TẬP SAN KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN SỐ 5/1997
1
NAM CAO VỚI NHỮNG NHÂN VẬT
GIÀU SỨC SỐNG CỦA ÔNG

NGUYỄN THỊ HỒNG HÀ
Nam Cao là nhà văn ngày càng được cả thế giới nghiên cứu và giới sáng tác đánh giá cao, coi
như tác giả hàng đầu của văn học hiện đại Việt Nam. Có thể nói tác phẩm Nam Cao là một kho
tàng nhân học có trữ lượng phong phú khó mà lường hết. Kho tàng ấy chủ yếu hàm chứa trong
một thế giới nhân vật sống động, vừa thật gần gũi, vừa mới lạ đến sững sờ như những phát hiện
lần đầu, mang rõ dấu ấn đặc sắc của Nam Cao. Trong đó, có một số đã thành điển hình quen
thuộc với mọi tầng lớp, đi vào thành ngữ cửa miệng của toàn dân.
Gần nửa thế kỷ nay, những cảm nhận khác nhau về Chí Phèo, Thị Nở, Lão Hạc, anh giáo
thứ… trong thơ ca, truyện ngắn, điện ảnh và cả trong tiểu thuyết hàng trăm trang
(1)
, mấy thuộc
hội thảo quốc gia
(2)
, nhiều bài bàn trực tiếp hay chỉ là đôi dòng liên tưởng nói ghé vào … về Nam
Cao, tất cả cho ta thấy một sự trạng hiển nhiên: cùng với độ lùi năm tháng, những nhân vật Nam
Cao như được dòng chảy thời gian tắm gội cho, ngày càng lộ rõ hơn duyên sắc tươi đậm của
mình. Cái gì khiến cho những Chí Phèo, Lão Hạc, Thứ,Hộ, Điền, dì Hảo… mãi mãi là những
người thân thuộc đồng hành với ta, mãi mãi có sức cuốn hút; cái gì trong tác phẩm Nam Cao
“khiến nó cứ mới mãi, được người đọc đọc mãi” – như Nguyễn Minh Châu
(3)
, một nhà cách tân
quan trọng khác trong văn xuôi đương đạicủa ta, đã phải đặt thành câu hỏi ? Là tác giả của “Chí
Phèo” – một tác phẩm ”đạt tới độ tuyệt vời viên mãn”, có”giá trị cổ điển trên tất cả phương
diện”, cùng với ”Sống mòn”- “một kiệt tác hiện thực” là ”hai tuyệt đỉnh của văn xuôi Việt Nam
hiện đại”
(4)

nhìn nhận nhân vật trong tính phức hợp và khả năng lưỡng phân của nó.
Dưới ngòi bút của Nam Cao, chí Phèo là “con quỹ dữ làng Vũ Đại”, hung hãn chuyên gây sự
“giở toàn những giọng uống máu người không tanh”; nhưng y lại có cả quãng đời “lành như đất”,
hơn nữa, có lúc “lòng thành trẻ con”, tha thiết muốn “làm hòa” với tất cả. Y u mê truyền miên
trong lốt một tên nô lệ-tay sai; nhưng đến cuối truyện, trong một khoảnh khắc lại hóa thành người
trả thù tỉnh táo-“một đầu óc sáng sủa nhất của làng Vũ Đại… vượt ra ngoài tầm khôn ngoaan lộc
lõi của Bá Kiến”. Y liều lĩnh vong mạng đồng thời vẫn mang trong tiềm thức nổi “sợ cố hữu” của
anh canh điền “vừa bóp đùi cho Bà Ba vừa run” ngày xưa. Ngay trong lối chửi tưởng chừng hết
sức phi lý của y (“chửi đứa chết mẹ nào đẻ ra thân hắn”) nếu nghỉ kỹ vẫn thấy nguồn cơn có lý
của nó. Y sa đoạ xuống đáy đục ngầu phàm tục, nhưng cũng co khả năng vươn đến chất thơ trong
trẻo hiếm có của tình yêu (“ hắn nhìn bát cháo bốc khói mà bâng khuậng…và hắn say thị lắm”, “
hắn muốn làm nũng với thị như vối mẹ. Oâi sao mà hắn hiền…”). Không chỉ vậy, trong nhân vật
độc đáo này còn có khát vọng đổi đời – “Một cái khát vọng đâu phải tầm thường” khiến “Chí
Phèo tắm trong chất thơ” đúng như nhận định của Đặng Anh Đào. Không nắm được tính phức
hợp-lưỡng phân này, dễ dẫn đến cách nhìn cắt xén, dừng lại ở “một nữa Chí Phèo” mà khó thấy
được tính cách Chí Phèo “không phát triển đơn thuần một chiều thuận ”người hóa” hay nghịch
“vật hóa “, mà dao động trên các cực đối lập : lương thiện- lưu manh, người- vật… Đó là sự vận
đông đa tuyến, dao động trên nhiều phương diện”.
Không có những nét nghịch dị đột xuất, được cá biệt hoá như Chí Phèo, nhưng Thứ lại có sự
phức hợp, sự giằng co đa dạng của người trí thức ở cấp độ nhân văn cao hơn. Trong người trí
thức nghèo nàyluôn đan xen nhau cái tâm thể luẩn quẩnvì nỗi lo tồn tại sinh vật (“Lúc nào cũng
lo chết đói, lúc nào cũng lo làm thế nào cho không chết đói”) với khát vọng bay bổng về một lý
tưởng cao xa(“ y náo nức muốn học, muốn thành tài, để đem cái tài ra mà dẹp tan những nỗi bất
bình kia”). Vừa tự ti, nghĩ ” mình chỉ là một anh giáo khổ trường tư, lương kém lương anh bồi
khách sạn to” không dám vào nhà Hải Nam; vừa tự tôn xét mình” cũng có học, cũng thông minh
không kém gì ai… lại biết trọng nhân cách và có những ước vọng cao”. Y vốn ”hãi người” nói
chung, ”nhát gái lạ lùng”, nhưng có lúc táo bạo đến mức cố ý ”rẽ vào những con đường tối… ước
ao được một cô gái giang hồ ngăn lại, khoác tay lên vai…” Để trả miếng lại Oanh, Thứ đã có cử
chỉ biêu riếu cô ta một cách “tàn nhẫn… mà lại đê tiện nữa” như chính y ân hận sau đó. Nhưng
đối với gia đình ông Học- một chủ trọ khác của y, Thứ lai tế nhị đến mức cứ áy náy mãi chỉ vì sự

