NGHÏÅ THÅT TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
1 M
M
M
U
U
U
Å
Å
Å
C
C
C
L
L
L

Nghïå thåt gưëm trâ Viïåt Nam 33
Lâng nghïì 41
Truìn thưëng lâng nghïì ca Hâ Nưåi 41
Lâng giêëy dố n Thấi 45
Nghïì àc àưìng úã Sâi Gôn xûa 48
Lâng gưëm Bất Trâng 52
Lâng nghïì àấ m nghïå Non Nûúác 55
Lâng nghïì khẫm trai Chn Ngo 58
NGHÏÅ THÅT TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
2 S
S
S
Ê
Ê
Ê
N
N
N

Nhún tỗa ài khùỉp cấc àõa phûúng khấc.
Sûå kiïën àấng ghi nhúá trong lõch sûã sên khêëu tìng lâ cåc hổp
mùåt cấc diïỵn viïn, nghïå sơ tìng toân qëc àêìu tiïn tẩi TP. Quy
Nhún giûäa nùm 1976. Tûâ àố Quy Nhún trúã thânh àiïím hưåi t thûúâng
xun ca nghïå sơ tìng cấch mẩng kïí tûâ sau ngây miïìn Nam hoân
toân giẫi phống, àêët nûúác thưëng nhêët.
Quy Nhún hiïån cố nhâ hất tìng mang tïn Àâo Têën - nhâ hất
àang gòn giûä vâ phất huy di sẫn tìng àưì sưå ca võ hêåu tưí tìng,
danh nhên Àâo Têën. Núi àêy àậ tûâng lâm ra nhûäng cưng trònh nghïå
thåt tìng mêỵu mûåc vïì hất, ma, vïì biïíu diïỵn tìng truìn thưëng
nối chung vâ àậ giânh àûúåc tiïëng vang lúán nhû "Quang Trung àẩi
phấ qn Thanh", "Sao Khụ trúâi Viïåt", "Sấng mậi niïìm tin", "Bi
Thõ Xn" Àùåc biïåt, nhûäng vúã tìng cưí àiïín mêỵu mûåc vïì vùn hổc vâ
nghïå thåt biïíu diïỵn ca Nguỵn Vùn Diïu vâ Àâo Têën àậ vâ àang
NGHÏÅ THÅT TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
3 àûúåc phc hưìi úã Quy Nhún àïí lâm tâi sẫn chung cho ngânh tìng cẫ
nûúác nghiïn cûáu, hổc têåp.
Ngoâi nhâ hất tìng Àâo Têën, úã Quy Nhún côn rêët nhiïìu cêu
lẩc bưå tìng truìn thưëng hoẩt àưång thûúâng xun. ÚÃ Quy Nhún,
xem tìng lâ mưåt têåp tc hay mưåt sûå àam mï hiïëm thêëy.
Cho àïën hưm nay, Quy Nhún (Bònh Àõnh) vêỵn àûúåc coi lâ trung
têm ca nghïå thåt hất bưåi (tìng). Nối túái tìng lâ ngûúâi ta nghơ
àïën Bònh Àõnh, vâ mën àûúåc xem nhûäng vúã tìng àđch thûåc ca Àâo
Têën, Nguỵn Vùn Diïu thò phẫi àïën Quy Nhún.

Tuy àûúåc sûã dng trong cung àònh, nhûng viïåc sấng tấc vâ biïíu
diïỵn hêìu hïët àïìu do nhûäng nhẩc sơ, nghïå sơ dên gian nhúâ cố tay nghïì
cao mâ àûúåc sung vâo cung àïí phc v triïìu àònh. Vò vêåy, nhẩc cung
àònh tuy mang tđnh bấc hổc nhûng cng mang àêìy êm hûúãng cấc lân
àiïåu dên gian ca cấc miïìn Viïåt Nam. Nhẩc cung àònh Viïåt Nam sûã
dng nhûäng nhẩc c dên tưåc nhû àân tam, àân nhõ, àân nguåt, àân
t bâ, sấo trc, bưå gộ. Cấc nhẩc c nây thïí hiïån àêìy à cấc êm vûåc tûâ
tiïëng kim, tiïëng thưí, tiïëng trong, tiïëng àc, tiïëng trêìm, tiïëng bưíng.
