B
TR

NG

GIÁO D C VĨ ĨO T O
I H C KINH T QU C DỂN

OĨN THANH NGA

NGHIểN C U ÁNH GIÁ TR NG Y U VĨ R I RO KI M TOÁN
NH M NỂNG CAO CH T L

NG HO T

CỌNG TY KI M TOÁN

NG TRONG CÁC

C L P VI T NAM

LU N ÁN TI N S KINH T

HƠ N i - 2014


B
TR

NG



HƠ N i - 2014



L I CAM OAN
Tôi xin cam đoan Lu n án nƠy lƠ công trình nghiên c u c a riêng tôi. S
li u s d ng trong Lu n án lƠ trung th c. Nh ng k t qu c a Lu n án ch a t ng
đ

c công b trong b t c công trình nƠo.

Tác gi c a Lu n án

oƠn Thanh Nga


v

M CL C
Trang
Trang ph bìa…………………………………………………….

ii

L i cam đoan……………………………………………………..

iii

M c l c……………………………………………………………


CÁC CỌNG TY KI M TOÁN……………………...…………

8

1.1. LỦ lu n chung v tr ng y u vƠ r i ro ki m toán..................

8

1.1.1. LỦ lu n c b n v tr ng y u..................................................

8

1.1.2. LỦ lu n c b n v r i ro ki m toán…………………………

14

1.2. ánh giá tr ng y u vƠ r i ro ki m toán v i vi c nơng cao
ch t l

ng ho t đ ng trong các công ty ki m toán……………

22

1.2.1. ánh giá tr ng y u………………………………………….

22

1.2.2. ánh giá r i ro ki m toán…………………………………..


L

NG KI M TOÁN C A CÁC CỌNG TY KI M TOÁN
C L P VI T NAM ………………………………………….

2.1.

76

c đi m t ch c vƠ ho t đ ng c a các công ty ki m toán

đ c l p Vi t Nam v i ch n m u nghiên c u …………………….
2.1.1.

76

c đi m hình thƠnh vƠ phát tri n c a các công ty ki m

toán đ c l p Vi t Nam…………………………………………….
2.1.2.

76

c đi m ho t đ ng c a các công ty ki m toán đ c l p Vi t

Nam ……………………………………………………………….
2.2. Tình hình đánh giá tr ng y u vƠ r i ro ki m toán v i ch t l
ki m toán c a các công ty ki m toán đ c l p Vi t

83

2.3.1. Nh ng k t qu đ t đ

c trong công tác đánh giá tr ng y u

vƠ r i ro ki m toán………………………………………………..

136

2.3.2. Nh ng h n ch , t n t i trong công tác đánh giá tr ng y u
vƠ r i ro ki m toán………………………………………………

141

2.3.3. Nguyên nhơn c a nh ng h n ch …………………………..

144


vii

CH
NG 3: PH
NG H
NG VĨ GI I PHÁP HOĨN
THI N ÁNH GIÁ TR NG Y U VĨ R I RO KI M TOÁN
V I VI C NỂNG CAO CH T L
NG KI M TOÁN C A
CÁC CỌNG TY KI M TOÁN
C L P VI T
NAM……………………………………………………………...


ng ki m toán c a các công ty

ki m toán đ c l p Vi t Nam.........................................................

157

3.2.1. Nhóm gi i pháp v nghi p v chuyên môn ..........................

157

3.2.2. Nhóm gi i pháp v t ch c..................................................

189

3.2.3. Ki n ngh th c hi n các gi i pháp….……..………………..

218

K T LU N………………………………………………………

224

DANH M C CỌNG TRÌNH NGHIểN C U C A TÁC GI ……………...

xi

DANH M C TÀI LI U THAM KH O……………………………………..

