HC VIN CHNH TR QUC GIA H CH MINH
MAI DIU ANH
ảNH HƯởNG CủA TíN NGƯỡNG TRUYềN THốNG
VIệT NAM ĐếN ĐờI SốNG ĐạO CủA NGƯờI CÔNG GIáO
ở GIáO PHậN BùI CHU - NAM ĐịNH HIệN NAY
Chuyờn ngnh : CNDVBC & CNDVLS
Mó s: 62 22 03 02
TểM TT LUN N TIN S TRIT HC
H NI - 2015
Công trình được hoàn thành tại
Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
Người hướng dẫn khoa học: 1. GS.TS. Nguyễn Hùng Hậu
2. PGS.TS. Nguyễn Hồng Dương
Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Học viện,
họp tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
Vào hồi giờ ngày tháng năm

Có thể tìm hiểu luận án tại Thư viện Quốc gia và
Thư viện Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
MỞ ĐẦU
1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
Việt Nam là đất nước thuộc loại hình văn hóa nông nghiệp.
Trong lịch sử hình thành và phát triển, do hoàn cảnh địa lý - lịch sử
khá đặc biệt nên thường xuyên bị xâm lược bởi các cường quốc như
Trung Hoa, Mông Cổ, Pháp, Mỹ cũng như tiếp nhận rất nhiều nền

ta đưa ra, đó là tôn trọng tự do tôn giáo nói chung, Công giáo nói
riêng, giữ gìn và trân trọng những giá trị văn hoá tốt đẹp của Công
giáo, đảm bảo sự tự do sinh hoạt tôn giáo cho các tín đồ.
Tuy nhiên, bối cảnh thế giới và trong nước đang diễn biến hết
sức phức tạp. Trong sự phát triển ngày càng mạnh mẽ của khoa học
kỹ thuật, xu thế hòa bình, hợp tác, phát triển vẫn là một xu thế lớn.
Xung đột sắc tộc, tôn giáo, chiến tranh cục bộ, can thiệp, khủng bố
diễn ra gay gắt. Trước tác động của hội nhập, của kinh tế thị trường,
đời sống đạo của người Công giáo Việt Nam có những biến thái phức
tạp. Trong bối cảnh đó, phát triển môi trường sinh hoạt tôn giáo tự
do, lành mạnh để các tín đồ thực hiện tốt phương châm “Sống tốt đời,
đẹp đạo”, phát huy những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp vào sự
nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”. Thiết nghĩ vấn đề đó sẽ được
giải quyết một cách hiệu quả nếu tập trung nghiên cứu trước hết vào
vùng đất mà các giáo sỹ truyền đạo đặt chân đầu tiên tới Việt Nam,
nơi khởi nguồn cho sự hình thành và phát triển Công giáo ở Việt
2
Nam - giáo phận Bùi Chu - Nam Định. Ở nơi đây, ảnh hưởng của văn
hóa truyền thống, đặc biệt là tín ngưỡng truyền thống đến đời sống
đạo của người Công giáo đang diễn ra sôi động, nhiều màu sắc. Tuy
chỉ nghiên cứu về một giáo phận cụ thể nhưng luận án phần nào cho
thấy bức tranh ảnh hưởng của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam tới
đời sống đạo của Công giáo ở Việt Nam nói chung.
Với những lý do trên, đề tài “Ảnh hưởng của tín ngưỡng truyền
thống Việt Nam đến đời sống đạo của người Công giáo ở giáo phận Bùi
Chu - Nam Định hiện nay” có tính lý luận và thực tiễn cấp thiết.
2. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
- Mục đích của luận án
Luận án tập trung làm rõ thực trạng ảnh hưởng của tín
ngưỡng truyền thống Việt Nam đến đời sống đạo của người Công

