Sử dụng phụ phẩm từ sản xuất và chế biến lúa ở Đồng bằng
Sông Cửu Long

I. Giới thiệu chung
Ở Việt Nam, ba khu vực sản xuất lúa gạo chính là Đồng bằng Sông Cửu Long, khu
vực Trung Du và Đồng bằng Sông Hồng. Với sản lượng hơn 7 triệu tấn/năm, là quốc
gia đứng thứ hai thế giới về xuất khẩu gạo. Mỗi năm Việt Nam có thể sản xuất ra
khoảng 40 triệu tấn năng lượng sinh khối với 32 triệu tấn rơm, rạ và 8 triệu tấn trấu.
Thay vì đốt bỏ ngoài đồng, nếu Việt Nam tận dụng được nguồn phụ phẩm từ lúa gạo
này cho sản xuất năng lượng sinh khối sẽ mang lại những lợi ích đáng kể, vừa khai
thác được nguồn năng lượng tái tạo khổng lồ vừa giảm đáng kể ô nhiễm môi trường.
Bên cạnh đó việc tận dụng các phụ phẩm như rơm rạ, cám gạo, trấu… vừa giúp giảm
thất thoát sau thu hoạch vừa tăng giá trị cho cây lúa.
II. Một số phụ phẩm
2.1. Rơm, rạ
2.1.1. Giới thiệu về rơm, rạ
Rơm là phụ phẩm của các cây lương thực như lúa nước, lúa cạn, lúa mì, lúa mạch là
nguồn thức ăn dự trữ chủ yếu và phổ biến nhất của gia súc, làm phân bón hữu cơ cung
cấp lại cho đồng ruộng, làm cho đất tơi xốp và duy trì được độ màu mỡ, một lượng
nhỏ được sử dụng làm nấm rơm (ở miền Nam).
Rơm có giá trị năng lượng và tỷ lệ chất xơ cao (31-33%), ít protein (2,2-3,3%) và rất ít
chất béo (1-2%), chứa khoảng 0,6% N, 0,1% P cũng như S, 1,5% K, 5% Si và 40%C.
Rơm rạ là nguồn tài nguyên rất quý giá trong cả sản xuất nông nghiệp cũng như trong
công nghiệp, có nhiều gia trị và đem lại lợi nhuận kinh tế cao.
2.1.2. Các sản phẩm của rơm
2.1.2.1. Nấm rơm
Nấm rơm là một loài nấm trong họ nấm lớn, sinh trưởng và phát triển từ các
loại rơm rạ. Nấm gồm nhiều loài khác nhau, có đặc điểm hình dạng khác nhau như có
loại màu xám trắng, xám, xám đen… kích thước đường kính “cây nấm” lớn, nhỏ tùy
thuộc từng loại.
Cấu tạo:

trồng nấm rơm trái vụ trên ruộng phát huy hiệu quả cả về mặt kinh tế và xã hội.
2.1.2.2. Thức ăn cho chăn nuôi gia súc
Tỷ lệ nguyên liệu: Rơm khô (ẩm độ 12-14%) 100 kg; Urê 4 kg; Muối ăn 0,5 kg; Nước
lã sạch 70-80 lít.
Cách tiến hành:
- Hoà tan urê, muối vào nước theo công thức đã ghi ở mục tỷ lệ nguyên liệu ở trên.
- Khối lượng rơm ủ mỗi lần tuỳ thuộc vào nhu cầu sử dụng của gia súc và dụng cụ
chứa đựng.
- Lần lượt rải rơm theo từng lớp 20cm vào hố ủ, khuấy đều dung dịch urê - muối, sau
đó dùng vòi nước tưới đều lên rơm, lần lượt tiến hành như vậy tới khi hết lượng rơm
cần ủ.
- Dùng vật liệu đệm lót phủ kín lại, có thể dùng gạch, ngói, củi khô chặn lên để đống
rơm ủ luôn kín trong suốt thời gian ủ.
Phương pháp này đơn giản dễ áp dụng và đã làm tăng tỉ lệ tiêu hoá thêm 10-15%, tăng
gần gấp đôi hàm lượng ni-tơ trong rơm, gia súc thích ăn và đã ăn được lượng chất khô
tăng thêm 50% so với rơm không chế biến, cho tăng trọng hàng ngày cao hơn 30%,
tiêu tốn thức ăn lại giảm 6% so với rơm chưa chế biến. Bên đó làm tăng tính chủ
động nguồn thức ăn cho đàn gia súc, giảm giá thành chăn nuôi, tăng tính cạnh
tranh và hướng tới nền sản xuất nông nghiệp hiệu quả và bền vững.
2.1.2.3. Chế biến rơm rạ thành phân bón hữu cơ
Chế biến rơm rạ thành phân bón hữu cơ là sử dụng chế phẩm vi sinh Biomix-RR để xử
lý rơm rạ do Công ty cổ phần Công nghệ sinh học Hà Nội sản xuất.
2
Chế phẩm bao gồm hỗn hợp các chủng vi sinh vật phân giải hữu cơ, vi sinh vật kháng
bệnh cho cây trồng, các nguyên tố khoáng, vi lượng có tác dụng bổ sung các chủng
giống vi sinh vật phân giải hữu cơ, có khả năng phân giải nhanh và triệt để rơm rạ
thành phân bón hữu cơ vi sinh giàu dinh dưỡng phục vụ sản xuất nông nghiệp. Đây sẽ
là nguồn cung cấp dinh dưỡng cho cây, cải tạo độ màu mỡ và bổ sung cho đất một
lượng lớn vi sinh vật, góp phần nâng cao năng suất, tạo ra sản phẩm sạch không ảnh
hưởng tới sức khoẻ người sử dụng, không ảnh hưởng tới môi trường sinh thái xung

