Ha s Nguyễn Phan Chánh - Ngưi xây nn cho tranh
la Vit Nam!
WEDNESDAY, 2. JANUARY 2008, 12:53:51
M THUT
Hoạ sĩ Việt nam lỗi lạc Nguyễn
Phan Chánh (1892- 1984) xuất thân từ một gia đình trí thức
nông thôn. Ông nội của ông đã thi đỗ tú tài xuất sắc và làm
nghề dạy học trong làng (ở Việt Nam thời phong kiến, làng
quê chính là trung tâm văn hoá, nơi cung cấp cho thành phố
những thanh niên có học để bổ sung cho bộ máy quan lại).
Bố ông làm nghề kế toán. Nhưng người bố mất sớm, và thế
là gia đình rơi vào cảnh nghèo khổ. Cậu bé buộc phải bỏ
học. Người mẹ đành phải cho con đi theo một hoạ sĩ lang
thang, dù sao đi nữa thì nhà cũng đỡ được một miệng ăn.
Thoạt đầu, Chánh được giao nhiệm vụ chuẩn bị giấy vẽ. Phải
phết hồ thật đều lên mặt giấy, rồi dán một tờ khác lên nó,
miết thật cẩn thận cho không khí thoát hết ra ngoài, để bức
tranh tương lai không bị phồng rộp. Một thời gian sau, cậu
được cầm cọ tô những mảng màu thích hợp trên bức tranh
mà sư phụ đã chuẩn bị sẵn. Đó là một công việc không hề
nhẹ nhàng: cần phải tuân thủ quang độ cần thiết của ánh
sáng, chọn đúng tông màu thích hợp, đưa những nét bút
dứt khoát và khỏe khoắn. Cuối cùng, cậu được phép làm tất
cả mọi việc từ đầu đến cuối. Suốt đời mình, không bao giờ
Chánh quên lần sư phụ đã lấy bức tranh “Lý ngư vọng
nguyệt” mà ông vẽ theo phong cách tranh dân gian, treo
bên cạnh những bức tranh của ông ấy, để bày bán
Những bài học của người hoạ sĩ lang thang thật chẳng vô
ích. Trở về nhà, Chánh hiểu rằng cậu có thể đóng góp một
phần nhỏ vào ngân sách gia đình. Không phải ngẫu nhiên
mà những bước chập chững đầu tiên trong “hạch toán kinh

thuyết, hoặc các hiện tượng trong cuộc sống thường ngày
Khát vọng học tập đã đưa Chánh tới thành phố, nơi có
những trường Pháp - Việt vừa được mở. Tại đây, ông đã tích
cực học tiếng Pháp và sau khi tốt nghiệp xuất sắc, ông được
phân về một huyện làm phụ giảng. Thế nhưng lòng say mê
hội hoạ của ông không hề suy giảm. Năm 1925, khi Trường
cao đẳng mỹ thuật được mở tại Hà Nội, người duy nhất
trong số hàng trăm thí sinh miền Trung trúng tuyển là chàng
thanh niên 33 tuổi Nguyễn Phan Chánh. Ở độ tuổi đã trưởng
thành, không phải Chánh đã không do dự trước một bước
ngoặt như vậy trong đời mình. Ông phải nuôi mẹ và vợ, mà
hội hoạ lại không phải là nghề đem lại nhiều lợi nhuận vật
chất.
Ở đây cần phải nhấn mạnh một điều rằng, đến thời kì này,
nền hội hoạ Pháp đã tiếp nhận nhiều thủ thuật hội hoạ của
các nghệ nhân phương Đông. Trước đó, trền nền tảng của
những cuộc chiến tranh thuộc địa, đã nảy sinh quá trình
tương tác giữa các nền văn hoá, sản sinh ra những chủ đề
khá thú vị, làm động lực cho sự phát triển hội hoạ các nước
Tây Au (Đêga, K. Mônê, Gôghen, Van Gốc, Tuluz - Lôtrec,
Bônnar )
Trường cao đẳng mỹ thuật Đông Dương được thành lập
nhằm phục vụ cho lợi ích của Mẫu quốc, nhưng xét một cách
khách quan, nó đóng một vai trò quan trọng trong việc hình
thành và phát triển nền nghệ thuật dân tộc hiện đại của Việt
nam. Chính quyền thuộc địa cố biến trường này thành
những xưởng vẽ ứng dụng và hướng chúng thích nghi với
đòi hỏi của thị trường. Thế nhưng chính quyền đã không
thực hiện được mong muốn đó. Tại trường, người ta dạy cho
học viên các kỹ xảo của hội hoạ hiện đại phương Tây, mặt

