, coi quyen con nguai la m¢t b¢ ph~n ca ban cua ph<ittri~n.
d6ng thai quan di~m nay cling chi ra cach thuc con ngum co th~ t~o l~p cho mlnh nhffng
quyen ca ban mang tfnh trach nhi¢m va cong bang xii h¢i, ma tr<.>ngtam la cac quyen
giao dl;lC,quyen duqc cham soc sUckhoe, quyen kinh te, van hoa, xii h¢i v.v Day Ia
nhfrng quyen
ca
ban, cho phep con nguai wan toi nhfrng IlJach<.>nr¢ng Ian truoc cu¢c
song cua mlnh. Quan di~m nay nhan m~nh, mqi ngu01phai duqc tif do thifc hi¢n nhilng
lifa chqn va tham gia vao qua trinh ra nhilng quyet dinh co anh hUOngden cuqc song
cua minh.
PTeN
d"mg quan diem PTCN va cac bao cao cua UNDP trong ho~ch dinh chinh sach, trong do
co chinh sach dau tu ngan sach cho PTCN.
Trong sir d"mg HDI cling can luu y rang: do 1/3 chi so trong HDI la GDP blnh
quan dau nguai, day la chi so d¢ng nen vi~c xac dinh HDI theo vilng, mien trong ph~m
vi quoc gia van con dang la van de kha phuc t~p. H~n che thl!c te nfra can tinh den la
HDI van chua bao quat het m¢t so linh vl!c xa h¢i ca ban ma ngay ban than n¢i dung
PTCN cling da de c~p tai, nhu: muc d¢ lanh m~nh xa h¢i, dai song van hoa, ho~t d¢ng
ngh~ thu~t, du lich - the thao v.v day la nhfrng yeu to anh huang m~nh me tai PTCN.
Sl!quan tam den linh vl!c nay nham xay dvng b6 sung nhfrng chi bao, cho phep danh gia
chat luqng phat trien m¢t cach toan di~n han. De khAc ph1;lch~n che nay, LHQ cling
nhu m¢t so t6 chuc quoc te co uy tin da de xuang sir d1;lngthem m¢t so thuac do khac
minh ho~ r6 net hem cho nhfrng thanh tl! cua blnh di~n xa h¢i: 74 Chi so xa h¢i dan sl!
(do t6 chuc Lien minh the giai
VI
Sl!tham gia cua cong dan - CIVICUS de xuang nam
1997) ho~c 150 chi tieu xa h¢i (do C1;lCThong ke LHQ cong b6 tir nhieu nam nay) de
lUQ'nghoa va so sanh ve m~t xa h¢i cua gan 200 quoc gia tren toan cau.
Tom l~i, m~c dil chua phai la m¢t chi so hoan thi~n song nhfrng uu diem cua
HDI khi phan anh quan diem ph<ittrien con nguai da duQ'ckiem nghi~m va khing dinh
trong gan 20 nam qua. Co the khing dinh fling cho tai nay van chua co m¢t chi so t6ng
hqp nao de danh gia chat lUQ'ngphat trien m¢t cach hi~u qua han HDI. Chinh
VI
v~y,
hi~n nay duai sl! dieu hanh cua UNDP, HDR da dUQ'c178 quoc gia tren the giai huang
lIng va cong bo HDR hang nam nhu m¢t chi bao ve thl!c tr~ng va tiem nang phat trien.
Vai nhfrng uu vi~t nhu da neu tren, nhieu quoc gia da v~n d1;lngHDI de nghien cuu va
huang tai m¢t sl! phat trien toan di¢n, hai hoa (Trung Quoc, Singapore ); ho~c de xay
dl!ng chinh sach thu ht;p khoang cach chenh l~ch, bat blnh ding gifra cac giai tang xa
h¢i (Brazil, Han Quoc ). Vi~t Nam khong nam ngoai xu the chung do, nen lam r6
nhfrng ca
(WIDER). Tfnh toan theo mo hinh hi~u qua co dinh theo phuang phap binh phuang nhb
nhat co tfnh tai hi~n tuqng phuang sai thay d6i (white heteroskedasticity) gifra HDI va
chi tieu dau nguai cho giao dl;]cva y te cho thay mqt moi quan h~ luon ty l~ thu~n (luon
duang) va luon co y nghia gifra hai bien do. Han nfra, cac ket qua cho thay khi tang
1.000 USD chi tieu cong cho giao dl;]Cva y te d~ phat tri~n nguon nhan ll!c thi co the
nang HDI tang len 0,5 diem %. H~ so thu nh~p dau nguai Ia 0,019; Dieu nay co the giai
nghia nhu sau sl! gia tiing 1.000 USD cua thu nh~p tfnh theo dau nguai co the dAn den
muc tang len 0,019 diem phan tram trong HDI. Nhu v~y ket qua cho thay chi tieu xii
hqi co anh huang den PTCN m~nh me han so vai tac dqng cua tang truang kinh te.
