Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn/
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH PHẠM QUANG BÌNH MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO MỨC SỐNG
CHO CÁC HỘ DÂN SAU KHI BỊ THU HỒI ĐẤT
NÔNG NGHIỆP TẠI CÁC XÃ VÙNG VEN THÀNH PHỐ
VIỆT TRÌ, TỈNH PHÚ THỌ
LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. PHÍ VĂN KỶ THÁI NGUYÊN, 2013
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn/
i
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số
liệu, kết quả đã nêu trong luận văn có nguồn gốc rõ ràng, trung thực, xuất
phát từ tình hình thực tế thu hồi đất và mức sống của các hộ dân bị thu hồi đất
nông nghiệp tại các xã vùng ven thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ.
Tác giả luận văn
Phạm Quang Bình Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn/
ii
LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình học tập và nghiên cứu hoàn thành luận văn, đề tài:
LỜI CAM ĐOAN i
LỜI CẢM ƠN ii
MỤC LỤC iii
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT vi
DANH MỤC CÁC BẢNG vii
MỞ ĐẦU 1
1. Tính cấp thiết của đề tài 1
2. Mục tiêu nghiên cứu 2
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3
4. Những đóng góp của đề tài 3
5. Bố cục của Luận văn 4
Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 5
1. Công nghiệp hóa, đô thị hóa và tác động của nó đến việc làm của
ngƣời dân 5
1.1.1. Công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa 5
1.1.2. Sự cần thiết phải thu hồi đất để phục vụ công nghiệp hóa, đô thị hóa 9
1.2. Khái niệm về mức sống và các chỉ tiêu đánh giá về mức sống 16
1.2.1. Các chỉ tiêu đánh giá về mức sống 17
1.3. Các nhân tố ảnh hƣởng tới mức sống 30
1.3.1. Những yếu tố thuộc về địa lý tự nhiên và yếu tố dân cƣ, con ngƣời 30
1.3.2. Những yếu tố thuộc về kinh tế xã hội 30
1.3.3. Những yếu tố thuộc tâm lý, sức khỏe, giáo dục 32
1.4. Kinh nghiệm của một số địa phƣơng giải quyết ổn định đời sống và
phát triển kinh tế sau thu hồi đất 32
1.4.1. Ở tỉnh Bắc Ninh 32
1.4.2. Ở huyện Văn Giang, tỉnh Hƣng Yên 33
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn/
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn/
v
Tác động qui hoạch đến mức sống các hộ dân 76
4.1.3. Các mục tiêu phấn đấu về đời sống cho hộ gia đình sau khi bị thu
hồi đất sản xuất 78
4.2. Một số giải pháp nhằm nâng cao mức sống cho các hộ dân sau khi bị
thu hồi đất nông nghiệp 79
4.3. Một số kiến nghị 92
4.3.1. Kiến nghị với địa phƣơng 92
4.3.2. Kiến nghị với Nhà nƣớc 93
KẾT LUẬN 97
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 100
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn/
vi
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
BHXH : Bảo hiểm xã hội
CCKT : Cơ cấu kinh tế
CNH : Công nghiệp hóa
ĐTH : Đô thị hóa
HĐH : Hiện đại hóa
KHCN : Khoa học công nghệ
TĐC : Tái định cƣ
gia đình bị thu hồi đất 70
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn/
viii
Bảng 3.16. Tình hình GD - ĐT của ngƣời lao động trƣớc và sau THĐ 71
Bảng 3.17. Tình hình sử dụng dịch vụ y tế của ngƣời lao động trƣớc và
sau THD 72
Bảng 4.1. Dự báo quỹ đất thu hồi trong giai đoạn đến năm 2020 76
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn/
1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Nông nghiệp, nông thôn nƣớc ta đang trên đƣờng thực hiện CNH -
HĐH, từng bƣớc chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hƣớng sản xuất hàng hoá.