dầu nữa. Và hiện nay cũng chỉ còn lưu lại một vài bức vẽ
sơn dầu của ông.
Các hoạ sỹ phương Đông thời
Trung cổ không hề biết đến chất liệu sơn dầu. Họ vẽ bằng
mực tầu hoặc thuốc nước trên giấy hoặc lụa. Mỗi một nét
bút đều đòi hỏi độ chính xác tuyệt đối, bởi lẽ sửa lại những
gì đã được vẽ ra là điều không thể thực hiện được. Tuy
nhiên, độ biểu cảm của đường nét là vô cùng to lớn. Hội hoạ
cổ truyền có phần phiến diện, nhưng dù sao đi nữa ở đây
cũng có những thủ thuật ánh sáng và thể hiện chiều sâu và
hình khối. Bằng cách cho thêm nước vào mực, hoạ sỹ đạt
được vô số sắc thái của màu, thể hiện được những độ đậm
nhạt khác nhau. Đặc biệt, ở trường Mỹ thuật người ta chú ý
nghiên cứu những thành tựu kỹ thuật và thẩm mỹ của các
danh hoạ Trung quốc nói chung và nhất là các danh hoạ
dưới triều đại nhà Thanh, thời tạo nên bản luận văn kinh
điển nổi tiếng: “Trường ca về hội hoạ từ vườn tiêu” (nửa sau
của thế kỷ 17).
Nét đặc trưng của tranh truyền thống là bố cục của nó. Ở
nhiều phương diện, bố cục này được ấn định bởi một điều là
hội hoạ cổ truyền không sử dụng luật xa gần* của các nghệ
nhân phương Tây. Sự mô tả các vật thể ở xa được thể hiện
theo toạ độ dọc**.Bởi vậy, tài năng của hoạ sỹ chính là ở
đạt được tỉ lệ tương quan giữa kích thước xa và gần của
những đối tượng miêu tả cũng như sự tương ứng hài hoà
của những chỗ bỏ trống và những chỗ có nét vẽ trên bức
tranh.
Là một trí thức nhà nòi kế thừa sâu sắc những truyền thống
văn hoá dân tộc, Nguyễn Văn Chánh hiểu và yêu quý những
bức hoạ cổ xưa vẽ trên lụa. Đồng thời cũng là một hoạ sĩ có

tòi lớn của ông. Cách hồ lụa trước khi vẽ phác hình rất nhẹ
ở mặt trái, mờ nhạt các đường viền hình hoạ cũng là những
kĩ thuật rất riêng biệt của ông. Tác phẩm chính là các tranh
lụa: “Chơi ô ăn quan” (1930), “Em cho chim ăn” (1930),
“Rửa rau cầu ao” (1930),”Đan Mây” (1957), “Bữa cơm mùa
thắng lợi” (1960), “Sau giờ trực chiến” (1967) “Trăng tỏ,
trăng lu” (1970). Giải thưởng Hồ Chí Minh (1996).
BTV: dt
Mức độ viếng thăm : 4%
Hoạ sĩ sinh ngày 21-7-1892 tại Thạch Hà nay là phường Tân
Giang, thị xã Hà Tĩnh, tỉnh Hà Tĩnh. Năm 1922 ông tốt
nghiệp Trường Thành Chung Huế. Từ nhỏ đã được rèn
luyện về Hán học và thư pháp, song yêu hội hoạ ông thi vào
trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (vừa mới mở năm
1925), dù ở tuổi 33. Lúc đó, trường dành ra 10 chỗ cho
"những người bản xứ" trên toàn Đông Dương. Tại đây,
Nguyễn Phan Chánh đã bắt đầu đi sâu về tranh lụa. Khi
công sứ Bắc kỳ yêu cầu vẽ thực dụng, Nguyễn Phan Chánh
bỏ Hà Nội ra đi và mất cơ hội tham gia phòng tranh 1938.
Song đối với giới chuyên môn thì các tác phẩm của Nguyễn
Phan Chánh đã trở nên quen biết và được thừa nhận từ
triển lãm thuộc địa 1931.
Chơi ô ăn quan
Nhà văn Nguyễn Nguyệt Tú, con gái đầu của họa sĩ, nhớ lại:
"Năm 1939, tôi học trường Đồng Khánh (Huế), mỗi lần có
dịp về thăm nhà, cha thường bảo tôi làm mẫu. Để tạo được
những nét gấp bên lườn áo, mặc dù rất mỏi, tôi vẫn ngồi yên
cho cha vẽ. Còn bức tranh Thiếu nữ trước biển, cha vẽ tôi
tại bãi biển quê hương. Sau này, có lần, cha con tôi đến
quán cà phê Lâm xem và xin mua lại nhưng chủ nhân không