Àiïìu khấc biïåt giûäa nhẩc c biïíu diïỵn trong cung àònh vúái nhẩc c sûã
dng trong dên gian lâ nhẩc c dng trong cung àònh àûúåc lâm k,
chẩm khùỉc cêín thêån, khếo lếo, tinh xẫo hún.
Nhẩc cung àònh Hụë cố hai loẩi lâ Àẩi nhẩc vâ Tiïíu nhẩc. Dân
Àẩi nhẩc gưìm cố khên, trưëng, bưå gộ vâ cố thïí cố thïm àân nhõ. Khên
lâ loẩi khên bêìu vâ khên bất lâm bùçng gưỵ, àûúåc chia lâm 3 loẩi lâ
khên àẩi, khên trung vâ khên tiïíu. Trưëng cng cố nhiïìu loẩi tûâ trưëng
NGHÏÅ THÅT TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
5 lúán nhêët lâ trưëng àẩi àïën trưëng tiïíu, trưëng vưỵ, trưëng mưåt mùåt. Àẩi
nhẩc thûúâng àûúåc dng trong dõp Tïët vâ nhûäng ngây lïỵ lúán.
Dân Tiïíu nhẩc gưìm nhûäng nhẩc c dng dêy tú, sấo trc vâ bưå
gộ. Loẩi nhẩc c dêy tú cố loẩi àân gẫy nhû àân nguåt cố hai dêy,
àân tam cố ba dêy, àân t bâ cố bưën dêy, cố àân dng cung àïí kếo
nhû àân nhõ. Bưå gộ bùçng gưỵ cố mộ vâ phấch tiïìn, bùçng kim khđ cố
chng cấc cúä. Cấc dân nhẩc biïíu diïỵn thûúâng cố kêm theo àưåi ma.
Dân nhẩc vâ àưåi ma lâ cẫ mưåt sûå phưëi húåp hâi hôa giûäa êm nhẩc, v
àiïåu vâ mâu sùỉc trang phc.
Nhẩc cung àònh cố nhiïìu thïí loẩi khấc nhau àûúåc biïíu diïỵn
trong nhûäng dõp lïỵ hưåi khấc nhau. Giao nhẩc àûúåc dng trong tïë Lïỵ

ngûúâi nưng dên miïìn Bùỉc Viïåt Nam rêët u thđch. Àùåc biïåt nố àûúåc
phưí biïën rêët rưång úã àưìng bùçng sưng Hưìng. Chó riïng hai tónh Thấi
Bònh, Hẫi Hûng àậ cố túái gêìn mưåt ngân àoân chêo bấn chun nghiïåp
vâ nghiïåp dû. Ngay cẫ ngây nay, úã thïë k ca àiïån ẫnh, radio, video,
vư tuën truìn hònh v.v nïëu khưng cố nghïå thåt chêo thò khưng
thïí hònh dung nưíi àúâi sưëng vùn hốa ca nưng thưn Viïåt Nam.
Àậ cố mưåt thúâi, Hưåi chêo àưi khi kếo dâi cẫ tìn lïỵ, mùåc dêìu côn
lêu múái àïën Hưåi nhûng trong mưỵi gia àònh nưng dên àïìu àậ cố sûå
chín bõ tham gia k Hưåi vúái nhûäng vai chêo u thđch.
Àậ tûâ lêu, nghïå thåt chêo àưëi vúái ngûúâi nưng dên Viïåt Nam
vûâa lâ sên khêëu, vûâa lâ thú ca vâ êm nhẩc vâ lâ ngìn duy nhêët
trong àúâi sưëng tinh thêìn ca mònh. Trong cấc vúã chêo cưí thûúâng vẩch
mùåt bổn quan lẩi phong kiïën vâ thûåc dên ấp bûác giưëng nôi. Úúã cấc vúä
diïỵn, ngûúâi nưng dên thêëy àûúåc sûå phẫn ấnh àúâi sưëng ca mònh vúái
nhûäng mùåt tđch cûåc vâ phẫn diïån, nhûäng ûúác mú vâ niïåm ca mònh
vïì cấi thiïån vâ cấi ấc. Mổi ngûúâi àậ u vâ câng u nghïå thåt chêo
búãi tđnh nhên àẩo vâ sûå tûúi mất ca nố, vâ búãi nố mang mâu sùỉc dên
tưåc àưåc àấo.
Nhûäng vúã chêo - àố lâ cấc mêíu chuån sên khêëu ca nhûäng tiïíu
thuët thi ca, nố àùåc trûng búãi chêët thú mưång, hânh vùn nhìn
nhuỵn, nố cố nhûäng truìn thưëng lêu àúâi ca thi ca phûúng Àưng.
