Trang 1

A. PHẦN MỞ ĐẦU
I. Lý do chọn đề tài
Với những kiến thức vô cùng phong phú và đa dạng về thế giới động, thực
vật; về sinh thái môi trường; về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên… Sinh
học là bộ môn khoa học dễ gây nên sự ham mê nghiên cứu của giới trẻ đặc biệt là
những học sinh có niềm đam mê khoa học.
Tuy nhiên, một thực trạng đáng buồn là trong thời gian gần đây học sinh phổ
thông nói chung và học sinh trường THCS Hùng Vương nói riêng có lẽ không còn
mấy hứng thú với bộ môn này nữa. Theo tôi, nguyên nhân khách quan có thể là do
điều kiện kinh tế của gia đình các em còn quá nhiều khó khăn, các em phải giúp đỡ
gia đình làm việc nương rẫy, một số học sinh ngày càng ham chơi hơn học hành,
nghiện vào các quán Internet, các tụ điểm trượt Patin hơn đến trường… có khi Sinh
học không phải là môn duy nhất học sinh không thích học mà còn các môn khác
nữa. Nguyên nhân chủ quan có thể xuất phát từ việc giáo viên đứng lớp vẫn chưa
có sự học hỏi, tìm tòi đề ra phương pháp tối ưu nhất để phát huy tính tích cực, chủ
động, sáng tạo trong học tập của học sinh.
Phương pháp dạy học là cách hoạt động của giáo viên trong việc chỉ đạo tổ
chức hoạt động của học sinh nhằm đạt được mục tiêu dạy học khi giảng dạy học
sinh THCS. Phải xác định được phương pháp của bộ môn thì bài giảng mới đạt
được cái đích mà mình cần.
Tốt nghiệp Đại học sư phạm Đà Nẵng ngành Sinh - Môi trường, về nhận
công tác tại trường THCS Hùng Vương và đã đứng lớp 5 năm qua, chứng kiến sự
chững lại hoặc thậm chí là đi xuống của bộ môn Sinh học trong đại đa số các
trường học trên địa bàn huyện nói chung và trường THCS Hùng Vương nói riêng,
tôi cũng không tránh khỏi sự chạnh lòng… buồn nhưng tôi không muốn chịu thua
trước thời cuộc, tôi muốn làm một điều gì đó nhằm cứu vãn bộ môn của mình, hoặc
chí ít là để học sinh quan tâm với môn học vốn rất lý thú như Sinh học ngày một
nhiều hơn. Chính vì lý do đó mà tôi chọn đề tài: “Nâng cao chất lượng dạy học
Sinh học bằng phương pháp dạy học tích cực ở trường THCS Hùng Vương”.

qua, đề ra phương pháp thích hợp dạy học Sinh học để phát huy tính tích cực, chủ

“Nâng cao chất lượng dạy học Sinh học bằng PPDH tích cực ở trường THCS Hùng Vương”
Trang 3

động sáng tạo của học sinh từ đó nâng cao chất lượng giảng dạy môn Sinh học ở
trường THCS Hùng Vương nói riêng và trường THCS nói chung.
Hiệu quả dạy học từ các phương pháp dạy học sinh học tích cực: quan sát
tranh ảnh, mô hình, máy chiếu, mẫu vật thật, làm thí nghiệm; đặt và giải quyết
vấn đề kết hợp với phương pháp hoạt động nhóm của học sinh.
Để thu được kết quả từ đề tài này, tôi có trích dẫn kết quả học tập học kỳ I
năm học 2010 - 2011 môn Sinh học lớp 6 và lớp 8 ở trường THCS Hùng Vương tôi
đang trực tiếp dạy.
IV. Nhiệm vụ nghiên cứu
Nhiệm vụ quan trọng của sáng kiến này là sử dụng phương pháp quan sát,
tìm tòi, đặt và giải quyết vấn đề kết hợp với hoạt động nhóm của học sinh nhằm
hình thành cho học sinh những kiến thức cơ bản về cấu tạo, quy luật cơ bản của các
quá trình sống của sinh vật, mối quan hệ biện chứng giữa con người với môi trường
sống từ đó khơi dậy trong học sinh ý thức giữ gìn đa dạng sinh học và bảo vệ môi
trường sống.
Qua kết quả thu được từ sáng kiến, giáo viên dạy học Sinh học có cái nhìn
khách quan về phương pháp dạy học để lựa chọn và phát huy tính tích cực chủ
động chiếm lĩnh tri thức của học sinh hơn.
V. Phương pháp nghiên cứu
- Tham khảo ý kiến lựa chọn cách học từ phía các em học sinh trường THCS
Hùng Vương.
- Thu thập kết quả thực từ một số tiết dạy trên lớp.
- Trao đổi và lấy ý kiên chung với các giáo viên đồng môn trong trường cũng
như các giáo viên dạy Sinh học của trường khác trong huyện.



