Đề cương chi tiết bài giảng Thông tin học đại cương
KHOA VĂN HÓA – THÔNG TIN
BỘ MÔN THÔNG TIN HỌC
ĐỀ CƯƠNG CHI TIẾT TẬP BÀI GIẢNG
CÔNG TÁC VỚI NGƯỜI DÙNG TIN
Nhóm GV biên soạn:
1. Đỗ Thị Thu Hương
2. Lê Thị Dương
Giảng viên: Tào Ngọc Biên - Lê Thị Dương
KHOA VĂN HÓA – THÔNG TIN
BỘ MÔN THÔNG TIN HỌC
ĐỀ CƯƠNG CHI TIẾT TẬP BÀI GIẢNG
THÔNG TIN HỌC ĐẠI CƯƠNG
Giảng viên biên soạn:
1. Tào Ngọc Biên
2. Lê Thị DươngĐề cương chi tiết bài giảng Thông tin học đại cương
THÔNGTIN HỌC ĐẠI CƯƠNG
Mã số HP: 06002
1. Phần giới thiệu chung môn Thông tin học đại cương
- Tổng số tín chỉ : 02 TC
+ Số tín chỉ lý thuyết: 02; số buổi học của TC: 06 buổi
+ Số tín chỉ thực hành: 0 ; số buổi học của TC: 0 buổi
- Bộ môn phụ trách: Thông tin học
- Vị trí HP ở học kỳ số/khóa học: 1
- Điều kiện tiên quyết: Không
1.1. Tổng quan lịch sử, phát triển môn học trong bối cảnh đổi mới giáo dục đại
học Việt Nam giai đoạn 2013-2020
Bước sang thời đại mới, nhân loại đã và đang chứng kiến những thay đổi to

một cách có hệ thống các thông tin và tài liệu chuyên môn, đặc biệt là các tài liệu
khoa học kỹ thuật. Tư liệu học phát tiển nhằm đáp ứng với sự phát triển của các ấn
phẩm định kỳ và các tạp chí, được coi là những phương tiện thông dụng công bố
các công trình khoa học. Trong khi sách cần phải phân loại và biên mục, thì các ấn
phẩm định kỳ đòi hỏi phải đánh chỉ số và tóm tắt để có thể cung cấp cho các nhà
nghiên cứu các thông tin cấp một có nguồn gốc xuất bản rất khác nhau.
Trong thời gian chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945), các nhà khoa học
tham gia chiến tranh đòi hỏi tìm nhanh chóng và chính xác các thông tin thư mục
trong các tạp chí khoa học. Điều đó đã thúc đẩy họ phải đổi mới phướng pháp lưu
trữ và tìm kiếm thông tin truyền thống, dẫn đến sửa đổi các hệ thống phân loại, xây
dựng các hệ thống tìm tin. Trong giai đoạn 1940 - 1950, các nhà khoa học đã phát
Giảng viên: Tào Ngọc Biên - Lê Thị Dương
Đề cương chi tiết bài giảng Thông tin học đại cương
triển kỹ thuật đánh chỉ số, chuẩn hoá các thuật ngữ mô tả thông tin, quan tâm đến
việc tóm tắt tài liệu để tạo thuận lợi cho quá trình tìm tin.
Nền tảng của thông tin học dựa trên ba ngành phát tiển mạnh sau chiến tranh
thế giới thứ II, đó là: mô hình lý thuyết thông tin của Shannon-Weaver , khái niệm
về điều khiển học của Norbert Wiener, những tiến bộ nhanh chóng trong thiết kế
và sản xuất máy tính điện tử. Những cách tân này hướng thẳng vào một lĩnh vực
nghiên cứu mới, trong đó nhiều ngành có thể hoà đồng với nhau dưới một ý tưởng
chung là "thông tin".
Thuật ngữ Thông tin học (Information Science) lần đầu tiên được đưa ra ở
Mỹ vào đầu những năm 60 với ý nghĩa là: khoa học thông tin nghiên cứu tính chất
và cơ cấu của thông tin, những phương tiện và lực lượng để thực hiện các quá trình
thông tin cùng với những kỹ thuật xử lý thông tin với mục đích sử dụng thông tin
thích hợp và có hiệu quả nhất. Năm 1963 lần đầu tiên Học viện công nghệ Georgia
đưa môn Thông tin học vào chương trình giảng dạy của mình, và nhanh chóng phát
triển sang một số các trường đại học khác như một lĩnh vực nghiên cứu độc lập bên
cạnh các ngành khác như thư viện học, tin học,
Là một ngành khoa học mới ra đời trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của

