ứng dụng phần mềm tin học Power Point vào thiết kế bài giảng
"phiên mã và dịch mã" nhằm mục đích nâng cao chất l ợng hiệu quả
giờ lên lớp
ứng dụng phần mềm tin học Power Point vào thiết kế
bài giảng "phiên mã và dịch mã" nhằm mục đích nâng
cao
chất lợng hiệu quả giờ lên lớp.
I. điều kiện hoàn cảnh tạo ra sáng kiến:
Thế kỷ XXI- thế kỷ của sự phát triển mạnh mẽ khoa học và công nghệ. Yêu
cầu mới của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nớc và những thách thức
bị tụt hậu trên con đờng tiến lên CNXH đòi hỏi các nhà trờng phải đào tạo nên
những con ngời lao động mới: thông minh, sáng tạo.
Để đạt đợc mục tiêu đó, hiện nay việc đổi mới chơng trình và phơng pháp
dạy học ở các trờng phổ thông đã và đang đợc quan tâm rất lớn.
Trong định hớng về phơng pháp và thiết bị dạy học Sinh học bậc THPT, sách
GK phân ban mới, Bộ GD- ĐT chỉ rõ:
"Cần xây dựng những băng hình, đĩa CD, phần mềm máy vi tính tạo thuận lợi
cho giáo viên giảng dạy những cấu trúc, quá trình sống ở cấp tế bào, phân tử và
các cấp trên cơ thể.
ở các trờng THPT nói chung và trờng THPT A Nghĩa Hng nơi hiện tôi đang
công tác nói riêng đã và đang từng bớc đợc tăng cờng trang bị cơ sở vật chất kỹ
thuật cho các phòng học với sự trợ giúp của công nghệ thông tin. Bởi vậy, việc
thiết kế các bài giảng với sự trợ giúp của công nghệ thông tin nhằm nâng cao hiệu
quả dạy học đang đợc rất nhiều giáo viên quan tâm.
II. THựC TRạNG
Trong chơng I phần cơ chế di truyền và biến dị Sách giáo khoa sinh học
12 có một số bài dạy với khối lợng kiến thức khá nhiều và trừu tợng. Học sinh
cha bao giờ đợc quan sát trong thực tế, vì đây là chơng nói về cơ sở vật chất và cơ
chế di truyền nhng ở cấp độ phân tử.
Bùi Thị Tuyết Sáng kiến kinh nghiệm


ứng dụng phần mềm tin học Power Point vào thiết kế bài giảng
"phiên mã và dịch mã" nhằm mục đích nâng cao chất l ợng hiệu quả
giờ lên lớp
III. CáC GIảI PHáP
III.1. Mục đích, yêu cầu giảng dạy của bài :
Qua bài này học sinh phải:
Qua bài này học sinh phải:
-
-
Nêu đ
Nêu đ
ợc những thành phần tham gia, và diễn biến của quá trình phiên mã
ợc những thành phần tham gia, và diễn biến của quá trình phiên mãvà dịch mã.
và dịch mã.* Trọng tâm: Cơ chế phiên mã và dịch mã
* Trọng tâm: Cơ chế phiên mã và dịch mã
III.2. Đồ dùng dạy học :
- Máy vi tính có cài đặt sẵn giáo trình điện tử do tác giả thiết kế.
- Máy chiếu, bảng chiếu.
III.3. Phân tích cấu trúc nội dung và ph ơng pháp giảng dạy của bài :
Kiểm tra bài cũ :

Bài 2 : Phiên mã và dịch mã
I. Phiên mã
Nh chúng ta đã biết, trớc khi học đến bài này thì các em đã đợc nghiên cứu