“Nâng cao chất lượng dạy học Sinh học bằng PPDH tích cực ở trường THCS Hùng Vương”
Trang 5

học… chúng ta phải trăn trở làm cách nào để trò yêu môn học của mình hơn mà
muốn yêu thì trò phải hiểu bài, thấy được cái hay của bài mới yêu chứ! Điều đó đòi
hỏi người thầy phải mày mò nghiên cứu phương pháp dạy như thế nào để học sinh
học tốt hơn.
III. Hiệu quả của các phương pháp dạy học Sinh học tích cực: quan sát
tranh ảnh, mô hình, máy chiếu, mẫu vật thật, làm thí nghiệm; đặt và giải quyết
vấn đề kết hợp với phương pháp hoạt động nhóm của học sinh
Theo suy nghĩ cá nhân, tôi cho rằng phương pháp dạy học nhằm phát huy
tính tích cực, chủ động của học sinh là tổ chức làm sao để học sinh tự tìm ra được
nội dung chính của bài học, phải làm sao cho tiết học thật thoải mái để các em phát
huy hết nội lực vốn có của mình từ đó khai thác kiến thức một cách hiệu quả nhất.
Ở một chương hay ở một bài học cụ thể, cả thầy và trò phải đều xác định
được mục tiêu, thầy – trò có sự chuẩn bị chu đáo trước khi dạy và học; người thầy
phải thể hiện được vai trò chủ đạo của mình trong việc thiết kế bài giảng, định
hướng các hoạt động của trò, xây dựng hệ thống câu hỏi khoa học xoay quanh mẫu
vật, tranh ảnh, mô hình… đồng thời học sinh có điều kiện phát huy hết năng lực,
tính tích cực, chủ động của mình trong việc tiếp thu tri thức mới qua phương pháp
hoạt động nhóm, lấy ý kiến chung của cả tập thể… trong các tiết học giáo viên cần
động viên học sinh tìm kiếm mẫu vật thật thì độ chính xác khoa học mới càng cao
trong trường hợp không có mới sử dụng đến tranh ảnh hoặc mô hình qua đó phát
huy hết mức tính chủ động, tìm tòi kiến thức của học sinh.
Ví dụ: khi dạy bài “ Các loại rễ, các miền của rễ” - Sinh học lớp 6. Giáo
viên phải chuẩn bị tranh ảnh, học sinh chuẩn bị một số rễ cây như cây hành, cây
bưởi con, cây cải, cây mạ, cây đậu đen… Giáo viên cho học sinh tìm hiểu đặc điểm
của hai loại rễ cọc và rễ chùm qua tranh ảnh hay qua máy chiếu, từ đó học sinh làm
việc theo nhóm phân loại các cây có hai loại rễ khác nhau mà các em mang theo

trai sông ở suối hoặc vùng nước có nhiều mùn hữu cơ. Chuẩn bị mỗi bàn một con
trai sông, hai mãnh vỏ, giáo viên hướng dẫn để học sinh tự hoạt động nhóm tìm
hiểu hết hình dạng cấu tạo ngoài của trai sông có những đặc điểm như thông tin
SGK Sinh học 7 đã cung cấp, học sinh tự mở hai mãnh vỏ của trai sông, mài mãnh
vỏ để nghe mùi khét của chất sừng…

Trai sông
Đối với bài “Cá chép” – Sinh học 7, giáo viên có thể chuẩn bị một con cá
chép còn đang sống bơi lội trong bể kiếng cho học sinh quan sát, học sinh sẽ nhận
thấy những đặc điểm cấu tạo ngoài của cá thích nghi với đời sống bơi lội trong
nước: cơ thể cá có dạng hình thoi, mắt không có mi mắt, vây ngực, vây lưng, vây
bụng, vây hậu môn, vây đuôi giúp cá giữ thăng bằng và bơi rất linh hoạt trong
nước. Giáo viên cắt một bên vây ngực, vây bụng để học sinh quan sát cá chép bơi
lệch về một bên… học sinh sẽ rất hào hứng học tập với những đồ dùng như vậy.