xii

Limited

2

AASC

Công ty TNHH D ch v T
v n TƠi chính K toán vƠ
Ki m toán

Auditing and Accounting
Financial Consultancy Service
Company Limited

3

AASCN

Công ty TNHH D ch v T
v n TƠi chính K toán vƠ
Ki m toán Nam Vi t

Nam Viet Auditing and
Accounting Financial
Consultancy Service Company
Limited

4

ACPA


AVA

Công ty TNHH T v n K
toán vƠ Ki m toán Vi t Nam
(AVA)

8

A&C

Công ty TNHH Ki m toán vƠ
T v n

9

ATC

Công ty C ph n Ki m toán T v n Thu ATC

10

BCTC

Báo cáo tài chính

11

CA&A




ix
15

FADACO

Công ty TNHH Ki m toán vƠ
T v n u t TƠi chính
Châu Á

16

HTKSNB

H th ng ki m soát n i b

17

IFC

Công ty TNHH Ki m toán vƠ
T v n TƠi chính Qu c t

18

KTV

Ki m toán viên


International Auditing and
Financial Consulting Company
Limited

New World Auditing Company
Limited

Ki m toán vƠ T v n UHY
23

VAAC

Công ty TNHH Ki m toán vƠ
K toán Vi t Nam

Vietnam Auditing and
Accounting Company Limited

24

VAE

Công ty TNHH Ki m toán vƠ
nh giá Vi t Nam

Vietnam Auditing and
Evaluation Company Limited

25


đ c l p Qu c gia Vi t Nam
(VNFC AUDIT)

Vietnam National Independent
Auditing Company Limited


x

DANH M C CÁC B NG, BI U, S
Danh m c b ng, bi u
B ng s

Tên b ng

Trang

B ng 1.1

B ng xác đ nh m c
tiêu l i nhu n g p

ng ban đ u v tr ng y u theo ch

26

B ng 1.2

B ng tóm t t 10 ắnguyên t c ngón tay cáiẰ s d ng đ xác đ nh
m c c l ng ban đ u v tr ng y u

B ng 2.4

B ng tính m c tr ng y u c a AASC

93

B ng 2.5

B ng H

cl

ng d n tính giá tr chênh l ch có th ch p nh n đ

c

100

B ng 2.6

B ng Xác đ nh t l tính sai ph m có th b qua c a ACPA

102

B ng 2.7

Ma tr n ki m tra đ nh h

113



B ng 3.1

B ng Cơn đ i k toán t i ngƠy 31/12/N c a Công ty ABC

159

B ng 3.2

B ng phơn b m c tr ng y u cho các kho n m c trên BCTC

160

B ng 3.3

Các n i dung liên quan đ n r i ro kinh doanh trong phơn tích
SWOT

169

ng c a Delloite Vi t Nam

ng quan


xi

B ng 3.4

S d ng phơn tích PEST đ i v i các tác đ ng c a môi tr

194

Bi u 2.1

Gi y t lƠm vi c v phơn tích s b B ng cơn đ i k toán

116

Danh m c s đ
S đ s

Tên s đ

Trang

S đ 1.1

M i quan h gi a các lo i r i ro ki m toán

21

S đ 1.2

Các b

24

S đ 1.3

Trình t đánh giá r i ro ki m toán


S đ 3.2

Các nhơn t tác đ ng đ n môi tr ng kinh doanh c a doanh
nghi p c n đ c xem xét trong quá trình ki m toán

164

S đ 3.3

Mô hình th đi m cơn b ng

175

c trong quy trình đánh giá tr ng y u


1

L IM

1. Tính c p thi t c a

U

tƠi lu n án

Ki m toán đang d n kh ng đ nh v trí quan tr ng trong n n kinh t Vi t
Nam. Ki m toán đ c l p Vi t Nam đ


t quan tr ng góp ph n nơng cao ch t l

ng cu c ki m toán lƠ đánh giá khoa

h c vƠ chu n xác tr ng y u vƠ r i ro ki m toán. Tuy nhiên, trên th c t công
vi c đánh giá tr ng y u vƠ r i ro ki m toán trong ki m toán BCTC c a các công
ty ki m toán đ c l p Vi t Nam hi n v n còn nhi u đi m ch a hoƠn thi n. Chính