Theo nhfrng lu~n giai tren, phan b6 ngan sach chi tieu cho xii hqi va ph<it trien
con nguai co moi quan h~ ty l~ thu~n, chi phoi va phl;] thuqc Hin nhau. Quan diem
PfCN, mqt m~t, vila dinh huang cho vi~c phan b6 ngan sach, nhung m~t khac, hi~u qua
cua cong cuqc PfCN l~i phl;l thuqc vao nqi dung, quy mo dau tu ngan sach cho cac linh
Vl!c xii hqi de ph<it trien con nguai. Day la hai m~t cua mqt van de can phai xem xet
trong vi~c xac dinh Uti tien cho dau tu phat trien, trong dieu ki~n co nhfrng giai h~n nhat
dinh cua NSNN noi rieng va nen kinh te noi chung.
Chuang
II.
THl!C TrEN PHAN
BO
NGAN SACH CHO PHAT TRrEN CON NGlJOI TREN
THE Glen VA d NlJdc TA TRaNG 10 NAM TRd LAI DAy.
Chuang nay dUQ'ccoi la chuang trQng tam cua de tai, gom 2 n(>idung: 1) Kinh
nghi~m tht!c tien t:;timQt so quoc gia sir dl;lng
HDI
vao philn
b6
ngiln sach phat
tri~n con nguoi va Tht!Ctit~nphiln
b6
c~n va Sl!bat blnh ding. Do anh huang cua phan tang xii h(>itrong, thl nguai ngheo va
dan cu
a
nong than ft ca h(>ihQct~p han nguai giau va dan cu thanh pho. Nhitu Bao cao
PTCN dii cho thay
ra
buc tranh bat blnh ding giai trong giao d\lc. Vao cuoi th~p ky 80,
t(;liPakistan, ty l~ em gai nh~p hQc chi bang 41
%
so vai nam giai, van con hi~n tUQ'ng
3/4 tn.~em gai b6 hQc truac nam hQCcuoi cung
a
cap ti~u hQc. d cac vung nong than,
trong so 20% dan so ngheo nhat co 97% ph\l nil mu chil, va trong 20% dan so giau nhat
a
nong than cling co den 87% ph\! nil cling trong tlnh tr(;lngnhu v~y. T(;limQt so nuac
dang phat tri~n khac thl ty l~ biet dQc biet viet trung blnh cua ph\! nil chi bang 69% so
vai ty l~ cua nam giai. S6 nam di hQCcua ph\l nil chi bang 54% so vai nam giai. Ty l~
nh~p hQCvao cac truang ti~u hQcco th~ tai 93% so vai nam giai, nhung, ty l~ nh~p hQc
vao cac cap trung hQCph6 thong la 73%, vao cao ding va d(;lihQc, luc bay gia wang
Ung, chi bang va 53% so v6'i muc cua nam gi6'i
9.
Hi¢n tr<.tngnay t¢ han la
a
chau Phi,
MQt so Bao cao PTCN nhung nam sau nay dii chi ra rang, dam bao phan phoi blnh d!ng
trong ca hQihQct~p thl
a
Pakixtan co the co them tren 2 tri¢u tn~em gai nua den truang.
Khi noi v~ vi¢c chi tieu cho giao dl;lC,nguai ta thuang nhiic den hlnh tuqng v~
toan canh sinh dQng v~ phat trien the gi6'i va cac quoc gia, ciing nhu, quan diem PTCN
van duqc coi la cach tiep c~n toan di¢n va nhan van han ca.
Ve kinh ngi¢m cua Brasil: Trong th~p ky 90 (TK XX), vi¢c phan b6 ngan sach cho
chi tieu xii hQica ban
a
Brazil khong wang xUngv6'i muc dQph<ittrien kinh te cua hQ.
Brazil dii tieu mQt luqng ti~n qua 16'ncho an sinh xii hQi, d~c bi¢t la ti~n trq cap xii hQi
(so luqng nay can 100 han t6ng ngan sach chi cho cac linh Vl!cy te, giao dl;lCva nha
a
gQPl<.ti),gay bat lqi cho vi¢c phat trien cac linh V1;fcxii hQi. Han nfra, do cach thiet ke
phan b6 ngan sach va cac chuang tdnh chi tieu chua hqp.1Y dii co tac dQng tieu cl!C
trong toan cl;lcn~n kinh te. Bang so sanh du6'i day v~ phan b6 ngan sach cho mQt so linh
vl!c xii hQi
a
Brazil trong tuang quan mQt so quoc gia My La Tinh va cac n~n kinh te
m6'i cong nghi¢p hoa
a
Vien Dong cho chung ta thay ro di~u do.