Đồng thời cũng là quá trình phát triển cơ sở hạ tầng, xây dựng các khu công
nghiệp, thƣơng mại dịch vụ từng bƣớc chuyển dịch lao động nông nghiệp
sang sản xuất phi nông nghiệp. Đây cũng là quá trình đô thị hóa nông nghiệp
nông thôn với tốc độ ngày càng nhanh. Việc thu hồi đất, trong đó đất sản xuất
nông nghiệp là yêu cầu tất yếu. Điều đó tất nhiên ảnh hƣởng trực tiếp đến các
hộ nông dân sản xuất nông nghiệp: Thiếu đất sản xuất, lao động dƣ thừa, đời
sống không ổn định ngƣời nông dân không tránh khỏi khó khăn khi mà việc
tái định cƣ và những giải pháp chuyển đổi ngành nghề chƣa phù hợp. Hàng
năm, ở nƣớc ta có khoảng 50 đến 60 nghìn ha đất nông nghiệp đƣợc chuyển
sang mục đích phi nông nghiệp, tƣơng ứng với khoảng 1,5 lao động/hộ bị mất
việc làm, phải chuyển đổi nghề nghiệp. Không còn hoặc còn rất ít đất sản xuất
nông nghiệp, nông dân phải tìm cách kiếm sống mới. Với trình độ dân trí có
hạn, quen lao động sản xuất nông nghiệp, ngƣời nông dân đã phải chật vật tìm
Từ những kiến thức đã tiếp thu đƣợc, với vai trò là ngƣời đã trực tiếp
làm công tác về tài nguyên và môi trƣờng tại thành phố Việt Trì, tôi chọn đề
tài: "Một số giải pháp nhằm nâng cao mức sống cho các hộ dân sau khi bị
thu hồi đất nông nghiệp tại các xã vùng ven thành phố Việt Trì, tỉnh Phú
Thọ" làm luận văn thạc sỹ.
2. Mục tiêu nghiên cứu
2.1. Mục tiêu chung
Mục đích nghiên cứu của luận văn là đánh giá thực trạng về mức sống
của các hộ dân trƣớc và sau khi bị thu hồi đất về các vấn đề: Thu nhập - Chi
tiêu, lao động - việc làm, lƣơng thực và dinh dƣơng, giáo dục - đào tạo, Y tế -
sức khỏe. Qua đó đề xuất các giải pháp nâng cao mức sống của ngƣời dân sau
khi bị thu hồi đất nông nghiệp tại các xã vùng ven thành phố Việt Trì, tỉnh
Phú Thọ.
2.2. Mục tiêu cụ thể
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn/
3
Để đạt mục đích trên, mục tiêu của luận văn là:
- Phân tích, đánh giá thực trạng việc thu hồi đất nông nghiệp, thực trạng
mức sống của ngƣời dân tại các xã vùng ven thành phố Việt Trì - tỉnh Phú
Thọ trong những năm qua.
- Nghiên cứu làm rõ nội dung cơ sở lý luận và thực tiễn về mức sống
của ngƣời dân sau thu hồi đất nông nghiệp;
- Đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao mức sống của ngƣời
dân sau khi bị thu hồi đất nông nghiệp tại các xã vùng ven thành phố Việt Trì,
tỉnh Phú Thọ.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Thực tiễn cho thấy luôn có một hệ thống các chính sách đồng thời tác
5. Bố cục của Luận văn
Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn đƣợc trình bày trong 4 chƣơng:
Chƣơng 1: Tổng quan tài liệu nghiên cứu;
Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu;
Chƣơng 3: Thực trạng về đời sống của hộ dân sau khi bị thu hồi đất
nông nghiệp tại các xã vùng ven thành phố Việt Trì thời kỳ 2010 - 2012.
Chƣơng 4: Một số giải pháp nhằm nâng cao đời sống cho các hộ dân
sau khi bị thu hồi đất nông nghiệp tại các xã vùng ven thành phố Việt Trì, tỉnh
Phú Thọ. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn/
5
Chƣơng 1
TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
1. Công nghiệp hóa, đô thị hóa và tác động của nó đến việc làm của
người dân
1.1.1. Công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa
CNH, HĐH, ĐTH là con đƣờng phát triển của mọi quốc gia trên thế
giới. Trong thời đại khoa học - công nghệ phát triển nhanh nhƣ vũ bão, kinh
tế tri thức dần đi vào cuộc sống và toàn cầu hóa là một xu thế không có gì
cƣỡng lại đƣợc, thì CNH, ĐTH là con đƣờng giúp các nƣớc chậm phát triển
rút ngắn khoảng cách so với các nƣớc đi trƣớc.