phẩm thông tin ngày càng phong phú về loại hình và số lượng, trong đó sự ra đời
và phát triển của các CSDL có ý nghĩa bước ngoặt, mở ra kỷ nguyên mới cho hoạt
động thông tin - thư viện. Các dịch vụ thông tin cũng trở nên hết sức đa dạng và
phong phú nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của người dùng tin.
Giảng viên: Tào Ngọc Biên - Lê Thị Dương
Đề cương chi tiết bài giảng Thông tin học đại cương
Cùng với việc phát triển mạnh mẽ các kỹ thuật vi xử lý, việc sử dụng ngày
càng nhiều các vật mang tin điện tử: như băng từ, đĩa từ (phát triển từ năm 1962),
đĩa mềm (1970), đĩa quang (1980) đã loại bỏ được những khó khăn về sự quá tải
của các kho chứa, nhưng đồng thời cũng đặt ra cho người làm công tác thông tin tư
liệu những vấn đề về xử lý và phổ biến thông tin, dựa trên những kỹ thuật đặc biệt
và dựa trên những kênh thông tin rất đa dạng.
Cuối những năm 80 sang đầu những năm 90, sự phát triển bùng nổ các mạng
viễn thông truyền dữ liệu quốc gia và quốc tế trên cơ sở kỹ thuật cáp sợi quang, vệ
tinh và vi ba số, đã tạo khả năng nối mạng không những giữa các trung tâm thông
tin, mà còn nối được đến máy vi tính của tùng cá nhân. Xuất hiện viễn cảnh của
các siêu “xa lộ thông tin” liên kết hàng trăm triệu người trong từng quốc gia cũng
như trong phạm vi khu vực và toàn cầu, mà tiêu biểu là liên mạng thông tin toàn
cầu Internet. Sự kết hợp giữa máy tính và viễn thông đẫn đến sự hình thành và phát
triển các hệ thống và mạng lưới thông tin tự động hoá, cho phép các trung tâm
thông tin và thư viện liên kết với nhau trên mạng máy tính để chia sẻ nguồn lực
thông tin. Các dịch vụ tìm tin on -line phát triển, cho phép sử dụng và khai thác các
tài nguyên thông tin không phụ thuộc vào khoảng cách địa lý giữa người dùng với
cơ quan thông tin, đã mở ra khả năng và xu hướng hình thành một không gian
thông tin thống nhất trên phạm vi toàn cầu.
Với ý nghĩa làm rõ thêm tính độc lập tương đối của một ngành khoa học mới,
làm tăng thêm nhận thức về tầm quan trọng của Thông tin học trong lịch sử xã hội
loài người. Ở nước ta, vai trò của thông tin trong đời sống xã hội đã được cụ thể
hoá thành các văn bản, hàng loạt các Chỉ thị, Nghị quyết của Đảng và Nhà nước
ra đời đã và đang tạo hành lang pháp lý quan trọng và là cơ sở vững chắc để Thông