Ngoâi viïåc chêo lâ mưåt nghïå thåt àûúåc nẫy sinh tûâ qìn chng nưng
NGHÏÅ THÅT TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
7 dên, nố côn àûúåc sûã dng rêët nhiïìu tc ngûä vâ ca dao dên gian do
nhên dên sấng tẩo ra qua hâng ngân nùm.
Nghïå thåt cú bẫn trong cấc vai ca diïỵn viïn lâ ma mâ qua
àố nố cố thïí hiïån àûúåc têët cẫ sûå uín chuín nhõp nhâng ca con

khưng phẫi dïỵ dâng, nhûng cng àậ àẩt àûúåc nhûäng thânh tđch nhêët
àõnh.
Ngay tûâ nhûäng nùm 50, àậ cố nhûäng vúã diïỵn vïì cấch mẩng (Ni
àấ), vïì lõch sûã àêët nûúác (Khúãi nghơa Lam Sún), vïì cåc khấng chiïën
chưëng thûåc dên Phấp (Mưëi tònh Àiïån Biïn), vïì cåc chiïën àêëu chưëng
xêm lûúåc M (Àûúâng vïì trêån àõa), vïì cưng cåc cẫi tẩo xậ hưåi ch
nghơa úã nưng thưn (Con trêu húåp tấc). Sûå xët hiïån ca nhûäng vúã
diïỵn nây chûáng tỗ rùçng nghïå thåt chêo nối riïng vâ nghïå thåt sên
khêëu nối chung àïìu cố khẫ nùng phẫn ấnh àûúåc àïì tâi hiïån àẩi.
Tuy vêåy, khấn giẫ Viïåt Nam vêỵn côn thđch xem cấc vúã chêo cưí
cng vúái cấc loẩi hònh nghïå thåt khấc nhû tìng, cẫi lûúng, dên ca
cẫnh vâ say mï theo dội cấc bíi diïỵn kõch nối, ư-pï-ra vïì cấc àïì tâi
truìn thưëng vâ hiïån àẩi.
NGHÏÅ THÅT TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
9
nûúác. Sên khêëu rưëi nûúác lâ khoẫng trưëng trûúác mùåt bìng trô, nố chó
thûåc sûå hoân chónh khi àậ vâo chûúng trònh biïíu diïỵn vâ cng bùỉt
àêìu mêët ài ngay khi chêëm dûát tiïët mc cëi cng.
Qua nhûäng tiïët mc biïíu diïỵn ca nghïå thåt rưëi nûúác cưí
truìn, nhûäng cẫnh sinh hoẩt bònh thûúâng vïì àúâi sưëng, têåp tc tinh
thêìn vâ vêåt chêët truìn àúâi ca ngûúâi nưng dên Viïåt Nam àûúåc thïí
hiïån mưåt cấch rộ nết.
Àïí lâm àûúåc mưåt con rưëi hoân chónh, phẫi trẫi qua rêët nhiïìu
cưng àoẩn tûâ àc cưët àïën trang trđ hốa trang vâ rêët nhiïìu cưng àoẩn
mâ ngûúâi nghïå nhên khưng thïí bỗ qua. Qn rưëi câng hoân hẫo, câng
gip cho k xẫo àiïìu khiïín nêng cao, khẫ nùng diïỵn àẩt phong ph.
Qn rưëi nûúác lâm bùçng gưỵ tưët sệ nùång vâ chòm, trïn thûåc tïë, gưỵ sung
lâ chêët liïåu thưng dng àïí tẩc con rưëi, vò loẩi gưỵ nây nhể lẩi dai, rêët
dïỵ àiïìu khiïín trong khi biïíu diïỵn dûúái nûúác.
Sau khi con rưëi àûúåc tẩc vúái nhûäng àûúâng nết cấch àiïåu riïng,
chng àûúåc àêìu ốc tinh tïë ca cấc nghïå nhên thưíi vâo lìng sûác sưëng
múái bùçng cấch gổt gia, àấnh bống vâ trang trđ vúái nhiïìu mâu sún
khấc nhau àïí lâm tưn thïm àûúâng nết tđnh cấch cho tûâng nhên vêåt,
lâm cho nhên vêåt àûúåc àùåc sùỉc hún, trong sấng hún trûúác ngûúâi xem.