sự quan tâm của các cấp, các ngành trong việc đẩy mạnh tuyên truyền để người dân
nhận thức được tầm quan trọng của việc thu gom, xử lý rơm rạ sau thu hoạch làm phân
ủ hữu cơ. Thực hiện chính sách khuyến khích hỗ trợ nông dân xử lý rơm rạ như đầu tư
hỗ trợ tiền mua chế phẩm, đầu tư kinh phí cho công tác đào tạo, tập huấn, Nếu làm
được như vậy chắc chắn sẽ góp phần phát triển một nền nông nghiệp sạch, bền vững,
tránh lãng phí, giảm ô nhiễm môi trường.
3
2.2. Trấu
Hình 1: Trấu
2.2.1. Giới thiệu
Trấu là lớp vỏ ngoài cùng của hạt lúa và được tách ra trong quá trình xay xát. Trong vỏ
trấu chứa khoảng 75% chất hữu cơ dễ bay hơi sẽ cháy trong quá trình đốt và khoảng
25% còn lại chuyển thành tro (Theo Energy Efficiency Guide for Industry in Asia–
www.energyefficiencyasia.org ). Chất hữu cơ chứa chủ yếu cellulose, lignin và Hemi -
cellulose (90%), ngoài ra có thêm thành phần khác như hợp chất nitơ và vô cơ. Lignin
chiếm khoảng 25-30% và cellulose chiếm khoảng 35-40%.
Trấu là nguồn nguyên liệu rất dồi dào và lại rẻ tiền: Sản lượng lúa năm 2007 cả nước
đạt 37 triệu tấn, trong đó lúa đông xuân 17,7 triệu tấn, lúa hè thu 10,6 triệu tấn, lúa
mùa 8,7 triệu tấn (Nguồn: Bộ Nông Nghiệp và phát triển Nông Thôn). Như vậy lượng
vỏ trấu thu được sau xay xát tương đương 7,4 triệu tấn.
Bảng 1: Thành phần hóa học của vỏ trấu
Thành phần SiO
2
Al
2
O
3
Fe
2
O