đoạn từ sau Công đồng Vatican II (1962 - 1965) đến nay.
Trong khuôn khổ luận án, nghiên cứu sinh chỉ tập trung vào 3
loại hình tín ngưỡng: tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên, tín ngưỡng Thành
Hoàng làng và tín ngưỡng thờ Mẫu. Đồng thời, luận án chỉ nghiên
cứu ảnh hưởng một chiều: tín ngưỡng truyền thống Việt Nam ảnh
hưởng đến đời sống đạo của người Công giáo Bùi Chu - Nam Định.
4. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Cơ sở lý luận
Luận án sử dụng cơ sở lý luận là CNDVBC và CNDVLS,
quan điểm của chủ nghĩa Mác -Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và
4
đường lối, chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam về vấn đề tín
ngưỡng, tôn giáo.
Ngoài ra, luận án còn dựa vào các văn kiện Đại hội Đảng, các
nghị quyết của Trung ương, tài liệu của các cấp ủy đảng và chính
quyền ở tỉnh Nam Định và các địa phương nằm trong khu vực giáo
phận Bùi Chu - Nam Định hiện nay có liên quan đến đề tài.
- Phương pháp nghiên cứu
Đề tài sử dụng phương pháp luận của CNDVBC và
CNDVLS; các phương pháp cụ thể như phương pháp triết học tôn
giáo, phương pháp phân tích - tổng hợp, kết hợp giữa lý luận và thực
tiễn, phương pháp điều tra phỏng vấn sâu, phương pháp chuyên gia…
5. ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN ÁN
- Luận án khái quát các tín ngưỡng truyền thống Việt Nam,
đời sống đạo của người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định.
- Luận án làm rõ thực trạng những ảnh hưởng tích cực, tiêu
cực và nguyên nhân
- Luận án đưa ra dự báo về xu hướng và đề xuất một số giải
pháp nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế những ảnh hưởng
tiêu cực của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam đến đời sống đạo của

hóa Việt Nam”, Nxb Tp Hồ Chí Minh năm 1997 của tác giả Trần
Ngọc Thêm; cuốn sách “Các hình thái tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt
Nam” của Nguyễn Đăng Duy, Nxb Văn hóa Thông tin, 2001;
Cuốn sách “Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng ở Việt Nam” do
Ngô Đức Thịnh chủ biên, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2001.
Đáng chú ý có công trình “Những khía cạnh triết học trong tín
ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ hiện
nay”, Luận án Tiến sĩ Triết học, 2001 của Trần Đăng Sinh. Công
trình này đã trình bày những khía cạnh triết học của tín ngưỡng
thờ cúng Tổ tiên người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ, minh chứng rõ
cơ sở hình thành, tồn tại, những yếu tố tích cực và tiêu cực, thực
trạng và xu hướng vận động, từ đó nhằm định hướng đúng đắn cho
hoạt động thờ cúng Tổ tiên ở nước ta hiện nay. Luận án Tiến sĩ
Triết học của Nguyễn Hữu Thụ năm 2013 “Khía cạnh triết học
trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc
7
Bộ” lại tập trung phân tích quan niệm về con người và tự nhiên
trong tín ngưỡng thờ Mẫu, chỉ rõ xu hướng vận động cùng những
kiến nghị nhằm phát huy những giá trị tích cực, hạn chế những tác
động tiêu cực của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng
bằng Bắc Bộ trong giai đoạn hiện nay. Các công trình cung cấp cơ
sở khoa học quan trọng giúp tác giả phân tích ảnh hưởng của tín
ngưỡng truyền thống Việt Nam đến đời sống đạo của người Công
giáo vùng giáo phận Bùi Chu - khu vực ghi dấu ấn đậm nét của
các tín ngưỡng truyền thống - trong chương 3 của luận án.
Về tài liệu liên quan đến tín ngưỡng truyền thống Việt
Nam ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định, đáng chú ý có cuốn sách
“Địa chí Nam Định”, Tỉnh ủy – Hội đồng nhân dân - Ủy ban
nhân dân tỉnh Nam Định, Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội - 2003;
Cuốn sách “Địa chí Hải Hậu”, Huyện ủy - Ủy ban nhân dân

bản năm 2009, cuốn “Lịch sử Đảng bộ huyện Xuân Trường 1930 -
2000”, Ban chấp hành Đảng bộ huyện Xuân Trường, 2004 Những
cuốn sách này cung cấp cho nghiên cứu sinh tư liệu có giá trị về đời
sống văn hóa của người dân thuộc vùng giáo phận Bùi Chu nói
chung, đời sống đạo của người Công giáo Bùi Chu nói riêng, làm cơ
sở xây dựng nội dung vấn đề đời sống đạo của người Công giáo ở
giáo phận Bùi Chu - Nam Định.
9
1.2. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ THỰC TRẠNG ẢNH
HƯỞNG CỦA TÍN NGƯỠNG TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM ĐẾN ĐỜI
SỐNG ĐẠO CỦA NGƯỜI CÔNG GIÁO Ở VIỆT NAM VÀ Ở GIÁO PHẬN
BÙI CHU – NAM ĐỊNH HIỆN NAY
1.2.1. Những công trình nghiên cứu về thực trạng ảnh
hưởng của tín ngưỡng truyền thống đến đời sống đạo của người
Công giáo ở Việt Nam
Các công trình “Thư chung 1980” của Hội đồng Giám mục
Việt Nam; cuốn sách “Tìm hiểu nét đẹp văn hóa Thiên Chúa giáo”
của Hà Huy Tú Đối với vùng đồng bằng sông Hồng, có một số bài
viết, công trình như: Luận án Tiến sĩ Triết học của Nguyễn Thị Quế
Hương: “Hương ước làng Công giáo vùng đồng bằng sông Hồng”.
Các bài viết: “Về tổ chức ban hành giáo xứ, họ đạo ở Giáo phận Phát
Diệm” của Lê Văn Thơ, tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 6 năm
2008… Đây là cơ sở để tác giả luận án xây dựng nội dung thực trạng
ảnh hưởng của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam đến đời sống đạo
của người Công giáo ở Việt Nam nói chung.
1.2.2. Những công trình nghiên cứu về thực trạng ảnh
hưởng của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam đến đời sống đạo
của người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định hiện nay
Trước Công đồng Vatican II, có thể kể đến hệ thống hương
ước làng Công giáo thuộc giáo phận Bùi Chu - Nam Định. Qua đó,