Thực tiễn, phát triển của nhiều quốc gia trong những năm gần đây cho
thấy: CNH, HĐH và ĐTH là nhân tố quyết định làm thay đổi căn bản phƣơng
thức sản xuất, chuyển nền kinh tế từ sản xuất truyền thống, tiểu nông sang
phƣơng thức sản xuất mới hiện đại, do đó cũng làm thay đổi nội dung KT - XH
nông thôn. Trong nền kinh tế hiện đại, CNH, HĐH và ĐTH có sự gắn bó chặt
chẽ với nhau, tạo thành một tiến trình thống nhất thúc đẩy sự phát triển KT -
của Nhà nƣớc.
Thứ tư, CNH, HĐH nền kinh tế quốc dân trong bối cảnh toàn cầu hóa
nền kinh tế.
Thúc đẩy quá trình CNH sẽ tạo ra cơ sở vật chất kỹ thuật cần thiết, thúc
đẩy chuyển dịch CCKT nhằm huy động và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực
xã hội. CNH tạo ra các điều kiện biến đổi về chất lực lƣợng sản xuất, xây
dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Nền kinh tế phát triển sẽ củng cố và phát triển khối liên minh vững chắc giữa
giai cấp công nhân và đội ngũ trí thức trong sự nghiệp cách mạng XHCN,
CNH tạo điều kiện để xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ vững mạnh, thực
hiện tốt phân công và hợp tác quốc tế. Quá trình CNH thúc đẩy phân công lao
động xã hội phát triển, xây dựng và HĐH nền quốc phòng, an ninh.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn/
7
Đô thị hóa
Theo quan điểm một vùng, ĐTH là một quá trình hình thành, phát triển
các hình thức và điều kiện sống theo kiểu đô thị.
Theo quan điểm nền kinh tế quốc dân, ĐTH là quá trình biến đổi về sự
phân bố các yếu tố lực lượng sản xuất, bố trí dân cư những vùng không phải
đô thị thành đô thị.
Tuy có nhiều cách tiếp cận khác nhau về khái niệm ĐTH, song ngày
nay khi mà ĐTH gắn liền với CNH đang diễn ra mạnh mẽ và phổ biến ở hầu
hết các nƣớc trên thế giới thì nhiều nhà khoa học ngày càng ngả sang cách
hiểu: ĐTH là quá trình mang tính quy luật gắn liền với sự chuyển dịch CCKT
và cơ cấu xã hội từ nông nghiệp - nông dân - nông thôn sang công nghiệp -
thị dân - đô thị, với những đặc trƣng sau:
Một là, ĐTH không phải là kết quả mà là một quá trình lâu dài diễn ra
trên một không goan lãnh thổ rộng lớn.
ngày nay vẫn còn đang hiện hữu ngay trong lòng hầu hết các đô thị Việt Nam.
Quá trình ĐTH ở nƣớc ta trong nhiều năm qua còn mang nặng tính số
lƣợng thuần túy, một số huyện, xã, làng đã chuyển thành quận, phƣờng, phố
chủ yếu dựa vào sự gia tăng dân số hơn là sự phát triển công nghiệp. Những
điều trên đây hàm ý rằng muốn đảm bảo cho quá trình ĐTH đúng hƣớng và
có chất lƣợng thì phải gắn với quá trình CNH, HĐH, trƣớc hết là CNH, HĐH
nông nghiệp, nông thôn ngay tại các đô thị.
Công nghiệp hóa là quá trình biến một nƣớc có nền kinh tế lạc hậu
thành một nƣớc công nghiệp.
Quan niện của Đảng ta: Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là quá trình
chuyển đổi căn bản, toàn diện các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ và
quản lý kinh tế - xã hội, từ sử dụng sức lao động thủ công là chính sang sử
dụng một cách phổ biến sức lao động vố công nghệ, phƣơng tiện, phƣơng
pháp tiên tiến, hiện đại, dựa trên sự phát triển của công nghiệp và tiến bộ khoa
học công nghệ, tạo ra năng suất lao động xã hội cao. Quan niệm trên cho thấy,
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn/
9
đây là một quá trình kết hợp chặt chẽ 2 nội dung: công nghiệp hóa và hiện đại
hóa trong quá trình phát triển:
+ Nó không chỉ đơn thuần là phát triển công nghiệp mà còn phải thực
hiện chuyển dịch cơ cấu trong từng ngành, lĩnh vực và toàn bộ nền kinh tế
quốc dân theo hƣớng kỹ thuật và công nghệ hiện đại.
+ Là một quá trình không chỉ tuần tự từ cơ giới hóa sang tự động hóa,
tin học hóa mà còn kết hợp giữa thủ công truyền thống với công nghệ hiện
đại, tranh thủ đi vào hiện đại ở những khâu có thể và mang tính quyết định.