hành Nghị định 115/2005/NĐ - CP ngày 5/9/2005 Quy định cơ chế tự chủ, tự chịu
Giảng viên: Tào Ngọc Biên - Lê Thị Dương
Đề cương chi tiết bài giảng Thông tin học đại cương
trách nhiệm của tổ chức KH&CN công lập Như vậy, đường lối và kế hoạch của
Đảng và Nhà nước về phát triển kinh tế - xã hội đất nước đến năm 2010 và năm
2020 đã và đang tạo cơ hội mới đưa Thông tin phục vụ nghiên cứu và đào tạo các
ngành Văn hoá – Thông tin nói riêng phát triển theo hướng hiện đại để hội nhập.
Bên cạnh, những đường lối và kế hoạch chung của Đảng và Nhà nước về việc
xây dựng “xã hội thông tin”, từng bước tạo lập “văn hóa thông tin” trong xã hội,
còn có những kế hoạch cụ thể trong lĩnh vực đào tạo ngành Thông tin học của Bộ
giáo dục và đào tạo. Năm 2010, Bộ Giáo dục và đào tạo ban hành Thông tư số 14/
2010. TT-BGDDT về việc ban hành Danh mục giáo dục, đào tạo cấp IV trình độ
cao đẳng, đại học. Theo Thông tư này mã ngành 523202 (Thông tin thư viện) trước
đây được tách thành hai ngành là : Thông tin học (52320201), Khoa học thư viện
(52320202). Trên cơ sở thực hiện chỉ đạo của Bộ giáo dục và đào tạo, căn cứ vào
điều kiện thực tiễn của xã hội và để cập nhật và bổ sung nhiều tri thức và môn học
mới cho sinh viên, những người chuyên gia có tâm huyết đã đặt nền móng đưa
Thông tin học đại cương trở thành môn học tại các cơ sở đào tạo Ngành Thông tin
học, Thư viện học, Lưu trữ học, Quản trị văn phòng,…trong nước. Đây là môn học
vừa mang tính truyền thống và hiện đại. Tính truyền thống vì môn học này có từ
lâu đời gắn với sự xuất hiện chữ viết và thư tịch, thông tin ở dạng các tài liệu
truyền thống. Hiện đại, vì hiện nay nó đang ứng dụng những thành tựu của công
nghệ thông tin và truyền thông, gắn với việc sử dụng rộng rãi các mạng thông tin
máy tính toàn cầu để cung cấp cho người học những thông tin khác nhau. Hiện
nay, trên cả nước có nhiều sơ sở triển khai giảng dạy môn Thông tin học đại
cương. Đặc biệt, phải kể đến Trường Đại học Khoa học Xã hội và nhân văn (Đại
học Quốc gia Hà Nội), Trường Đại học Văn hóa Hà Nội.
+ Năm học 2010 , Ngành Thư viện – Thông tin Trường Đại học Văn hóa Hà Nội
chính thức được tách ra làm 2 ngành : Thông tin học và Khoa học thư viện.
Giảng viên: Tào Ngọc Biên - Lê Thị Dương