vấn đề ảnh hưởng của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam tới đời sống
11
đạo của người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu, bất cứ giải pháp đưa
ra đều phải dựa trên quan điểm, đường lối chỉ đạo của Đảng và Nhà
nước ta về công tác tôn giáo.
1.4. NHỮNG VẤN ĐỀ MÀ LUẬN ÁN KẾ THỪA VÀ NHỮNG VẤN
ĐỀ NGHIÊN CỨU ĐẶT RA
Từ các công trình trên, có thể thấy vấn đề ảnh hưởng của tín
ngưỡng truyền thống Việt Nam tới đời sống đạo của người Công giáo
ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định đã được giải quyết một phần. Có
thể khái quát rằng các công trình trên rõ ràng là nguồn tư liệu, tài liệu
có giá trị giúp tác giả luận án có cái nhìn khoa học, hệ thống để khảo
cứu tình hình tín ngưỡng, tôn giáo cũng như ảnh hưởng của tín
ngưỡng truyền thống Việt Nam tới đời sống đạo của người Công giáo
ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định. Bên cạnh đó, luận án đặt ra một số
vấn đề: như luận án chỉ rõ một số vấn đề lý luận của tín ngưỡng
truyền thống Việt Nam và đời sống đạo của người Công giáo ở giáo
phận Bùi Chu; thông qua việc phân tích thực trạng ảnh hưởng của tín
ngưỡng truyền thống tới đời sống đạo của người Công giáo ở giáo
phận Bùi Chu với thực hành lễ nghi của thờ cúng tổ tiên, lễ kỷ niệm
Thánh quan thày đầu dòng, tôn kính Đức Maria, Tết Nguyên đán…
12
Chương 2:
TÍN NGƯỠNG TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM
VÀ ĐỜI SỐNG ĐẠO CỦA NGƯỜI CÔNG GIÁO Ở GIÁO
PHẬN BÙI CHU - NAM ĐỊNH - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN
2.1. TÍN NGƯỠNG TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM VÀ TÍN NGƯỠNG
TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM Ở GIÁO PHẬN BÙI CHU – NAM ĐỊNH
2.1.1. Tín ngưỡng truyền thống Việt Nam
Có thể hiểu rằng, tín ngưỡng truyền thống Việt Nam là loại

lịch sử giáo phận Bùi Chu như sau: giai đoạn từ buổi đầu đến 1679; giai
đoạn từ 1679 đến năm 1924; giai đoạn từ năm 1924 đến nay. Đến nay,
Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách tạo điều kiện thuận lợi
cho hoạt động tôn giáo, đời sống của đồng bào giáo dân ngày càng được
cải thiện. Đồng bào giáo dân ở Bùi Chu rất phấn khởi đóng góp tích cực
vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
2.2.3. Đời sống đạo của người Công giáo ở giáo phận Bùi
Chu - Nam Định
Đời sống đạo của người Công giáo được hình thành trên cơ
sở giao thoa giữa niềm tin tôn giáo và văn hóa dân tộc. Đời sống đạo
của người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định cũng dựa trên
cơ sở giao thoa giữa tín lý và những nét văn hóa đặc thù của vùng
Bùi Chu - Nam Định. Trong khuôn khổ luận án, đời sống đạo của
người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định được nghiên cứu
trên hai phương diện: niềm tin và thực hành nghi lễ Công giáo.
14
Chương 3
ẢNH HƯỞNG CỦA TÍN NGƯỠNG TRUYỀN THỐNG
VIỆT NAM ĐẾN ĐỜI SỐNG ĐẠO CỦA NGƯỜI CÔNG GIÁO
Ở GIÁO PHẬN BÙI CHU - NAM ĐỊNH - THỰC TRẠNG
VÀ NGUYÊN NHÂN
3.1. THỰC TRẠNG ẢNH HƯỞNG CỦA TÍN NGƯỠNG TRUYỀN
THỐNG VIỆT NAM ĐẾN ĐỜI SỐNG ĐẠO CỦA NGƯỜI CÔNG GIÁO Ở
GIÁO PHẬN BÙI CHU – NAM ĐỊNH
3.1.1. Ảnh hưởng của tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên
Trước Công đồng Vatican II, các tín đồ vẫn sống đạo với tâm
thức người Việt truyền thống thông qua hàng loạt các nghi lễ như:
tôn kính tổ tiên, lễ tiên nhân… Tuy nhiên, các giáo sĩ hạn chế và
kiểm soát chặt chẽ những hoạt động trên. Đặc biệt, việc thờ thần
thánh bị cấm ngặt. Sau Công đồng Vatican II, cơ cấu làng xã không