Từ lâu, vỏ trấu đã là một loại chất đốt rất quen thuộc với bà con nông dân, đặc biệt là
ở vùng đồng bằng sông Cửu Long. Chất đốt từ vỏ trấu được sử dụng rất nhiều trong cả
sinh hoạt (nấu ăn, nấu thức ăn gia súc) và sản xuất (làm gạch, sấy lúa).
Nguyên liệu trấu có các ưu điểm nổi bật khi sử dụng làm chất đốt: Vỏ trấu sau khi xay
xát ở dạng khô, có hình dáng nhỏ và rời, tơi xốp, nhẹ, vận chuyển dễ dàng. Thành
phần là chất xơ cao phân tử rất khó cho vi sinh vật sử dụng nên việc bảo quản, tồn trữ
rất đơn giản, chi phí đầu tư ít.
Đối với sản xuất tiểu thủ công nghiệp và chăn nuôi, trấu cũng được sử dụng rất
thường xuyên. Thông thường trấu là chất đốt dùng cho việc nấu thức ăn nuôi cá hoặc
lợn, nấu rượu và một lượng lớn trấu được dùng nung gạch trong nghề sản xuất gạch tại
khu vực đồng bằng sông Cửu Long.
5
Hình 3: Lò đốt trấu
2.2.2.2. Củi trấu và trấu viên nén
 Củi trấu
Củi trấu là thanh củi có màu nâu, hình vành khuyên với lỗ tròn ở giữa để dễ cháy.
Dạng ống dài khoảng 10-40cm, đường kính 40-80mm, dày khoảng 20cm, nặng 1kg.
Củi trấu duy trì sự cháy lâu hơn nấu trực tiếp bằng trấu và than đá. Cũng như các loại
chất đốt khác, củi trấu có thể sử dụng cho lò truyền thống, cà ràng, bếp than, bếp than,
…rất dễ dàng vì bắt lửa than, không có khói và khi cháy thì có mùi rất dễ chịu.
Hình 4: Củi trấu
Quy trình sản xuất củi trấu
Trấu nguyên liệu đưa vào máy ép, bộ phận sấy tự động của máy sẽ làm giảm độ ẩm
xuống còn dưới 12%, sau đó ép thành thanh củi cứng, dạng ống dài từ 10-40cm,
đường kính từ 40-80mm. Cứ 1,05 kg trấu, sẽ cho ra 1kg củi trấu thành phẩm. Năng
suất của loại máy ép mỗi máy ép có thể đạt được 150-200kg/giờ. Do trong bản thân
phế phẩm nông nghiệp này đã có chứa sẵn chất kết dính (gọi là lignin) nên khi ép, tác
dụng của nhiệt ma sát và nhiệt từ khuôn ép đã giúp tạo nên một chất kết dính chắc
chắn. Do vậy, củi trấu này còn chắc hơn cả gỗ củi dùng thông thường khác.
Thông số kỹ thuật củi trấu

7
- Độ ẩm toàn phần: <12%.
- Hàm lượng tro: <15%.
- Nhiệt lượng: 3800-4200 Kcail/kg.
- Tỷ trọng: 630-680 kg/m
3
.
- Không lẫn tạp chất.
- Đường kính: 8mm.
Ưu điểm của trấu viên
Nguồn năng lượng tái tạo bền vững, sạch, không gây ô nhiễm môi trường.
Có thể vận chuyển rất thuận tiện do kích thước sản phẩm nhỏ.
Cách sử dụng đơn giản, dễ dàng vệ sinh thiết bị sau khi sử dụng.
Lượng tro thải ra sau khi đốt rất mịn, có thể tận dụng dùng phân bón sạch.
Đồng thời, sử dụng trấu viên sẽ giúp các doanh nghiệp sản xuất tiết kiệm được chi phí
nhiên liệu rất lớn và đem lại lợi nhuận tối ưu.
2.2.2.3. Dùng vỏ trấu để lọc nước
Tại thành phố Hải Dương đã có người phát minh ra cách chế tạo thiết bị lọc nước từ
vỏ trấu, có khả năng lọc thẳng nước ao, hồ thành nước uống sạch. Cốt lõi của thiết bị
là một cụm sứ xốp trắng, hình trụ nằm trong chiếc bình lọc. Điều đặc biệt là loại sứ
này được tạo ra bằng cách tách oxit silic từ trấu, có đặc tính lọc cực tốt, với lỗ lọc siêu
nhỏ, nhỏ hơn lỗ lọc của thiết bị của Mỹ tới 10 lần, của Nhật 4 lần, ngoài ra nó cũng có
độ bền cao (có thể sử dụng 10 đến 20 năm).
Thiết bị còn có khả năng khử được mùi ở nguồn nước ô nhiễm, khử chất dioxin khi
mắc nối tiếp một bình lọc có ống lọc bằng than hoạt tính.
2.2.2.4. Vỏ trấu làm sản phẩm mỹ nghệ
Huyện Gia Viễn, Ninh Bình người ta đã tạo ra các sản phẩm mỹ nghệ nội thất từ vỏ
hạt thóc. Vỏ hạt thóc (trấu) được nghiền nhỏ tạo thành bột dưới dạng mịn và bột sợi.
Sau khi kết hợp với keo, trấu được cho vào máy ép định hình sản phẩm và sấy khô,
hoàn thiện để trở thành một sản phẩm mỹ nghệ hoàn chỉnh, có khả năng xuất khẩu.