hầu hết các cơ sở đào tạo có môn Thông tin học nói riêng và hệ thống giáo dục
Việt Nam nói chung. Các chuyên gia thông tin cùng với lãnh đạo các cơ sở đào tạo
đã không ngừng đổi mới, thiết kế một chương trình đào tạo mới dựa trên quan
điểm Thông tin học là một môn học chuẩn hóa và gắn với công nghệ thông tin
được thể hiện trong chương trình, giáo trình và phương thức giảng dạy. Mục tiêu
đào tạo chung của môn học là giúp cho người học nắm được nhu cầu thông tin
trong từng hoạt động thực tiễn, cho từng loại đối tượng; Biết cách tổ chức các loại
nguồn lực thông tin để đáp ứng nhu cầu đó; Biết cách dẫn dắt để có được thông tin,
biết khai thác thông tin và bước hướng dẫn sử dụng hoạt động thông tin theo pháp
luật.
Ngày nay, sự quan tâm đặc biệt đối với thông tin và tri thức với tư cách là yếu
tố tiềm lực của mỗi cá nhân, của tổ chức và xã hội lại được nhân lên gấp bội. Với
tư cách là một môn học cần thiết đối với người học cùng với sự quan tâm của Nhà
nước, các cơ sở đào tạo và các chuyên gia thông tin. Môn 
 ngày càng khẳng định được vị trí của mình, đóng vai trò là môn học tiên
quyết thuộc khối kiến thức cơ sở ngành trong hệ thống các cơ sở đào tạo. Theo
quan điểm của UNESCO thì 3 nhân tố quyết định chất lượng hiệu quả giáo dục là
cơ cấu hệ thống giáo dục và hệ thống chương trình; hệ thống sách giáo khoa, giáo
trình; đội ngũ giảng viên. Vì vậy, để phát triển môn Thông tin học đại cương tốt
phải có nội dung, kiến thức tốt; phương pháp dạy học phù hợp và đội ngũ giảng
viên có chất lượng. Nhờ đổi mới mục tiêu, nội dung chương trình đào tạo, mạnh
Giảng viên: Tào Ngọc Biên - Lê Thị Dương
Đề cương chi tiết bài giảng Thông tin học đại cương
dạn ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy với những phương pháp giảng
dạy tích cực và hệ thống sách giáo trình tham khảo đảm bảo, môn Thông tin học
đại cương tại các cơ sở đào tạo là môn học có chất lượng dạy và học tốt, đóng góp
to lớn nâng cao chất lượng đào tạo của ngành Thông tin học nói riêng và đáp ứng
được yêu cầu của thị trường lao động góp phần xây dựng, phát triển của đất nước.
1.2. Nghiên cứu mục tiêu môn học, hiệu quả môn học trong ngành đào tạo


thực sự mở rộng bốn bức tường của các thư viện truyền thống. Ngày nay khả năng
ứng dụng công nghệ thông tin mới trong việc xây dựng các hệ thống thông tin tự
dộng hoá, các thư viện điện tử, thư viện số nhằm mở rộng và nâng cao chất lượng
phục vụ và phổ biến thông tin, phát huy tiềm lực của từng dơn vị thông tin, thư
viện đồng thời vươn tới sử dụng các nguồn lực của các trung tâm thông tin, các thư
viện khác ở trong và ngoài nước.
- Các ứng dụng của Internet ngày càng phát triển và trở nên phổ cập đang mở
rộng khả năng tiếp thu tri thức và hưởng thụ văn hoá, nâng cao chất lượng dịch vụ
xã hội đối với mọi người, làm thay đổi mạnh mẽ phương thức giao tiếp, lề lối làm
việc của con người.
 !
Môn thông tin học đại cương trang bị cho người làm thông tin những kiến thức
cơ bản về các nguồn tin và cách tổ chức thông tin, hiểu biết về công nghệ thông tin
và sử dụng công nghệ thông tin có hiệu quả, hiểu biết hơn về nhu cầu của người
Giảng viên: Tào Ngọc Biên - Lê Thị Dương
Đề cương chi tiết bài giảng Thông tin học đại cương
dùng tin, các hình thức sử dụng thông tin, sao cho có thể tổ chức, truy cập và đáp
ứng tối đa yêu cầu thông tin của người sử dụng.
1.3. Nghiên cứu Phương pháp Tổ chức dạy – học của môn học.
"#$%&
1.Giảng viên giảng dạy có thể là GV phụ trách HP hoặc GV cùng dạy
2.Thông báo nội dung chương trình, bài học, tài liệu nghiên cứu cho sinh
viên đầu khoá học, nhắc sinh viên chuẩn bị bài trước mỗi tín chỉ.
3.Giảng bài theo các mục trọng tâm, nhấn đậm khu vực sinh viên cần mở
rộng kiến thức và cần nâng cao (thông qua nhu cầu của sinh viên)
4.Trong quá trình giảng bài, giảng viên kết hợp nhiều phương pháp : thuyết
trình, phát vấn, trao đổi, thảo luận.
5.Đưa ra các nội dung, chủ đề, các bài tập thực hành, từ đó sinh viên có
kiến thức và kỹ năng nghề.
6.Giải đáp các thắc mắc của sinh viên qua Email