6
Để học sinh dễ hình dung và
nhớ hơn , bằng mô hình động về
quá trình sinh tổng hợp các loại
ARN - giáo viên có thể hệ thống
lại một số kiến thức cơ bản.
Cụ thể, trớc tiên trên màn
hình sẽ xuất hiện cấu trúc đại cơng
của tế bào với ba phần tách biệt:
màng, tế bào chất và nhân. ADN -
vật chất di truyền quy định cấu
trúc các phân tử prôtêin nằm trong
nhân ( Quá trình sao mã diễn ra
trong nhân tế bào)
AUG
UAG
ứng dụng phần mềm tin học Power Point vào thiết kế bài giảng
"phiên mã và dịch mã" nhằm mục đích nâng cao chất l ợng hiệu quả
giờ lên lớp
Nh vậy, với những u điểm vợt trội của công nghệ thông tin, chỉ cần trong một
khoảng thời gian rất ngắn (từ 1-2 phút), trên mô hình động về quá trình sinh tổng
hợp các loại ARN, giáo viên đã có thể cung cấp cho các em không chỉ diễn biến
của mỗi quá trình, mà bên cạnh đó các em còn có thể dễ dàng xác định đợc về vị
trí-nơi xẩy ra các quá trình sao mã, những giai đoạn giống và khác nhau giữa các
quá trình, và cả vai trò, vị trí của mỗi loại ARN sau khi đã đợc tổng hợp xong.
Kế tiếp sau giai đoạn sao mã là giai đoạn dịch mã.
Giáo viên đặt vấn đề để cùng các em học sinh xây dựng sang phần nội dung
thứ hai của bài:
II .Dịch mã.

8
ứng dụng phần mềm tin học Power Point vào thiết kế bài giảng
"phiên mã và dịch mã" nhằm mục đích nâng cao chất l ợng hiệu quả
giờ lên lớp
Nh vậy sản phẩm của quá trình hoạt hoá aa chính là aa liên kết đợc với
tARN.
b) Dịch mã và quá trình hình thành chuỗi pôlipeptit.
Chúng ta có thể chia quá trình dịch mã làm 3 giai đoạn: khởi đầu, kéo dài và kết
thúc.
- Giai đoạn 1: Sự khởi đầu tổng hợp chuỗi polipeptit
+ mARN tiếp xúc với ribôxôm ở vị trí mã mở đầu (codon mở đầu).
+ tARN mang a.a mở đầu f.Met tiến vào ribôxôm
ứng dụng trình duyệt Power Point trong phần này, đầu tiên chúng ta có thể tạo
hiệu ứng cho hai tiểu phần lớn - bé của ribôxôm xuất hiện, lúc đầu chúng vẫn còn
tách rời nhau.
Sau đó khi có mặt mARN, chúng mới di chuyển (theo đờng dẫn màu xanh)
để đến cùng liên kết với mARN ở vị trí mã mở đầu (codon mở đầu).
Tiếp theo, tARN mang axit amin mở đầu f.Met tiến vào ribôxôm (theo đờng
dẫn màu đỏ).
Bùi Thị Tuyết Sáng kiến kinh nghiệm

9
ứng dụng phần mềm tin học Power Point vào thiết kế bài giảng
"phiên mã và dịch mã" nhằm mục đích nâng cao chất l ợng hiệu quả
giờ lên lớp
Nhìn trên mô hình các em có thể thấy rất rõ đối với codon mở đầu là AUG
thì anticodon tơng ứng trên tARN chỉ có thể là UAX và axit amin mở đầu tơng
ứng chỉ có thể là Metionin ở sinh vật nhân sơ.
Nh vậy, với mô hình động về sự khởi đầu tổng hợp chuỗi polipetit, chúng ta
có thể cho học sinh nắm bắt toàn bộ cơ chế giai đoạn khởi đầu một cách rất dễ

Để học sinh dễ hình dung, đầu tiên chúng ta cho hình ảnh enzim xuất hiện.
Tiếp theo, enzim tiến vào vị trí giữa hai axit amin (theo đờng dẫn màu đỏ) hình
ảnh liên kết peptit đợc tạo thành đồng thời 1 phân tử nớc đợc giải phóng (đi ra
theo đờng dẫn màu tím).
Bùi Thị Tuyết Sáng kiến kinh nghiệm

11
ứng dụng phần mềm tin học Power Point vào thiết kế bài giảng
"phiên mã và dịch mã" nhằm mục đích nâng cao chất l ợng hiệu quả
giờ lên lớp
+ Ribôxôm dịch chuyển đi 1 bộ 3 trên mARN (sự chuyển vị)
` ứng dụng trình duyệt Power Point trong phần này, ngay sau khi liên kết
peptit giữa aa mở đầu và aa thứ nhất (mà trong mô hình này là giữa Met và Val)
vừa đợc tạo thành, chúng ta có thể tạo hiệu ứng cho ribôxôm dịch chuyển đi 1 bộ
3 trên mARN (sự chuyển vị).
Sự chuyển vị này đã tạo nên một khoảng trống trên khu vực amin của
ribôxôm.
Đến đây, để phát huy tính tích cực, chủ động của học trò chúng ta có thể đặt
câu hỏi cho học sinh, yêu cầu các em dự đoán diễn biến tiếp theo của giai đoạn
kéo dài chuỗi polipeptit sẽ diễn ra nh thế nào.
Bùi Thị Tuyết Sáng kiến kinh nghiệm