Nha cung cap nhfrng du li¢u co kha nang dien giai cao va duqc phat hanh rQng riii
nhu v~y, nhung chi sol<.tidan gian Atlas Pluit Trie"n Con NgU,(fi cua Brazil dii thu duqc
sl! quan tam l6'n cua chinh phu va cua rQng riii cQng d6ng. Tru6'c nhat, chfnh quy~n lien
~Xem HDR 1999. Phat triln con nguai - hi' quanni¢m dell chiellllf(/C va hanh dgng (Sactz tham khdo). Nxb.
Chfnh trj qu6c gia. Ha NQi. 1999 va HDR 2005. H(/p tac quoe throng thai diem quyet dinh: Vi¢n tr(/. tln((/ng mt:,li
va an ninh trong IlIgt the'gi6'i khong binh ddng.
Ha
NQi. 2005.
bang dang sir dl;lng atlas de lam chi tieu phan dau trong chi tieu xii hQi theo chuang trlnh
"Alvorada Program"lO. Chuang trlnh nay duQ'c phat trien khi nh~n duQ'c nhCi'ngphan ung
va chi trfch cua cQng d6ng rang chfnh phu dii qua t~p trung vao phat trien kinh te ma
khong quan tam dung muc den cac van de xii hQi. Giong nhu chuang trlnh 135
Tren ca so Cl;lthe hoa HDI ra thanh 42 chi so thanh phan khong ket hqp, cung vai
tieu chf dan so la ca ban, Trung Quoc dii dua HDI vao cac chi tieu phat trien KT -XH,
dam bao cho mQt xii hQi phat trien hai hoa ve m9i m~t: hai hoa gifra cac vung mien, khu
vl;Tc,thanh thi va nong thon, hai hoa gifra cac giai tang, hai hoa gifra cac Iinh vl;Tc,d~c
bi¢t la cac Iinh Vl!c xii hQi. Ml;lCtieu PTCN cua Trung Quoc con dUQ'cthe hien
a
ch6 de
cao tu tuang tam dan: Dan tQc cho quoc gia, dan chu cho xii hQi, dan sinh cho con
nguai.
T(;1iHQi nghi TW Ian thu IV, khoa XVI h9P vao thang 9/2004, Dang CQng san
Trung Quoc dua ra
Ma hinh
xii
hQi Juli hoG:
XHCN tren mQt tam cao mai, the hi¢n tren 3
phuang di¢n:
*
HG:ihoG:trong
cd cdu
kinh te:'
Ca
cau kinh te chuyen sang cac nganh t(;1ora cac
san ph.1m dl;Tavao tien bQ cua KH-KT va cong ngh¢ cao, chu khong thuan tuy dl;Tavao
tai nguyen thien nhien va moi truang nhu truac day. Hi¢n nay, Trung Quoc dang dung
a
10 "Alvorada Program" dl1Q'cBQ TrQ' giup Xii hQi quiin
IY.
BQ nay dl1Q'clien ket vdi BQ Phuc LQ'i Xii HQi (Ministry
of Welfare)
vi tri thu 28/49 nuac chu chat tren the giai ve nang h!c sang t~o khoa h9C va cong ngh~.
II. THlJC TR~NG PHAN
BO
V
A
SVDl)NG NSNN
d
VI$T NAM
3.2. fJanh gia vi¢c phan
b6
ng{l1lsach theo cac llnh v~(c
xii
ht)i nhdm PTCN
a)
Ve'
cO'can phan
b6
ngan sach
II
OECD (Organisation for Economic Operation and development)
Ht
nh6m t6 chuc hqp tac va phat trien kinh te,
dltgc thanh l~p vao nam 1960. Hi¢n nay t6 chuc nay co t6i 30 thanh vien tham gia (Uc, Ao, Bi, Canada, Dan m~ch,
Phlin Lan ) cung chia se cam ket ve chfnh phil dun
chil
va kinh te thj twang.
Nhin chung, co cau phan b6 ngan sach trong thai gian qua da thay d6i theo chieu
huang tfch clJc. Cac linh vlJc chi thuang xuyen cho cac Iinh vlJc xa h¢i khong ngirng
tang len, chi dau tu va chi tni nq deu duqc chu trQng va chiem ti trQng kha 6n dinh.
Trong do, chi thuang xuyen cho cac linh vlJc xa h¢i chiem ty l~ hon 60%/ t6ng chi
NSNN, chi dau w 25%/t6ng chi NSNN, con l~i khoang 11%/t6ng chi NSNN duqc danh
Wong quan chi tieu xa h¢i, chi thuang xuyen chiem ti trQng dang k~ trong t6ng chi
NSNN a nuac ta.
Copyright: Tài liệu đại học ©