rãi trong tất cả các công đoạn của dây chuyền thông tin tư liệu.
* Kiến thức và kỹ năng về chuyên môn và nghiệp vụ
045-!5556: Người học phải biết phát hiện, đánh
giá và đem lại hiệu lực cho các thông tin, các tài liệu và các nguồn của chúng. Đó
là những công việc liên quan đến khâu chọn lọc và bổ sung tài liệu.
- 789! :+!/: Người học phải biết phân tích tài liệu rút ra
những thông tin và trình bày những thông tin đó dưới một dạng thích hợp. Đó
chính là những công việc liên quan đến đến việc xử lý hình thức và nội dung tài
liệu
0; <!()+=5/ )& Người học có kiến thức cơ bản về
bộ máy tra cứu thủ công và bộ máy tra cứu hiện đại.
Giảng viên: Tào Ngọc Biên - Lê Thị Dương
Đề cương chi tiết bài giảng Thông tin học đại cương
- :: Người học có kiến thức cơ bản về xử lý các yêu cầu tin và đưa ra một
chiến lược tìm tin thích hợp, sử dụng thành thạo các phương tiện tra cứu thủ công.
05!>(+,& Người cán bộ thông tin không chỉ biết phổ biến
thông tin thông qua các dịch vụ thông tin thông thường như dịch vụ thông tin hỏi
đáp, dịch vụ cung cấp tài liệu, dịch vụ cung cấp thông tin theo yêu cầu (phổ biến
thông tin có chọn lọc) mà còn phải biết triển khai các dịch vụ thông tin trên mạng
dựa trên công nghệ thông tin hiện đại. Ngoài ra còn phải biết định hướng người
dùng tin tới những sản phẩm và dịch vụ thông tin tốt nhất và giúp họ nhận được
chúng dưới dạng thích hợp, phát triển sự hợp tác với các tổ chức trong và ngoài
nước trong chiến lược tiếp cận và phân phối thông tin.
- ?5$& Nắm bắt được các hệ thống thông tin trong tổ chức, quản
lý, biết được các thông tin cần thiết phục vụ cho lãnh đạo và quản lý.
* Kiến thức và kỹ năng về công nghệ thông tin và truyền thông
0@A& Ngoài kiến thức và kỹ năng cơ bản về tin học, sử dụng máy tính
để làm các công việc văn phòng, người làm thông tin ngày nay phải biết sử dụng
các phần mềm tư liệu để lưu trữ, tìm kiếm tài liệu và tạo ra các sản phẩm thông tin
thư mục, biết sử dụng một phần mềm tích hợp để quản trị một thư viện điện tử. Có

Bài tự
luận/
SV tự
làm
ngoài
giờ lên
lớp
Giảng
viên
thực
hiện
1 Bài 1: Thông tin, các quá
trình thông tin và Thông tin
học
1.1.Thông tin, các thuộc
tính của thông tin, phân
loại thông tin
1.1.1 Thông tin
?5B5
C<D*! 
)
  ?5  E     F
=$
G?5/,$  +
8 6 2 8 Tào
Ngọc
Biên
Giảng viên: Tào Ngọc Biên - Lê Thị Dương
Đề cương chi tiết bài giảng Thông tin học đại cương
 HIDJ

G  @  Q  3  D5  R
S
L?