chức hoạt động rước lễ rầm rộ như vậy, Giáo hội đã thu hút gần như
tất cả giáo dân tham gia sinh hoạt tôn giáo, làm cho đức tin được giữ
vững, không những thế mà ngày càng được nâng cao.
- Ảnh hưởng tiêu cực
Do tâm lý người Việt khi tổ chức và tham gia lễ hội thường
chú trọng phần hội hơn phần lễ. Khi trở thành tín đồ Công giáo, phần
16
hội (các cuộc rước) cũng chịu ảnh hưởng bởi tâm lý trên của người
Việt nên diễn ra khá rườm rà. Cũng vì niềm tin sâu sắc mà không ít
người Công giáo đã có những tư tưởng thái quá như tung tin hiện
tượng xương thánh tử đạo chảy máu ở xứ Lác Môn (xã Trực Hùng,
huyện Trực Ninh) gây mất trật tự an ninh trên địa bàn.
3.1.3. Ảnh hưởng của tín ngưỡng thờ Mẫu
- Ảnh hưởng tích cực
Yếu tố nữ, âm tính rất sâu đậm trong tình cảm và tiềm thức
người Việt. Do đó, hình tượng nữ xâm nhập vào hầu hết các tín
ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam, trong đó có Công giáo. Vai trò của các
thánh mẫu được coi trọng và giành được nhiều tình cảm. Trong lòng
đạo đức bình dân của các tín đồ Công giáo, Đức Mẹ Maria nhiều khi
gần gũi hơn Chúa Giêsu.
Có thể nói rằng, giáo phận Bùi Chu là Giáo phận riêng của
Mẹ Vô nhiễm, giáo phận Bùi Chu nhận Mẹ Vô nhiễm làm Quan thầy
đệ nhất bởi quan niệm đã nhận được sự ban ơn, che chở từ Đức Mẹ.
Lễ kính Đức Mẹ Vô nhiễm hàng năm vẫn luôn được tổ chức là một
trong những đại lễ long trọng và sầm uất vào bậc nhất ở Giáo phận.
- Ảnh hưởng tiêu cực
Hiện còn diễn ra tình trạng người Công giáo ném tiền xuống
chân Đức Mẹ, đặt hòm tiền dưới chân Đức Mẹ để các tín đồ đóng
góp, xin sớ rồi đem “hóa” trước chân tượng đài Đức Maria
3.2. NGUYÊN NHÂN CỦA THỰC TRẠNG

TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM ĐẾN ĐỜI SỐNG ĐẠO CỦA
NGƯỜI CÔNG GIÁO Ở GIÁO PHẬN BÙI CHU - NAM ĐỊNH
4.1. DỰ BÁO XU HƯỚNG ẢNH HƯỞNG CỦA TÍN NGƯỠNG
TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM ĐẾN ĐỜI SỐNG ĐẠO CỦA NGƯỜI CÔNG
GIÁO Ở GIÁO PHẬN BÙI CHU – NAM ĐỊNH
4.1.1. Xu hướng tích cực
- Xu hướng tăng cường bảo tồn phát huy những giá trị của tín
ngưỡng truyền thống
- Xu hướng hoàn thiện hệ thống pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo
- Xu hướng chịu ảnh hưởng từ tín ngưỡng truyền thống Việt
Nam và đồng hành cùng dân tộc
4.1.1. Xu hướng tiêu cực
Những tiêu cực nảy sinh trong thực hành tín ngưỡng thờ cúng
Tổ tiên, tín ngưỡng Thành Hoàng làng và tín ngưỡng thờ Mẫu sẽ diễn
biến phức tạp hơn.
4.2. MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM GÓP PHẦN PHÁT HUY ẢNH
HƯỞNG TÍCH CỰC, HẠN CHẾ ẢNH HƯỞNG TIÊU CỰC CỦA TÍN
NGƯỠNG TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM ĐẾN ĐỜI SỐNG ĐẠO CỦA
NGƯỜI CÔNG GIÁO Ở GIÁO PHẬN BÙI CHU – NAM ĐỊNH
4.2.1. Bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hóa Công giáo
Các công trình kiến trúc Công giáo như nhà thờ, nhà nguyện,
tu viện chính là những giá trị văn hóa vật thể cần được bảo tồn, giữ
19
gìn, phát huy. Do tiếp nhận ảnh hưởng của tín ngưỡng truyền thống
một cách sáng tạo, cùng thời gian, những giá trị văn hóa mới được
đơm hoa, kết trái, vừa có hàm lượng văn hóa Công giáo, vừa có hàm
lượng văn hóa tín ngưỡng truyền thống Việt Nam. Vì vậy, việc bảo
tồn, phát huy những giá trị di sản văn hóa Công giáo trong giai đoạn
mới của cách mạng là hết sức cần thiết.
4.2.2. Giải pháp về nâng cao đời sống vật chất, tinh thần

là việc tranh thủ Ban hành giáo ở các xứ, họ đạo Công giáo.
4.2.6. Giải pháp từ phía Giáo hội Công giáo
Đối với Giáo hội Công giáo Việt Nam, cần đưa ra những quy
định cụ thể, chẳng hạn vấn đề bài trí bàn thờ, vấn đề mộ chí, Vườn
thánh, làm phép xác Hội đồng Giám mục Việt Nam cần thiết phải
bày tỏ thái độ rõ ràng khi xuất hiện những tin đồn vô căn cứ về việc
Đức Mẹ hiện ra, về phép lạ để tránh việc lợi dụng.
Đối với giáo phận Công giáo Bùi Chu, những người đứng đầu
giáo phận cần căn cứ vào tình hình thực tế, một mặt tiếp thu, ủng hộ
lòng đạo đức bình dân của người Công giáo trong thực hiện tín ngưỡng
thờ cúng Tổ tiên, lễ hội, thờ phụng Đức Maria, mặt khác phải bày tỏ
thái độ trước những việc làm lệch lạc với tín lý, giáo lý, giáo luật.
Đối với giáo xứ, cần thiết nâng cao văn hóa của linh mục
trong duy trì văn hóa tâm linh và thuần phong mỹ tục của người Việt.
Nâng cao ý thức cho người Công giáo và người không theo Công
giáo trong việc thực hiện đời sống văn hóa cơ sở.
21
KẾT LUẬN
Tín ngưỡng, tôn giáo là một vấn đề phức tạp mang tính lịch
sử của xã hội loài người. Đất nước Việt Nam là một quốc gia đa tín
ngưỡng, tôn giáo. Các tín ngưỡng truyền thống phản ánh đậm nét đặc
điểm đời sống tinh thần cộng đồng người Việt ở vùng đồng bằng Bắc
Bộ. Các tôn giáo ngoại nhập thường chung sống hoà bình với các tín
ngưỡng bản địa mà chưa từng xảy ra chiến tranh tôn giáo.
Giáo phận Bùi Chu - Nam Định là giáo phận nằm ở phía nam
đồng bằng Bắc bộ. Với điều kiện tự nhiên đặc thù, thuận lợi cả về
đường sông, đường biển, đường bộ nên trở thành địa bàn du nhập
Công giáo từ sớm và phát triển qui mô hết sức nhanh chóng. Từ năm
1757, giáo phận Bùi Chu (lúc đó được gọi với tên giáo phận Đông)
được các giáo sĩ dòng Đa Minh cai quản, cũng được gọi là giáo phận

cực, làm phong phú thêm đời sống đạo của người Công giáo ở giáo
phận Bùi Chu - Nam Định mà bản thân nó cũng tạo nên một số biểu
hiện tiêu cực trong đời sống đạo của người Công giáo nơi đây. Dù là
ảnh hưởng tích cực hay là ảnh hưởng tiêu cực, vẫn có thể nhận ra
nguyên nhân của nó chịu chi phối rất lớn từ phía Đảng, Nhà nước
Việt Nam, Đảng và chính quyền các cấp ở tỉnh Nam Định và từ phía
Giáo hội Công giáo.
23