2

vì v y, nghiên c u vi c hoƠn thi n đánh giá tr ng y u vƠ r i ro ki m toán trong
ki m toán BCTC lƠ m t v n đ c p bách.
Hi n nay,

Vi t Nam đư có các công trình nghiên c u v ki m toán đ

c

công b . Tuy nhiên v n ch a có đ tƠi nƠo đi sơu vƠo l nh v c đánh giá tr ng
y u vƠ r i ro ki m toán c a các công ty ki m toán đ c l p, đ c bi t trong quan
h v i vi c nơng cao ch t l

ng ki m toán. Do đó, Tác gi đư ch n

tƠi cho

Lu n án Ti n s c a mình là: “Nghiên c u đánh giá tr ng y u và r i ro ki m
toán nh m nâng cao ch t l



i h c Drexel (2002) ắ ánh

giá r i ro sai ph m c a KTV: Tác đ ng c a s t

ng t vƠ kinh nghi m r i ro

t các đánh giá tr

cẰ.

tƠi đư h th ng hoá vƠ khái quát các v n đ v r i ro

ki m toán; đ a ra vƠ gi i quy t thƠnh công m t v n đ c th lƠ nh h

ng c a


3

s t

ng t vƠ kinh nghi m r i ro t các l n đánh giá tr

xơy d ng mô hình phơn tích nh h

c b ng ph

ng pháp



Lu n án ti n s c a Lau Tze Yiu, Peter t i đ i h c Hongkong (1997) v
ắPhơn tích tác đ ng c a r i ro, tr ng y u vƠ c u trúc đ i v i vi c l a ch n b ng
ch ng ki m toánẰ. ơy lƠ công trình nghiên c u có qui mô l n, phơn tích đ y
đ các v n đ c b n v r i ro ki m toán, tr ng y u ki m toán, m i quan h
gi a tr ng y u vƠ r i ro trong vi c nơng cao ch t l
NgoƠi ra, k t qu nghiên c u c a

ng b ng ch ng ki m toán.

tƠi c ng có tính kh thi cao, đ c bi t phù

h p v i các qu c gia có n n kinh t m i n i t i khu v c Chơu Á.
Bên c nh đó, các giáo trình ki m toán trên th gi i nh Auditing c a
Alvin A.Arens và James K. Lpebbecke; Auditing: A Risk Analysis Approach
(5th Edition); Auditing - A Systematic Approach c a McGraw-Hill;… lƠ t p
h p đ y đ vƠ có h th ng v các v n đ lỦ lu n liên quan đ n đánh giá tr ng
y u vƠ r i ro ki m toán. NgoƠi ra, đ nghiên c u các v n đ v r i ro ki m toán
ph i k đ n h th ng các chu n m c ki m toán qu c t c a ISA, INTOSAI,
IFAC… vƠ h

ng d n th c hi n ki m toán, tƠi li u phơn tích nghiên c u c a

các công ty ki m toán, các t ch c ki m toán l n nh Hi p h i K toán viên
công ch ng Anh (ACCA), Hi p h i K toán viên công ch ng Úc (CPA
Australia ); các t p đoƠn ki m toán l n nh Delloite, KPMG,


4



tƠi;