Qn rưëi nûúác chđnh lâ sẫn phêím ca nghïå thåt àiïu khùỉc gưỵ dên
gian, nố vûâa giâu tđnh hiïån thûåc, vûâa mưåc mẩc, àùçm thùỉm, trûä tònh.
Trong kho tâng qn rưëi nûúác cưí truìn ta côn thêëy nhûäng
ngûúâi ài cêìy, ch tïỵu, ngûúâi àấnh cấ, dân nhẩc, cư tiïn ÚÃ àêy tâi
nùng ca nghïå nhên àậ àem lẩi cho ta cấi tûúi mất, àưn hêåu, hiïìn
dõu, niïìm lẩc quan u àúâi, u thiïn nhiïn, con ngûúâi qua cấi bònh dõ
àún sú àûúåc khụëch àẩi vâ nghïå thåt hốa. Qn rưëi nûúác d tẩc liïìn
mưåt khưëi gưỵ hay chùỉp lẩi àïìu cố hai phêìn gùỉn liïìn nhau àố lâ phêìn
thên vâ phêìn àïë. Phêìn thên lâ phêìn nưíi lïn mùåt nûúác thïí hiïån nhên

ngoâi trúâi giûäa ao hưì mâ trô rưëi lẩi xët thên lâ cấc trô khưng lúâi, nïëu
cố thò chó lâ nhûäng cêu ca dao mang tđnh chêët giúái thiïåu, minh hoẩ,
lâm nïìn cho nïn, rưëi nûúác cêìn êm thanh mẩnh àïí giûä tiïët têëu vâ
khëy àưång khưng khđ bíi diïỵn. Cấc phûúâng hưåi dên gian chun
dng bưå nhẩc gộ dên tưåc nhû trưëng cấi, nậo bẩt, mộ. Ngoâi ra côn cố
phấo, t vâ ưëc hưỵ trúå àùỉc lûåc cho trô diïỵn. Êm nhẩc rưëi nûúác mang
tđnh àẩi nấo ca hưåi hê, cố tấc dng kđch àưång mẩnh cẫ ngûúâi ma
lêỵn ngûúâi xem.
NGHÏÅ THÅT TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
12 Vưën lâ mưåt nghïå thåt lêëy àưång tấc lâm ngưn ngûä diïỵn àẩt, rưëi
nûúác gùỉn bố vúái êm nhẩc nhû nghïå thåt ma. Êm nhẩc àiïìu khiïín
tưëc àưå, giûä nhõp, dêỵn dùỉt àưång tấc, gêy khưng khđ vúái tiïët têëu truìn
thưëng vêỵn giûä vai trô ch àẩo trong sên khêëu.
Nghïå thåt ma rưëi nûúác lâ mưåt loẩi hònh sinh hoẩt vùn hoấ
truìn thưëng lêu àúâi ca cû dên nưng nghiïåp vng chêu thưí sưng
Hưìng. Thưng qua cấc trô ca rưëi nûúác, ngûúâi xem àậ cẫm nhêån àûúåc
sùỉc thấi ca hưåi lâng, lẩi phẫng phêët nhûäng mú ûúác bònh dõ cho cåc
sưëng. Hổ mú ûúác cố àûúåc cåc sưëng may mùỉn, hẩnh phc vâ bònh n.
Nghïå thåt ma rưëi cưí truìn tûâ thúâi xa xûa àậ mang àêåm bẫn
sùỉc dên tưåc tûâ vễ dõu dâng, man mấc àưìng qụ, sûå chõu thûúng chõu
khố têìn tẫo súám hưm lo cho cåc sưëng, túái sûå qåt cûúâng anh dng
bẫo vïå núi chưn rau cùỉt rưën khi kễ th xêm chiïëm búâ cội giang sún. ÚÃ
àêëy vûâa trêìn tc gêìn gi lẩi vûâa linh thiïng, nố cng chđnh lâ biïíu
tûúång cho mú ûúác ca cưång àưìng ngûúâi Viïåt, mưåt nghïå thåt quen
thåc vâ gêìn gi vúái ngûúâi nưng dên tûâ bao thïë k qua.
NGHÏÅ THÅT TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
13 K
K
K
I
I
I
Ï
Ï
Ï
Ë
Ë
Ë
N
N

khưng àấnh thânh têëm mâ àûúåc ngûúâi lúåp nùỉm lẩi thânh tûâng nùỉm,
kïët húåp vúái nhau rêët phùèng phiu, khưng cêìn cố lẩt båc mâ àún giẫn
chó lâ bễ gêåp àêìu nhûäng nùỉm tranh qúåp vâo nhûäng chiïëc rui mê.