“Nâng cao chất lượng dạy học Sinh học bằng PPDH tích cực ở trường THCS Hùng Vương”
Trang 10Cá chép
Khi dạy bài “bộ xương” – Sinh học 8, giáo viên chuẩn bị trước mô hình bộ
xương người đã có dưới phòng thiết bị - thí nghiệm và một số tranh phóng to về bộ
xương. Giáo viên chỉ cần định hướng để học sinh thảo luận nhóm dựa trên mô hình,
tranh để rút ra kiến thức của toàn bộ bài học. Giáo viên quan sát giúp đở để các em
tự tìm kiến thức rồi sau đó chốt lại để học nắm bài tốt hơn…

“Nâng cao chất lượng dạy học Sinh học bằng PPDH tích cực ở trường THCS Hùng Vương”
Trang 11

Khi dạy bài “Tuần hoàn máu và lưu thông bạch huyết” – Sinh học 8, giáo

học sinh thực hiện các hoạt động cụ thể nhằm phát hiện vị trí, hình dạng, màu sắc,
kích thước… sau đó nên sử dụng một hệ thống câu hỏi từ gợi mở đến câu hỏi vì
sao, như thế nào để học sinh nâng dần khả năng tư duy tích cực chiếm lĩnh những
tri thức mới. Đồng thời thầy cũng đóng vai trò là người trọng tại trong các cuộc
tranh luận của học sinh để học sinh biết được kiến thức đúng đắn và chính xác khoa
học nhất.
Trong quá trình giảng dạy, giáo viên còn phải làm cho học sinh khao
khát, tự nguyện tham gia trả lời các câu hỏi, học sinh thích thú khi được chính
mình phát biểu và nói lên ý kiến của riêng mình về cách kiến thức mà mình hiểu

“Nâng cao chất lượng dạy học Sinh học bằng PPDH tích cực ở trường THCS Hùng Vương”
Trang 14

và giáo viên có sự nhận xét khách quan, tôn trọng ý kiến của học sinh xem xét
kết luận câu trả lời của học sinh là đúng hay sai, cần bổ sung thêm nếu có
IV. Kết quả nghiên cứu
Áp dụng phương pháp quan sát tranh ảnh, mô hình, máy chiếu, mẫu vật thật,
làm thí nghiệm; đặt và giải quyết vấn đề kết hợp với phương pháp hoạt động nhóm
của học sinh ở trường THCS Hùng Vương trong học kỳ I năm học 2010 - 2011, đặc
biệt ở hai khối lớp 6 và 8 mà tôi đang trực tiếp giảng dạy. Kết quả thu được như
sau:
Trong bài “các loại rễ, các miền của rễ” - Sinh học lớp 6, tiết học sôi nỗi,
sau khi học xong học sinh trả lời so sánh rễ cọc, rễ chùm, lấy ví dụ các cây có hai
loại rễ trên đã có 70/79 học sinh trả lời đúng đạt 88,6%.
Trong bài “biến dạng của thân” - Sinh học lớp 6, tiết học sôi nỗi, học sinh
tham gia xây dựng bài rất nhiệt tình và hoạt động nhóm rất hiệu quả, sau khi học
xong học sinh trả lời các loại thân biến dạng đã có 66/79 học sinh trả lời tốt đạt
83,5%.
Trong bài “Bộ xương”- Sinh học lớp 8, có 60/63 học sinh chỉ đúng các
phần của bộ xương trên mô hình đạt 95,2%. Nhiều học sinh thuộc bài ngay tại lớp.