Do những biến đổi của nền kinh tế và điều kiện cụ thể của đất nƣớc,
CNH, HĐH ở nƣớc ta có những đặc điểm chủ yếu sau:
+ CNH, HĐH theo định hƣớng XHCN, thực hiện mục tiêu "dân giàu,
KCN, các cụm công nghiệp; mở rộng và xây dựng các KĐT; hệ thống kết cấu
hạ tầng KT - XH giao thông, cấp điện, cấp thoát nƣớc, thông tin liên lạc,
trƣờng học, bệnh viện ; hoàn thiện và phát triển các cơ sở kinh doanh dịch
vụ nhƣ khách sạn, nhà hàng, siêu thị trung tâm thƣơng mại, trung tâm dịch vụ,
du lịch; mở rộng và xây dựng các khu vui chơi giải trí, công viên Chính
điều đó, đã làm cho quá trình CNH, HĐH có những bƣớc tiến đáng kể, quá
trình ĐTH diễn ra mạnh mẽ hơn.
Do đó, việc thu hồi đất để xây dựng KCN, KĐT, kết cấu hạ tầng KT -
XH có vai trò quan trọng trong quá trình CNH, HĐH và ĐTH nhằm phát triển
kinh tế đất nƣớc là cần thiết khách quan đó là vì:
Một là, thu hồi đất để có mặt bằng xây dựng KCN, khu chế xuất, thu
hút đầu tư trong và ngoài nước cho phát triển KT - XH.
Hai là, thu hồi đất để chuyển đổi mục đích sử dụng, thúc đẩy quá trình
CNH, ĐTN.
Ba là, thu hồi đất để nâng cấp và xây dựng mới hệ thống kết cấu hạ
tầng phục vụ yêu cầu phát triển KT - XH và quốc phòng an ninh.
Bốn là, việc thu hồi đất để phục vụ CNH, ĐTH đã tạo điều kiện thu hút
GQVL cho hàng triệu lao động với thu nhập tương đối khá, giúp họ từng
bước cải thiện đời sống vật chất cũng như tinh thần của bản thân và gia đình.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn/
11
Tóm lại, nếu CNH, HĐH và ĐTH là tất yếu khách quan đối với nƣớc ta
thì việc thu hồi đất để phục vụ CNH, HĐH và ĐTH là vấn đề có ý nghĩa hết
sức quan trọng. Vì vậy, trong quá trình CNH, HĐH, ĐTH bất cứ quốc gia nào
cũng phải chuyển đổi một bộ phận đất đai từ đất nông nghiệp sang đất công
nghiệp và đô thị.
Tác động của các khu công nghiệp tới đời sống hộ nông dân
Tác động đến đất đai: Quá trình phát triển nhanh các khu công nghiệp
hàng đầu của nƣớc ta là giữ diện tích lúa ít nhất ở mức 3,8 triệu - 4,0 triệu ha,
sản lƣợng đạt khoảng 36,0 triệu tấn/năm nhƣ hiện nay thì an ninh lƣơng thực
của Việt Nam đƣợc bảo đảm. Tuy nhiên, sản lƣợng này cũng chỉ cung cấp cho
dân số khoảng 100 triệu ngƣời, trong khi dân số của Việt Nam dự báo sẽ vào
khoảng 120 triệu ngƣời vào giữa thế kỷ XXI. Bởi vậy, nếu không giữ đƣợc
một diện tích trồng lúa ổn định thì nguy cơ mất cân đối an ninh lƣợng thực
trong nƣớc là điều sẽ xảy ra.
Tác động tới môi trƣờng: Việc hình thành các KCN nhằm tạo điều
kiện để các chủ doanh nghiệp đầu tƣ mở rộng quy mô sản xuất, song thực tế
cho thấy, nhiều doanh nghiệp đã nhập dây chuyền công nghệ lạc hậu hàng
chục năm. Điều này, không chỉ làm giảm sức cạnh tranh, mà còn khiến hoạt
động sản xuất không ổn định, gây ô nhiễm môi trƣờng.
Việc xử lý chất thải của các nhà máy trƣớc khi thải ra môi trƣờng đang
làm đau đầu các nhà quản lý. Theo ƣớc tính, mỗi KCN thải khoảng từ 3.000 -
10.000 m
3
nƣớc thải/ngày đêm. Nhƣ vậy, tổng lƣợng nƣớc thải công nghiệp
của các KCN trên cả nƣớc lên khoảng 500.000 - 700.000 m
3
/ngày đêm.