1.2.2. Các quá trình thông
tin
T5 :
    B  
!U
G  C8/  /  
RD
1.3.Thông tin học và các
khoa học liên quan
1.3.1. Thông tin học
GG  5    !  $
K)
GGT5 ::!
1.3.2. Mối quan hệ giữa
thông tin học và các khoa
học liên quan
2 Bài 2: Thông tin và tiến bộ
xã hội
2.1.Vai trò của Thông tin
D!6DV
>5   P  !  D!  6  !
05 04 1 05 Tào
Ngọc
Biên
Giảng viên: Tào Ngọc Biên - Lê Thị Dương
Đề cương chi tiết bài giảng Thông tin học đại cương


L^PF'V+_
(
LG F+_(

LL  ?5  +  >5>  B`
>
3 Bài 3: Các lọai hình tài liệu
nguồn tin
3.1. Định nghĩa và vai trò,
đặc trưng của tài liệu
G#-a!D
G\ YF!D
GG#E F!D
3.2. Các loại tài liệu tra cứu
G#-a5!D
 )
G?5!D )
3.3. Tài liệu khoa học kỹ
thuật và quy luật phát triển
của nó
3G#-a! Y
F!DBB@Q
GG  T/  DQ  >5   P
F!DBB@Q
02 02
02
Giảng viên: Tào Ngọc Biên - Lê Thị Dương
Đề cương chi tiết bài giảng Thông tin học đại cương
3.4. Nguồn thông tin điện tử

  5      

?5_.<D
G  7  >5>    

L?5/`

N(b 
1.2. Mô tả nội dung tài liệu
1.3. Các sản phẩm và dịch
vụ phổ biến thông tin
08 06 2 8 Lê Thị
Dương
Giảng viên: Tào Ngọc Biên - Lê Thị Dương
Đề cương chi tiết bài giảng Thông tin học đại cương
G  ?5  '  >X  

G?5 >(+,

2
Bài 2: Lưu trữ và tìm kiếm
thông tin
2.1. Lưu trữ Thông tin
  S/  `  D   <

  ?5  >    D
 <
2.2.Tìm tin
  5      
:

* Kiến thức cốt lõi:
1.1.Thông tin, các thuộc tính của thông tin, phân loại thông tin
1.1.1 Thông tin
1.1.1.1. Các khái niệm thông tin. Dữ liệu, thông tin và tri thức
Giảng viên: Tào Ngọc Biên - Lê Thị Dương
Đề cương chi tiết bài giảng Thông tin học đại cương
* Các quan niệm khác nhau về thông tin
Hiện nay chúng ta đang sống trong thời đại thông tin, Thông tin được coi như
là khái niệm trung tâm của mọi thời đại và cũng là khái niệm cơ bản của khoa học,
thông tin là tiêu chí để xác định bản chất và chất lượng của xã hội.
Thông tin là gì? Có nhiều cách hiểu khác nhau về Thông tin:
Từ Latin “information”, gốc của từ hiện đại “information” có hai nghĩa. Thứ
nhất, nó chỉ một hành động rất cụ thể là tạo ra một hình dạng. Thứ hai, tùy theo
tình huống nó có thể là sự truyền đạt một ý tưởng, một khái niệm hay một biểu
tượng.
Cùng với sự phát triển của xã hội, khái niệm thông tin cũng phát triển theo.
- O-a]: Thông tin là tất cả các sự việc, sự kiện, ý
tưởng, phán đoán làm tăng thêm sự hiểu biết của con người. Thông tin hình thành
trong quá trình giao tiếp.
0 P ,c>D'>/d&Thông tin là sự phản ánh của tự nhiên
và xã hội (thế giới vật chất) bằng ngôn từ, kí hiệu, hình ảnh; rộng hơn bằng tất cả
các phương tiện tác động lên giác quan của con người.
- OPFDJ/,cef O /d& Thông tin là sự
loại trừ tính bất định của hiện thực tự nhiên
0 =RD& Thông tin là những dữ liệu, tin tức được
xem xét trong quá trình tồn tại và hoạt động theo không gian và thời gian.
(TCVN5453-199)
Tóm lại: Thông tin là tin tức, số liệu, dữ liệu, khái niệm, tri thức, là những gì đưa
đến sự hiểu biết về sự vật, hiện tượng của tự nhiên.
"Dữ liệu, thông tin và tri thức