phổ biến ở mọi nơi, mọi thời”. Người ta thường nói đến hai đề tài quen thuộc của Nam Cao là
nông dân và trì thức nghèo. Thực ra, đó cũng chỉ là những điểm mở, để tác giả đột phá vào nội
tâm, dõi theo hành trình bên trong, ghi nhận lấy những bi kịch “Sống mòn”, “Đời thừa”, “Không
thể là người lương thiện”…thật phi lý của con người nói chung, vượt lên mọi thể chế, quốc gia,
mở ra cho ta thấy toàn nhân loại-đúng như Emerson
(6)
đã viết: ”For always, the inmost becomes
the outmost”
(7)
. Nam Cao lại đặc biệt sở trường miêu tả tâm lý. Oâng đã phanh phui ra bao nhiêu
ngóc ngách sâu kín vốn có trong lòng dạ con người, khiến bạn đọc cứ cãm thấy nhột mình chạm
nọc trước những khía cạnh tưởng như mới mẻ đến ngỡ ngàng, kỳ thực chỉ là những “người lạ đã
quen”, những tri kỷ bất ngờ từ treang sách Nam Cao. Nhận thức nghệ thuật thường mặc nhiên bao
gồm một khâu thiết yếu là nhận thức của bản thân; sở dĩ Nam Cao có sức quyến rũ mạnh, chủ yếu
người đọc luôn tìm thấy mình trong nhân vật của ông-ai mà chẳng muốn qua hân vật, được
ngắm lại chính mình? Đặc sắc nổi bật này của Nam Cao cũng chính là một đặc trưng quan trọng
của tiểu thuyết hiện đại. Nhiều nhân-vật-đầy-tâm-trạng trong truyện Nam Cao quen “đọc, ngẫm
nghỉ, tìm tòi, nhận xét và suy tưởng không biết chán” (“Đời thừa”) khiến ta liên tưởng đến phẩm
chất con người ở thế kỷ ánh sáng-những “cây sậy biết suy tư” (Pascal), coi suy tư là cách thế
chính để tư cách người
(8).

Một đặc sắc sáng giá nữa trong nhân vật Nam Cao là nội tâm không chỉ được phanh phui,
khắc họa sâu sắc, mà còn được ghi nhận trong quá trình của nó, đặc biệt trong mọi diễn biến tâm
lý bộc lộ biện chứng sinh động thế giới bên trong; giúp người đọc soi thấy chính lòng mình, qua
đó rút ra được ít nhiều bài học đường đời cho bản thân-diễn biến đường đời của Chí Phèo chính là
quá trình anh canh điền có lương tri đấu tranh với tên tay sai quỹ dữ bị nhiễm độc thâm căn. Quá
trình ấy đã vận động từ tình trạng hài kịch cười ra nước mắt của một đồ ngợm, chuyền hóa thành
bi kịch thức tỉnh muốn sống như một con người. Nội dung những “Sống mòn”, “Đời thừa” có gì
khác ngoài hàng loạt cảnh cắn rứt, hành hạ lẫn nhau trong “cái chăn quá hẹp” của hạnh phúc và tự