Ngay cả ở những KCN đã có trạm xử lý nƣớc thải tập trung, thì chất
lƣợng thực tế của các công trình này vẫn còn hạn chế, chƣa đạt đƣợc những
tiêu chuẩn quy định, gây ô nhiễm môi trƣờng, đặc biệt là ở một số KCN tập
trung các ngành công nghiệp nhẹ nhƣ dệt may, thuộc da, ngành hóa chất
độc hại cao.
Ngoài ra, tại các KCN, ô nhiễm khí bụi và tiếng ồn là loại hình ô nhiễm
khó kiểm soát và không đƣợc quan tâm. Khí thải của các cơ sở sản xuất chứa
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn/
mới, văn minh và bền vững. Tại các khu công nghiệp, phần lớn lao động vừa
mới thoát ra khỏi đồng ruộng hoặc các trƣờng phổ thông chƣa qua đào tạo
ngành nghề cơ bản. Tình trạng thiếu việc làm trong thời vụ đang là khó khăn
hiện nay ở nông thôn. Năng lực của hệ thống chính trị cấp cơ sở chƣa đáp ứng
yêu cầu phát triển của thực tiễn. Mức hƣởng thụ của ngƣời nông dân còn thấp,
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn/
14
khoảng cách thu nhập và đời sống giữa thành thị và nông thôn ngày càng
tăng. Giá cả leo thang đang là những vấn đề bức xúc, ảnh hƣởng lớn đến cuộc
sống của ngƣời nông dân.
Tác động tới kinh tế hộ nông dân: Sản xuất nông nghiệp ở các địa
phƣơng vẫn theo phƣơng thức cũ, nhỏ lẽ, phân tán nên hiệu quả kinh tế thấp
và có nguy cơ kém bền vững trƣớc thiên tai dịch bệnh và biến động của thị
trƣờng. Diện tích đất nông nghiệp giảm nhanh do quá trình phát triển các khu
công nghiệp, từ đó làm hạn chế cơ hội để nâng cao thu nhập từ ngành chính là
trồng trọt, trong khi khả năng phát triển chăn nuôi, thủy sản và các ngành
nghề phi nông nghiệp còn hạn chế. Các sản phẩm rau, quả và chăn nuôi gia
súc, gia cầm có sức cạnh tranh thấp.
Ngƣời nông dân bị thu hồi đất cho công nghiệp hóa, hay đô thị hóa
cũng rơi vào tình trạng tƣ liệu sản xuất giảm hoặc mất đi, trong lúc chƣa
chuẩn bị kịp các điều kiện để chuyển đổi nghề nghiệp. Phần đông nông dân có
tiền (tiền bồi thƣờng do bị thu hồi đất) cũng khó tìm phƣơng án nào cho hiệu
quả để sử dụng cho sản xuất, kinh doanh làm cho nó sinh sôi nảy nở. Nhiều
hộ nông dân đang rơi vào cảnh thua thiệt trƣớc "vòng xoáy" của các quy luật
thị trƣờng, nhất là ở những nơi hợp tác xã không còn tồn tại, chính quyền cơ
sở lại yếu kém, thì không biết dựa vào đâu? Bởi vậy, sự nghiệt ngã của tình
cảnh "nghèo thì nghèo thêm, giàu thì giàu nhanh hơn" đang là tác nhân chính
làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo giữa ngƣời giàu và ngƣời nghèo, giữa
trình tự, đúng quy định của Chính phủ về bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ khi
Nhà nƣớc thu hồi đất. Tuy nhiên, hiện nay do giá cả thị trƣờng bất động sản
luôn biến động tăng, cùng với sự lôi kéo kích động của các phần tử xấu nên
việc khiếu kiện đông ngƣời vƣợt cấp kéo dài, nội dung chủ yếu là đòi nâng
giá bồi thƣờng, nâng loại đất bồi thƣờng, giảm giá đất tái định cƣ làm ảnh
hƣởng nghiêm trọng đến an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội.
Sự tập trung cao của lao động tại các KCN đang khiến cho vấn đề xã
hội ngày càng trở thành áp lực đối với chính quyền địa phƣơng và ngƣời dân
Copyright: Tài liệu đại học ©