Sau đó đưa alcogel vào các nồi áp suất, bổ sung vào đó một ít rượu, rồi nâng nhiệt từ
từ trong khoảng 7 giờ: 50
0
C/giờ cho đến 200
0
C, rồi 25
0
C/giờ cho đến 275
0
C và giữ
mức nhiệt này trong khoảng 1 giờ để toàn bộ alcol bay ra thành hơi. Cho hơi rượu
thoát từ từ ra khỏi nồi trong vòng 1 giờ rưỡi để hạ áp suất bên trong đến mức bình
thường. Từ đó bắt đầu hạ nhiệt xuống, cũng từ từ để có mẻ sản phẩm aerogel tốt.
2.2.2.6. Làm nguyên liệu xây dựng sạch
Trong trấu có chứa hàm lượng SiO
2
rất nhiều, đây lại là thành phần chính trong xi
măng phục vụ cho việc xây dựng. Vỏ trấu nghiền mịn và có thể được trộn với các
thành phần khác như mụn dừa, hạt xốp, xi măng, phụ gia và lưới sợi thuỷ tinh. Trọng
lượng của vật liệu nhẹ hơn gạch xây thông thường khoảng 50% và có tính cách âm,
cách nhiệt và không thấm nước cao. Đây là vật liệu thích hợp với các vùng như miền
Tây, miền Trung bị ngập úng, lũ lụt và nền đất yếu. Sau khi sử dụng có thể nghiền nát
9
để tái chế lại. Hiện nay đã có công ty sản xuất thương mại loại vật liệu này ứng dụng
vào thực tế (theo: http://wedo.com.vn/Ky-Thuat-bai765.htm , Sài gòn tiếp thị).
2.2.2.7. Các ứng dụng khác của vỏ trấu
Một số ứng dụng khác của vỏ trấu: Vỏ trấu còn có thể dùng làm thiết bị cách nhiệt,
làm chất độn, giá thể trong công sản xuất meo giống để trồng nấm, dùng đánh bóng
các vật thể bằng kim loại, tro trấu có thể dùng làm phân bón.
Trấu có thể được ứng dụng rất đa dạng trong đời sống của con người Việt Nam. Trấu

nhiều vỏ trấu, cám sau khi được làm sạch là dạng bột mềm và mịn được gọi là “Cám
gạo nguyên chất”.
Màu sắc và mùi thơm của cám gạo nguyên chất, tùy thuộc vào giống lúa sẽ cho ra
những loại gạo khác nhau, và những loại gạo khác nhau sẽ cho ra những loại cám có
màu và mùi thơm khác nhau.
Ví dụ
- Cám của gạo Thơm có màu vàng tươi, mùi thơm nức.
- Cám của gạo Tài Nguyên có màu vàng nhạt, mùi thơm thoang thoảng.
- Cám của gạo bụi sữa, 64, có màu nâu nhạt và gần như là không mùi.
 Tinh bột cám gạo (cám lần 2)
Sau quy trình tách vỏ trấu, hạt gạo được mài dũa một lần nữa tại nhà máy đánh bóng,
trong lần đánh bóng này người ta thu được một loại bột màu trắng, gọi là “Tinh bột
cám gạo”. Quy trình đánh bóng chỉ thực hiện tại các nhà máy xay xát lớn chuyên xuất
khẩu gạo đi nước ngoài. Vì thế, tinh bột cám gạo không được phổ biến và khó có thể
thu mua với số lượng nhỏ như cám gạo nguyên chất.
Thành phần dinh dưỡng
So với các sản phẩm phụ khác từ quá trình xay xát thì cám gạo chứa hàm lượng
protein, chất béo và vitamin rất cao vì trong quá trình xay xát lượng một phần vitamin
của gạo có thể mất đi từ 60-81% tùy theo từng loại.
Bảng 2: Thành phần dinh dưỡng trong cám gạo
Thành phần Đơn vị tính Khối lượng
Độ ẩm % 9,8
Độ đạm % 16
Béo % 2-3
Protein 100g 13,3g
Cacbohydrat 100g 28g
Lipit 100g 21g
Vitamin E 100g 4,9mg
Vitamin B6 100g 4,1mg
Canxi 100g 57mg

Oleic 34-42
Linoleic 30-35
Linolenic 1-2
Axit béo bão hòa 17.5-22.5
Axit béo không bão hòa đơn 34-42
Axit béo không bão hòa đa 30-35
Nguồn: “http://www.wilmar-agro.com.vn”
Trong dầu cám hàm lượng vitamin E (tocopherols và tocotrienols), oryzanol (chất
chống oxy hóa chỉ có duy nhất trong dầu cám), phytosterols, polyphenols và squalene
(chất có vai trò rất quan trọng trong tổng hợp các sterol trong cơ thể) chiếm tỷ lệ rất
cao, do chứa nhiều chất chống oxy hóa nên dầu cám có thời hạn sử dụng lâu hơn các
loại dầu khác.
 Chỉ tiêu chất lượng của dầu cám
- Tính chất: Chất lỏng, màu vàng nhạt.
- Mùi thơm: Mùi thơm béo gậy
- Chỉ số I-ốt: 99-108
- Chỉ số xà phòng: 180-190
- Điểm bốc khói: 213
0
C
- Điểm tự cháy: 352
0
C
- Điểm đông tụ: 17
0
C
- Chỉ số khúc xạ ở 25
0
C: 1.470 - 1.473
- Tỷ trọng ở 25/25