Cấc têëm liïëp, vấch, àêìu hưìi bùçng tre nûáa àûúåc cấc nghïå nhên
tẩo nïn nhûäng àûúâng nết hoa vùn trang trđ dây àùåc rêët àưåc àấo.
Cố thïí phên biïåt sûå khấc nhau ca nhâ rưng Jrai, Bana vâ
Sïàùng bùçng cấch xem xết àưå cong ca vôm mấi, nhêët lâ nhûäng hònh
trang trđ ghếp bùçng nûáa hóåc bùçng gưỵ trïn àónh nốc. Nhâ sân dâi ca
ngûúâi ïàï, theo trûúâng ca sûã thi Àam San, cố thïí "dâi mưåt húi ngûåa
chẩy", hóåc "dâi nhû mưåt tiïëng chiïng". Hïå thưëng xâ dổc, gưìm toân
nhûäng cêy gưỵ to mưåt vông tay ưm, dâi túái hâng chc mết àûúåc dng
ròu gổt nhùén àïën bống lấng, kï gấc lïn nhau khưng cố àinh mâ vêỵn
àûáng vûäng hâng chc nùm giûäa cao ngun lưång giố.
Thêåm chđ nïëu cêy khưng à àưå dâi ca nhâ thò cng khố mâ tòm
ra àiïím ghếp nưëi giûäa hai thên gưỵ. Trong nhâ dâi ca ngûúâi ïàï cố
mưåt hiïån vêåt khưng thïí thiïëu. Àố lâ chiïëc ghïë dâi (kpan) àïí cấc nghïå
NGHÏÅ THÅT TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
14 nhên ngưìi khi àấnh chiïng. Chiïëc kpan nây àûúåc lâm tûâ ngun mưåt
thên cêy cưí th lúán, cố thïí dâi àïën hún 10 mết, rưång tûâ 0,60 àïën 0,80
mết. Mưåt àêìu thên ghïë cong lïn nhû hònh dấng mi thuìn, chên ghïë
liïìn vâo thên, khưng hïì cố àc, gấ. Nhûäng chiïëc Kpan àiït (ghïë nhỗ)
cng vúái chiïëc Jhûng (giûúâng nùçm ca riïng ưng ch nhâ), cng bùçng
cẫ mưåt thên gưỵ liïìn nhau nhû thïë vâ nhûäng bưå chiïng, chế qu lâm
nïn biïíu tûúång ca sûå giâu cố vâ sang trổng ca mưåt gia àònh ïàï.
Ngûúâi Jrai vng A Yun Pa thûúâng dûång nhâ sân cố hïå thưëng
chên cưåt to lïnh khïnh, ph húåp vúái àùåc àiïím thiïn nhiïn 6 thấng
mûa vâ miïìn sưng nûúác bao quanh. Ngûúâi Lâo vng bn Àon (Àùỉc

Viïåc àêìu tû gòn giûä nhûäng nết àưåc àấo àùåc trûng trong Kiïën
trc nhâ úã truìn thưëng ca ngûúâi Têy Ngun trong hiïån tẩi sệ lâ
mưåt viïåc lâm rêët cố giấ trõ vùn hốa, gốp phêìn khưng nhỗ cho viïåc gòn
giûä bẫn sùỉc vùn hốa vêåt thïí ca àưìng bâo cấc dên tưåc Têy Ngun.
NGHÏÅ THÅT TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
16 Thấnh àõa M Sún - Di sẫn vùn hốa àùåc
sùỉc ca nïìn vùn minh Chùm-Pa
Thung lng lâng M Sún (thåc huån Duy Xun, tónh Quẫng
Nam) nùçm úã phđa nam mưåt àoẩn trung lûu sưng Thu Bưìn, cố bïì

khung cûãa, tr cûãa, lanh tư àûáng vûäng qua nhiïìu thïë k àậ nối lïn
tâi nùng sûã dûång gẩch ca dên tưåc Chùm xûa kia.