ép đáng sợ của hoàn cảnh cùng sự cưỡng lại nó và nỗi đau thấm đậm ý hướng nhân văn cao đẹp
của anh:
“Thứ vẫn không thể nào chịu được rằng sống chỉ là làm thế nào cho mình và vợ con mình có
cơm ăn, áo mặc thôi. Sống là để làm một cái gì đẹp hơn nhiều, cao quí hơn nhiều. Mỗi người
sống, phải làm thế nào cho phát triển đến tận độ những khả năng của loài người chứa đựng ở
trong mình. Phải gom góp sức lực của mình vào công cuộc tiến bộ chung. Mỗi người chết đi,
phải để lại một chút gì cho nhân loại. Có thú vị gì là cái sống co quắp vào mình, cái lối sống quá
ư loài vật, chẳng còn biết một việc gì ngoài công việc kiếm thức ăn đổ vào dạ dày. Có ai muốn
gục mặt xuống làm gì? Đau đớn thay cho những kiếp sống khao khát muốn lên cao nhưng lại bị
áo cơm gì sát đất “.
Tâm niệm này rất gần với ý tưởng nhân văn cộng sản, đến mức giống như một câu được trích
dẫn trong nguyên tắc của Mars ”(Hoàng Ngọc Hiến – “ văn học và học văn”). Ý hướng nhân văn
được Nam Cao chăm chú dõi theo và miêu tả trong suốt hành trình tâm linh của nhân vật.Bản
thân quá trình sáng tác của Nam Cao cũng là một hành trình kêu gọi thức tỉnh nhân tính, rà lại
nhân phẩm, vươn tới nhân văn. Nhìn nhận theo hướng đó , sẽ thấy từ Chí Phèo đến Sóng Mòn,
nhà văn đã có sự vượt mình không nhỏ.
III. NHÂN VẬT ĐƯỢC XÂY DỰNG BẰNG CHẤT LIỆU ĐỜI
THƯỜNG, BÚT PHÁP ĐA DẠNG.
Gần như tất cả truyện của Nam Cao, kể cả hai tiểu thuyết dài hơi còn lại của ông – Sống mòn
và “Những người hàng xóm” – đều được xây dựng từng những chuyện vặ¨t vãnh, nhí nhách giữa
những con người nhỏ bé tội nghiệp; là sự thật đời thường, là cuộc sống hàng ngày của mỗi người:
Một bữa ăn với gia đình (Sống mòn), một lần trả lầm tiền mua sách quá mất mấy xu (nhỏ nhen),
tối sáng trăng ra sân ngồi chơi của Điền, bát cháo hành giải cãm của Thị Nở…làm nền cho
khoảng khắc thức tỉnh của Chí Phèo cũng là “tiếng trò chuyện của người đi chợ, tiếng gõ mái
chèo đuổi cá”… rất bình dị.
Để chuyển chất liệu đời thường ấy thành nhân vật văn học, Nam Cao đã vận dụng nhiều bút
pháp đa dạng. Có trào phúng, thường là cái cuời chua chát, cười ra mắt trước những hiện tượng
“nghịch dị” bộc lộ tình trạng bất thường, phi lý ngày càng trầm trọng trong xã hội. Có tả chân,
đến mức cứ như thấy hiện lên mồn một trước mặt (ví như đoạn tả người đàn bà nghèo ăn gian
một tấm bánh ngoài chợ trong truyện “Đòn chồng”) Có tự sự độc đáo “rất biến hóa, cứ nhập

mình vào đó để tìm gặp được hình bóng của mình, những điều có thể chia sẻ cùng mình.
Những nhân vật dày dặn, nhiều chiều cạnh, như lắng đọng cả một tầng văn hóa trong
người, đã nâng bi kịch đời thường lên thành bi kịch vĩnh cửu. Đó là bi kịch của cảnh sống
mòn-phi lý, của khát vọng đổi đời, của yêu cầu được phát triển hết mình nhân cách, vấp
phải rào cản bên ngoài và bóng tối bên trong. Chúng không là bi kịch của riêng ai, cũng
không chỉ ở một “Thời xa vắng”. Chúng đã là những vấn đề nhức nhối của quá khứ.
Chúng càng thành những vấn đề bức xúc của hiện tại và tương lai.
Với thành tựu nghệ thuật đã sáng tạo nên những nhân vật giàu sức sống, qua đó giúp ta khám
phá ra nhiều bí mật lòng người giữa đời thường; Với vai trò, tầm cỡ độc đáo và đặc sắc dân tộc
của ông, có thể coi Nam Cao là tác giả tập đại thành của chủ nghĩa hiện thực trong văn học Việt
Nam hiện đại, xứng đáng hội thoại cùng những nhà văn hiện thực nhân bản tiêu biểu của thế kỷ
XX. TẬP SAN KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN SỐ 5/1997
6
CHÚ THÍCH

(1) Nhà xuất bản thanh niên đã in cuốn “Chí Phèo mất tích của Nguyễn Đức Mậu, dày
hơn 200 trang.
(2) Hội thảo nhân 70 năm ngày sinh Nam Cao 1987; Hội thảo nhân 40 ngày mất của