thưởng Hồ Chí Minh đợt một năm 1996.
Tranh Nguyễn Phan Chánh hiện chỉ còn trên 50 bức
(trong khoảng trên dưới 140 tác phẩm hoàn chỉnh của
ông) ở Việt Nam. Chừng 2/3 số tranh của họa sĩ đã phát
tán khắp nơi trên thế giới, gia đình và những người
quan tâm chỉ biết khá mù mờ về chúng. Thế nhưng, mới
đây, đã có một số hé mở về những tác phẩm lưu lạc này.
Thêm hai tác phẩm…
Hơn 50 tác phẩm nói trên gồm trên 20 bức hiện
đang được lưu giữ rải rác trong các gia đình
con cháu họa sĩ và gần 30 bức đang được Bảo
tàng Mỹ thuật Việt Nam bảo quản. Đây cũng
chính là những bức được giới nghiên cứu và
công chúng biết đến, trong đó có nhiều tác
phẩm nổi tiếng. Còn 2/3 số tranh thất lạc kia,
Bản
photocopy
bức "Bữa
cơm" từ
một tạp
chí cũ
ngay cả giới học thuật cũng gần như không nắm được thông
tin gì đáng kể.
Điều bất ngờ là mới đây, thêm một tác phẩm của Nguyễn
Phan Chánh đã được tìm thấy trên một tạp chí nghệ thuật
của Pháp. Đáng tiếc, gia đình họa sĩ không có được bản gốc
mà chỉ là bản photocopy và cũng chỉ được một phần từ
trang 153 đến trang 183. Thế nên, không thể nhận diện đây
là tạp chí gì và xuất bản trong thời gian nào. Cũng trong tạp
chí này, phần Arts du Vietnam (Nghệ thuật Việt Nam) còn có

cầu ao (bộ sưu tập của bác sĩ Montel), Em
bé cho chim ăn (bộ sưu tập của bác sĩ
Morax) và Chơi ô ăn quan thuộc bộ sưu tập
Đức Minh. Riêng Chơi ô ăn quan ban đầu được nhà Đức
"Chơi ô ăn
quan" - tác
phẩm nổi tiếng
nhất của
Nguyễn Phan
Chánh.
Minh mua về từ Pháp nhưng sau đó có tin nó đã bị bán
ngược ra nước ngoài!
Thông tin trên một lần nữa được xác minh nhờ cuộc gặp gỡ
tình cờ giữa GS. Nguyễn Phan Quang với nhà nghiên cứu
ngôn ngữ và sử học Mai Bá Triều, một Việt kiều Bỉ về nước
vào tháng 6 năm nay. Người này đã tặng cho GS. Quang
cuốn tạp chí L’llustration số đặc biệt nhân mùa Noel năm
1932 có đăng trang trọng bốn bức tranh, trên có ghi rõ
nguồn gốc cùng với bài giới thiệu của Jean Tardieu (con trai
Victor Tardieu, Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Mỹ thuật
Đông Dương). Riêng Rửa rau cầu ao năm ngoái lại thấy
xuất hiện trong Triển lãm về Nghệ thuật và Văn hóa Việt
Nam tại Bỉ (từ 20/4 đến 18/8/2003).
Một họa sĩ Việt Nam lần đầu tiên được giới học thuật
phương Tây biết đến và đánh giá cao, Jean Tardieu viết
trong số báo đó: “Đứng hàng đầu trong số những họa sĩ Hà
Nội là Nguyễn Phan Chánh. Người họa sĩ trẻ này sinh ở Hà
Tĩnh, Trung kỳ, trước khi vào trường (Mỹ thuật Đông Dương
– PV) là nhà giáo ở quê. Anh ta là một trong số những người
Việt Nam trẻ thời đó không dứt bỏ chữ Hán… Qua các tác

Quang cho biết: “Gia đình chúng tôi luôn mong mỏi biết
được mặt mũi những tác phẩm ấy như thế nào, thuộc sở
hữu của ai cho dù chẳng thể nào mua lại được và cũng
không đủ tiền mua”.
Một số tác phẩm của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh
Trong công
viên Thống
Nhất
Hoc vẽ
Soi
gương
Soi gương
(phác
thảo)
Tắm sớm
Cô và cháu
• Võ Tiến