Mùåt ngoâi tûúâng ca àïìn thấp àïìu chẩm nưëi nhiïìu hònh ngûúâi
mùåt qu hay àưång vêåt hïët sûác tinh tïë. ÚÃ àêy, thấp lúán nhêët cố chiïìu
cao trïn 20 mết, chên thấp mưỵi cẩnh 13 mết. Mấi thấp cố nhiïìu têìng
chưìng lïn nhau, câng lïn cao câng nhỗ vâ àónh cao nhêët cố hònh àâi
sen.
Xung quanh ngưi thấp lúán cố bưën ngổn thấp nhỗ úã bưën gốc, àậ
tẩo thïm bïì thïë cho thấp lúán. ÚÃ trong thấp cố tûúång cấc thêìn bùçng
àấ, lc àêìu cố nhiïìu pho tûúång àûúåc àc bùçng vâng. Ngoâi ra, côn cố
nhiïìu cấc vêåt thúâ bùçng vâng, bẩc, ngổc, ngâ. Tûúång thúâ àûúåc àùåt úã
têìng dûúái cng, cấc têìng thấp úã giûäa rưỵng, cấc têìng nhỗ trïn àónh
thấp xêy àùåc. Nhûäng tûúång àấ cố giấ trõ ca hïå thưëng àïìn thấp úã M
Sún àậ bõ ngûúâi Phấp trûúác àêy mang ài têët cẫ.
Cấc àïìn thấp úã M Sún àïìu àûúåc xêy bấm theo hai bïn búâ mưåt
dông sëi nhỗ chẫy tûâ nam lïn bùỉc, rưìi àưí vâo sưng Thu Bưìn. Nhûäng
ngưi àïìn thấp àûúåc xêy dûång tûâ thïë k Vl, Vll vâ Vlll - thúâi k thõnh
vûúång ca vûúng qëc Chùm- pa lâ nhûäng ngưi àïìn thấp àểp nhêët
àïìu úã vïì phđa nam hai bïn sëi. Ngưi àïìn thúâ thêìn Xi-va hiïån nay
vêỵn côn bûác tûúång thêìn mûúâi tay àang ma trïn bïå hònh khưëi lêåp
phûúng, trûúác mùåt ph phc con bô àûåc Nan-din mâ võ thêìn nây
thûúâng cûúäi.
Lêìn àêìu tiïn, vâo nùm 1885, mưåt toấn qn Phấp àậ àïën vng
nây vâ phất hiïån thung lng M Sún. Nùm 1899, cấc nhâ khẫo cưí hổc
ngûúâi Phấp lâ cấc ưng Phi-nư, La giưng-ki-e vâ Hùng-ri-pac-mùng-
chi-ï, sau khi tiïën hânh khẫo cûáu àậ xấc àõnh niïn àẩi ca cấc cưng
trònh.
NGHÏÅ THÅT TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
18 Kiïën trc lâng Viïåt Nam
Nïìn vùn hoấ Viïåt Nam àûúåc tẩo dûång trïn cú súã ca nïìn vùn
minh nưng nghiïåp. Cåc sưëng ca ngûúâi Viïåt Nam gùỉn bố vúái lâng
quấn qụ hûúng. Hònh ẫnh lâng qụ Viïåt Nam cố lu tre xanh, cố mấi
nhâ tranh, cố ngûúâi cây cêëy àậ trúã nïn rêët thên thåc trong têm hưìn
ngûúâi Viïåt Nam.
Tûâ rêët xa xûa, ngûúâi nưng dên Viïåt Nam xem lâm nhâ lâ mưåt
trong 3 viïåc lúán ca cåc àúâi: Têåu trêu, lêëy vúå, lâm nhâ vâ cố an cû
múái lẩc nghiïåp, àiïìu àố cố nghơa lâ chưỵ úã cố ưín àõnh múái lo àûúåc sûå
nghiïåp. Quan niïåm êëy àïën nay vêỵn tưìn tẩi, vò vêåy, khi trûúãng thânh
ai ai cng lo cho mònh mưåt chưỵ úã, mưåt cú ngúi riïng. Àậ bao àúâi nay
kiïën trc úã nưng thưn Viïåt Nam ln àưìng nghơa vúái nết vùn hoấ
lâng, xậ.
Lêåt lẩi nhûäng trang sûã ca ngânh kiïën trc Viïåt Nam, ngûúâi ta
thêëy rùçng kiïën trc Viïåt Nam ra àúâi rêët súám, cố thïí àậ xët hiïån tûâ
thúâi vua Hng dûång nûúác, cấch nay khoẫng 4000 nùm. Lâng xốm
cng xët hiïån vâo thúâi k nây. Ngûúâi Viïåt cưí lc bêëy giúâ àậ biïët bùỉc
gưỵ lâm nhâ àïí trấnh hưí sối. Trïn cấc trưëng àưìng cố thïí thêëy 2 loẩi
hònh nhâ sân ch ëu lâ nhâ sân hònh thuìn vâ hònh mai ra.