Ở Việt Nam, chưa thấy các công trình nào nghiên cứu về việc sử dụng cám gạo như
nguyên liệu chính làm thức ăn cho tôm cá. Nhưng trong thực tế có thể sử dụng cám
gạo đến 80-90% trong thành phần thức ăn cho cá Basa nuôi bè thâm canh ở An Giang,
Đồng Tháp cho kết quả khả quan nhưng cũng còn nhiều hạn chế.
 Thực trạng và giải pháp
14
Hình 10: Dầu cám gạo tinh luyện
Nguồn nguyên liệu cám gạo có vai trò quan trọng trong việc giảm giá thành trong chế
biến thức ăn chăn nuôi, bởi Việt Nam là nước sản xuất và xuất khẩu gạo đứng đầu thế
giới. Tuy nhiên, thực tế nước ta còn phải nhập khẩu nguyên liệu từ nước ngoài quá
nhiều để chế biến thức ăn chăn nuôi. Tình trạng này đang gây khó khăn cho ngành
chăn nuôi nước ta. Vì vậy cần hạn chế nhập nguyên liệu từ nước ngoài về chế biến
thức ăn chăn nuôi mà tận dụng nguồn nguyên liệu cám sẵn có để chế biến, có nhiều
công trình nghiên cứu về vấn đề này hơn nữa để không những có thể tiêu thụ trong
nước mà còn xuất khẩu sang những nước khác, tăng thu nhập kinh tế cho người dân.
2.4. Tấm
Tấm là phần đầu của hạt gạo bị bể ra trong quá trình xay xát, đây không phải là hạt
gạo được giã nhỏ.
trong hạt tấm chứa cám gạo và phôi nên khi nấu cơm tấm có vị thơm ngon và nhiều
chất dinh dưỡng.
Gạo tấm lúc trước là một loại gạo thứ phẩm, thường dùng cho gia cầm hoặc người ăn
lúc túng thiếu. Ngày nay khi biết được sự phong phú về thành phần dinh dưỡng và tác
dụng của gạo tấm nên gạo tấm cũng được nâng giá cao hơn.
Gạo tấm được sử dụng để phối trộn với gạo để tạo ra gạo 5% tấm, 25% tấm…tuỳ theo
yêu cầu và hợp đồng mua bán trao đổi, giao dịch trong thương trường. Bên cạnh đó
tấm cũng được dùng để làm thức ăn cho gia súc.
Gạo tấm còn được dùng để nấu cơm tấm, đây là một món ăn sáng được người Miền
Nam ưa chuộng nhất vì đa dạng, phong phú có nhiều thành phần như: bì, sườn nướng,
chả trứng. Hiện nay cơm tấm đã có mặt ở khắp các Miền trong cả nước.
III. Kết luận và kiến nghị

Lã Văn Kính, 6.4.2011, Cám gạo- thành phần hữu dụng cho heo ở mọi lứa, Thông tin
chăn nuôi, 09.10.2014, http://www.heo.com.vn/?
x/=newsdetail&n=3287&/c/=55&/g/=2&/6/4/2011/cam-gao-%E2%80%93-thanh-
phan-huu-dung-cho-heo-o-moi-lua-tuoi rice-bran useful-component-to-all-category-
of-pig.html.
Dầu cám gạo - Dầu ăn tốt nhất cho sức khỏe, Wilmar agro Vietnam, 09.10.2014,
http://www.wilmar-agro.com.vn/san-pham/dau-cam-gao/dau-cam-gao-dau-an-tot-nhat-
cho-suc-khoe.aspx.
Thuận Hải, 04.01.2014, Thu tiền tỷ từ tận dụng phụ phẩm lúa gạo, Báo dân Việt,
09.10.2014, http://danviet.vn/kinh-te-nong-nghiep/thu-tien-ty-tu-tan-dung-phu-pham-
lua-gao-178273.html.
Cửa hàng gạo ngon Mai Phương,22.08.1014, cách nấu gạo tấm ngon, Gạo cách nấu
gạo tấm ngon, Gạo Việt Nam, 10.10.2014, http://www.gaovietnam.net.vn/tin-tuc/cach-
nau-gao-tam-ngon.html
17