12
ứng dụng phần mềm tin học Power Point vào thiết kế bài giảng
"phiên mã và dịch mã" nhằm mục đích nâng cao chất l ợng hiệu quả
giờ lên lớp
+ Aa
2
2
- tARN tiến vào ribôxôm , anticodon của nó khớp bổ sung với codon

giờ lên lớp
Ribôxôm lại dịch chuyển, quá trình cứ nh thế tiếp diễn.
Đến đây giáo viên có thể hỏi:
- Chuỗi polipetit đợc kéo dài theo chiều nh thế nào? (Từ 5 3 hay từ
codon mở đầu đến codon kết thúc).
- Giai đoạn 3 : Sự kết thúc tổng hợp chuỗi pôlipeptit.
Khi nào quá trình dịch mã dừng lại?
Dựa vào các kiến thức đã học về mã kết thúc của mARN, các em học sinh đã
có thể trả lời đợc câu hỏi này.
Tuy nhiên, nếu các em không trả lời đợc chúng ta có thể tiếp tục cung cấp
cho các em hình ảnh sau:
Bùi Thị Tuyết Sáng kiến kinh nghiệm

14
ứng dụng phần mềm tin học Power Point vào thiết kế bài giảng
"phiên mã và dịch mã" nhằm mục đích nâng cao chất l ợng hiệu quả
giờ lên lớp
Chỉ cần nhìn lên mô hình là chúng ta đã có thể thấy đợc rất rõ không một
axit amin nào cả đợc tARN mang đến, và vì thế liên kết peptit không thể đợc tiếp
tục hình thành, quá trình kéo dài chuỗi polipetit buộc phải dừng lại.
Trong mô hình này bộ ba kết thúc là UAG, ngoài ra khi gặp một trong hai bộ
ba khác là UGA hoặc UAA thì quá trình tổng hợp chuỗi polipeptit cũng sẽ kết
thúc .
Ribôxôm khi không còn tổng hợp prôtêin nữa thì sẽ bị tách khỏi mARN để
trở về trạng thái ban đầu (theo đờng dẫn màu xanh).
Chuỗi pôlipeptit đợc giải phóng, đồng thời axit amin mở đầu Metionin cũng
bị tách rời khỏi mạch (theo đờng dẫn màu tím).
Chuỗi pôlipeptit sau đó đi hình thành phân tử prôtêin hoàn chỉnh.
Bùi Thị Tuyết Sáng kiến kinh nghiệm


Phơng pháp dạy học thờng đợc các giáo viên áp dụng cho các bài có nội
dung kiến thức dài và khó, lại trừu tợng nh bàiphiên mã và dịch mãnày chủ yếu
là theo phơng pháp cũ: truyền thụ kiến thức theo một chiều. Học sinh vì thế thờng
không có hứng thú học tập, tỉ lệ học sinh nắm đợc bài mới rất thấp.
Hiện nay, nhờ áp dụng công nghệ thông tin vào thiết kế các bài giảng, các
giáo viên dễ dàng hơn rất nhiều khi đổi mới các phơng pháp dạy học.
Bằng phơng pháp dạy học nêu vấn đề kết hợp sơ đồ, mô hình hoá, sử dụng
phiếu học tập cùng với việc ứng dụng trình duyệt Power Point vào thiết kế
bàiphiên mã và dịch mã (cũng nh một số bài học khác phần cơ sở vật chất và
cơ chế của hiện tợng di truyền), tôi đã thu đợc một số kết quả nhất định cụ thể:
giỏi(%) khá(%) trung
bình(%)
yếu(%) kém(%)
12A
4
10 20 50 0 0
Bùi Thị Tuyết Sáng kiến kinh nghiệm

17
ứng dụng phần mềm tin học Power Point vào thiết kế bài giảng
"phiên mã và dịch mã" nhằm mục đích nâng cao chất l ợng hiệu quả
giờ lên lớp
12A
7
40 50 10 0 0
12A
9
50 45 5 0 0

- Học sinh hiểu rõ nội dung bài mới ( kiểm tra bằng test) và làm đợc tất cả

Nghĩa Hng, ngày 11 tháng 02 năm 2011
Ngời viết sáng kiến
Bùi Thị Tuyết
Bùi Thị Tuyết Sáng kiến kinh nghiệm

19