Theo cấc nhâ kiïën trc cho rùçng lâng xậ Viïåt Nam cố tđnh qìn
thïí cao, cố kiïíu kiïën trc àún giẫn nhể nhâng ph húåp vúái khđ hêåu vâ
têåp quấn ca ngûúâi Viïåt Nam. Lâng ln àûúåc bao quanh bùçng
nhûäng lu tre xanh, sau lu tre xanh àố lâ nhûäng mấi nhâ tranh êëm
cng, cûu mang che chúã cho con ngûúâi.
NGHÏÅ THÅT TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
20


NGHÏÅ THÅT TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
21 Vng miïìn Trung Viïåt Nam cất trùỉng, àêët sỗi, giố Lâo, mûa
nhiïìu, bậo lùỉm nïn mấi nhâ thêëp. Mấi lúåp dây, cưåt lúán. Chên cưåt kï
àấ tẫng, mưång mẩng chùỉc chùỉn nhû àc, nhâ cố thïí khiïng ài núi
khấc mâ khưng hû hỗng.
Àưìng bùçng Bùỉc bưå lâ vng àêët cưí, lâng cưí. Nhâ cûãa thûác àûúåc
truìn thưëng cha truìn con nưëi rêët rộ. Nhâ ngối, sên gẩch, cêy mđt,
tûúâng vưi lâ mưåt cưng thûác àïí con ngûúâi à n têm cho àúâi mònh vâ
cho con chấu àúâi sau.
Lïn Têy Bùỉc, Viïåt Bùỉc xa biïín gêìn rûâng, sùén mûa nhûng đt bậo
nïn nhâ sân cao, mấi doậng, lúåp ngối mấng (thûá ngối xïëp tiïëp vâo
nhau khưng cêìn râng båc). Hóåc lúåp bùçng nhûäng mẫng gưỵ pú mu, gưỵ
hoâng la chễ mỗng. Hêìu nhû nhâ nâo cng cố mưåt hâng râo nûáa vốt
nhổn cao vêy quanh àïí chưëng th dûä.
ÚÃ Hụë, ngoâi thânh quấch, thò nhâ cûãa cố mưåt nết rêët àùåc trûng
mang tđnh cấch Hụë - àố lâ nhâ vûúân. Kiïën trc nhâ vûúân Hụë àưåc
àấo àậ lâm phong ph thïm cho bûác tranh kiïën trc Viïåt Nam.


hûúáng lïn chêìu vâo cûãa ph.
NGHÏÅ THÅT TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
23 Khấc vúái Tiïn Hûúng, ph Vên Cất nùçm trong khưng gian êëm
cng. Ma hoa gẩo núã, ph Tiïn Hûúng chòm trong mâu hoa àỗ thùỉm
ca cêy gẩo. Ài sêu hún, khấch hânh hûúng gùåp Ng Mưn, núi àùåt
nhûäng têëm bia àấ cưí.
Trïn nùm cưíng lâ nùm tôa lêìu, ba tôa giûäa kïët thânh Tam Sún.
Trïn nốc tr lâ nhûäng con phûúång kiïíu àấ lêåt mang àêåm nết phong
cấch kiïën trc truìn thưëng.
Nưëi liïìn vúái Ng Mưn lâ Nghi Mưn ca àïìn thúâ L Nam Àïë (bïn
phẫi) vâ Tam Quan ca cha (bïn trấi). Àiïån chđnh gưìm ba lúáp. Tôâ
Tiïìn Bấi bẫy gian rûåc rúä sún son thiïëp vâng, vúái nết chẩm khùỉc hưí
ph cưng phu, hònh rưìng àûúåc tẩc úã nhiïìu tû thïë sưëng àưång.