mê môn học hơn.
Trong thực tế giảng dạy có rất nhiều phương pháp nhưng môn Sinh học là
môn khoa học thực tế có tính áp dụng cụ thể đồng thời SGK cũng đã có nhiều tranh
ảnh màu sắc đẹp, rõ nên phương pháp cho học sinh quan sát trực tiếp mẫu sống hay
mô hình, tranh, kết hợp với việc hoạt động nhóm của học sinh theo tôi là hiệu quả
nhất. Người giáo viên chỉ cần chuẩn bị thêm hệ thống câu hỏi vừa đa dạng vừa
khoa học thì sẽ phát huy hết tác dụng của buổi học đó.
I. Tính khả thi của đề tài
Phương pháp diễn giảng, đọc chép ngày càng được xóa bỏ trong hệ thống
trường học phổ thông ở Việt Nam và nhiều phương dạy học đang được áp dụng
thay thế như: phương pháp vấn đáp tìm tòi, phương pháp trực quan sinh động,
phương pháp hoạt động nhóm,… trong từng bài cụ thể mỗi phương pháp trên đều
đem lại hiệu quả dạy và học song nếu chúng ta kết hợp được những cái hay trong
các phương pháp đó thì hiệu quả sẽ tăng lên gấp bội.
Theo tôi nghĩ, nếu kết hợp phương pháp trực quan sinh động (quan sát) với
phương pháp hoạt động nhóm sẽ giúp học sinh phát huy, phát triển được nhiều giác
quan từ đó phát huy được khả năng tư duy, khả năng lập luận, khả năng suy luận
của học sinh trong quá trình trả lời các câu hỏi vì vậy chần chừ gì nữa mà ta không
áp dụng.
II. Tác dụng của đề tài

“Nâng cao chất lượng dạy học Sinh học bằng PPDH tích cực ở trường THCS Hùng Vương”
Trang 16

Chúng ta có thể thấy được tác dụng rõ nhất của đề tài là giúp cho học sinh
học không bị nhàm chán, lúc nào cũng ở tư thế phát hiện kiến thức và muốn phát
biểu xây dựng bài, tác dụng thứ hai là giúp người thầy đở vất vả hơn vì học sinh đã
chủ động chiếm lĩnh tri thức còn giáo viên chỉ hỗ trợ và dẫn dắt học sinh mà thôi.
Trên đây là những kinh nghiệm nhỏ của tôi sau gần 5 năm đứng trên bục
giảng, luôn trăn trở với nghề, với môn học và với cả niềm say mê của học sinh.

3. SGK Sinh học lớp 8 – NXB Giáo dục.
4. SGK Sinh học lớp 9 – NXB Giáo dục.
6. Báo cáo chất lượng bộ môn HK I năm học 2010 – 2011 Trường THCS Hùng
Vương.
7. Các hình ảnh trên Internet.
LỜI CẢM ƠN
Kinh nghiệm là vốn quý của thế hệ đi trước gửi lại cho thế hệ đi sau tiếp nối
và trong quá trình tiếp nối đó lại nảy sinh những ý tưởng mới.
Ý tưởng mới là điều không bao giờ ngừng lại trong cuộc sống của con người.
Có những ý tưởng nay đã trở thành những ứng dụng vô cùng quan trọng trong đời
sống sản xuất của nhân loại.
Trong lĩnh vực giáo dục, sự sáng tạo của người thầy luôn được phát huy hơn
bao giờ hết, làm sao cho công việc hằng ngày của mình là đứng trên bục giảng mà
vẫn không biết chán, học sinh mỗi ngày càng yêu thích học hành hơn.
Hòa trong không khí thi đua sôi nỗi của cán bộ, công chức, viên chức trên
toàn huyện nhằm đạt thành tích cao nhất trong một năm lao động. Tôi luôn cố gắng
học hỏi, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ để ngày càng hoàn thiện mình hơn. Viết
sáng kiến kinh nghiệm là cách để tôi có thể giao lưu, học hỏi các đồng chí đồng
nghiệp của mình trong nghề dạy học.

“Nâng cao chất lượng dạy học Sinh học bằng PPDH tích cực ở trường THCS Hùng Vương”
Trang 18

Với sáng kiến nhỏ này tôi xin bày tỏ sự trân trọng và cảm ơn đối với lãnh
đạo UBND huyện, Phòng Giáo dục, Trường THCS Hùng Vương hàng năm đã mở
ra những hướng thi đua mới cho cán bộ, công chức, viên chức hăng say lao động
đạt thành tích cao hơn.

“Nâng cao chất lượng dạy học Sinh học bằng PPDH tích cực ở trường THCS Hùng Vương”