Bïn cẩnh long, ly, quy, phûúång côn cố hổa tiïët cânh tng, cânh
trc, cânh mai, thanh tao, cânh trc qn tûã. Têët cẫ nhûäng chi tiïët
àố liïn kïët lẩi trong mưåt cưng trònh kiïën trc vûâa thïí hiïån tđnh cưång
àưìng ca dên tưåc vûâa thêëy àûúåc mong mën hûúáng túái "chên, thiïån,
m" ca cha ưng ta. Bêëy nhiïu thưi cng à àïí minh chûáng sûå tâi
hoa, àiïåu nghïå ca ngûúâi thúå thânh Nam. Ngoâi ra, trong ph Vên
Cất côn bẫo tưìn nhiïìu sêåp, nhang ấn, bâi võ, ngai, kiïåu tûâ àêìu thïë k
XVIII.
Cng vúái hai ph, lùng bâ Liïỵu Hẩnh àûúåc xêy vâo nùm 1938,
nùm giûäa cấnh àưìng thưn Tiïn Hûúng trïn mưåt gô àêët cao vúái nùm
vông tûúâng bao bổc. Hûúáng chđnh ca cûãa lùng lâ hûúáng têy, cấc phđa
côn lẩi àïìu cố cûãa, cấc cûãa àïìu cố bưí tr, mưỵi mùåt tûúâng cố bưën cưåt
àưìng tr vng cao bùçng nhau, hai cưåt chđnh cố khùỉc cêu àưëi úã ba
mùåt, hai cưåt phđa ngoâi cố khùỉc cêu àưëi úã hai mùåt. Trïn cng lâ lùng

H
H
H
O
O
O
Å
Å
Å
A
A
A
-
-
-
À
À
À
I
I
I

thúå Vộ Lùng hiïån ra nhûäng àûác ưng phûúng phi, àêìy àùån nhûäng phêåt
bâ Quan Êm phc hêåu, tûâ bi, nhûäng tûúång cư tûúi tónh sùỉc sẫo,
nhûäng ưng thiïån hiïìn lânh, nhûäng ưng ấc dûä túån
Nghïì lâm tûúång Phêåt úã Viïåt Nam cố tûâ thïë k XVI vâ àậ xët
hiïån nhiïìu lâng chun lâm nghïì tûúång gưỵ, nhûng nưíi tiïëng hún cẫ
vêỵn lâ lâng Vộ Lùng, xậ Dên Hoâ huån Thanh Oai (Hâ Têy), cấch
Hâ Nưåi khoẫng 22 km ài theo àûúâng qëc lưå 22.
Tûâ nhûäng khc gưỵ trúã thânh nhûäng pho tûúång linh thiïng toẩ úã
cấc cha phẫi qua nhiïìu cưng àoẩn tó mó, cưng phu. Tu theo kđch
thûúác ca pho tûúång mâ cùỉt gưỵ, cố khi phẫi chùỉp 2, 3 mẫnh múái
thânh. Cấc tûúång hêìu hïët àûúåc lâm bùçng gưỵ mđt. Dên lâng àïën bêy
giúâ vêỵn côn truìn lẩi vïì sûå tđch cêy mđt thûúâng àûúåc trưìng trong
cha - hoấ thên ca mưåt ngûúâi sưëng cố têm, thu chung àûúåc cấc võ
Phêåt àưå trò. Gưỵ mđt dng lâm tûúång khưng nhûäng mïìm, mâ côn
khưng mưëi mổt, khưng nûát nễ mâ lẩi cố mi thúm.
Nết àùåc biïåt lâ ngûúâi lâm thúå khưng cêìn nhòn mêỵu, khưng mưåt
nết phấc chò mâ hoân toân lâm theo trđ nhúá. sau khi sêëy khư, tûúång
àûúåc àấnh bống, dng "khô" sûãa sang cho àûúâng nết thïm sùỉc sẫo,
mïìm mẩi, rưìi múái àïën cưng àoẩn sún.
NGHÏÅ THÅT TRUÌN THƯËNG VIÏÅT NAM
25 Trûúác khi sún tûúång àûúåc bố mưåt mưåt lúáp mỗng bùçng sún ta
chưån vúái àêët sết vâ mn cûa. Mưỵi bûác tûúång thûúâng àûúåc quết mûúâi
lêìn sún ta.
Cëi cng lâ viïåc tẩo dấng cho bûác tûúång. Àêy lâ phêìn àôi hỗi
k thåt vâ m thåt cao, cẫ bđ quët nhâ nghïì nûäa, vò lâm sao àïí
cấc pho tûúång trúã nïn cố hưìn. Trûúác khi dng sún, cấc phêìn ca tûúång
thûúâng àûúåc thïëp vâng hóåc bẩc. Àưå trong ca sún, àưå bống ca kim