Vi t NamẰ do

tƠi nghiên c u khoa

h c c p b ắNơng cao n ng l c c nh tranh c a các công ty ki m toán đ c l p
Vi t Nam hi n nayẰ do PGS.TS. oƠn Xuơn Tiên (2007) lƠm ch nhi m đ tƠi;
Lu n v n th c s ắNơng cao ch t l

ng qu n lỦ ho t đ ng ki m toán t i Công

ty Ki m toán Vi t NamẰ c a tác gi Tr n M nh D ng (2005); Lu n v n th c s
ắHoƠn thi n qui trình đánh giá tr ng y u vƠ r i ro ki m toán trong ki m toán
báo cáo quy t toán ngơn sách nhƠ n

c c p huy n do Ki m toán nhƠ n

c th c

hi nẰ c a tác gi Ph m Ti n D ng (2007); Lu n v n th c s ắHoƠn thi n qui
trình đánh giá r i ro vƠ tr ng y u trong ki m toán BCTC c a các công ty cao
su do Công ty Ki m toán AASC th c hi nẰ c a tác gi Ph m Xuơn Th (2008);
Lu n v n th c s ắHoƠn thi n qui trình đánh giá tr ng y u vƠ r i ro ki m toán
trong ki m toán BCTC doanh nghi p công ích qu c phòng do Ki m toán nhƠ
n

c th c hi nẰ c a tác gi Tr



ng h

ng vƠ gi i pháp nh m hoƠn thi n đánh giá tr ng y u vƠ r i ro ki m

toán v i vi c nơng cao ch t l

ng ki m toán c a các công ty ki m toán đ c l p

Vi t Nam.

3.2. Ý ngh a nghiên c u
-

Kh ng đ nh đ

c t m quan tr ng c a đánh giá tr ng y u vƠ r i ro ki m

toán trong vi c nơng cao ch t l

ng ho t đ ng ki m toán c a các công ty ki m

toán đ c l p Vi t Nam;
-

a ra đ

c nh n xét vƠ các gi i pháp mang tính kh thi đ i v i chính

các công ty ki m toán nh m hoƠn thi n đánh giá tr ng y u vƠ r i ro ki m toán

n

c ngoƠi).

5. Ph

ng pháp nghiên c u
tƠi đ

c nghiên c u trên c s ph

vƠ v n d ng các ph

ng pháp lu n duy v t bi n ch ng

ng pháp k thu t nh đi u tra th ng kê, so sánh đ t ng

h p lỦ lu n vƠ đi u tra kh o sát, phơn tích th c ti n nh m đ a ra các gi i pháp
hoƠn thi n vi c đánh giá tr ng y u vƠ r i ro ki m toán qua đó nơng cao ch t
l

ng ki m toán c a các công ty ki m toán đ c l p Vi t Nam.
D li u đ

c s d ng trong Lu n án bao g m c d li u s c p vƠ th c p.

D li u s c p đ

c thu th p ch y u qua ph


7

V ph

ng th c đi u tra, Tác gi th c hi n g i Phi u đi u tra đ n các cá

nhơn đ thu th p thông tin. Trong m i phi u đi u tra có c các cơu h i đóng vƠ
m t s cơu h i m . Ng

i tr l i s l a ch n ph

ng án phù h p nh t. NgoƠi

ra, Tác gi c ng th c hi n ph ng v n tr c ti p thƠnh viên ban giám đ c vƠ KTV
c a m t s công ty ki m toán đ c l p trên c s n i dung các cơu h i trong
Phi u đi u tra.
Bên c nh d li u s c p, Tác gi c ng s d ng d li u th c p. Tác gi s
d ng các báo cáo ki m toán, các tƠi li u ki m toán, k t qu nghiên c u vƠ nh ng
tƠi li u s n có khác đ th c hi n m t s ho t đ ng nh : H th ng hoá các v n
đ lỦ lu n; Thu th p b ng ch ng th c t vƠ các th t c ki m toán đư th c hi n;
Thu th p các tƠi li u liên quan đ n ho t đ ng c a KTV…
6. H

ng đóng góp c a

tƠi

tƠi đi sơu vƠo lỦ lu n v đánh giá tr ng y u vƠ r i ro ki m toán trong quan
h v i ch t l



h v i ch t l
Ch

ng ki m toán c a các công ty ki m toán đ c l p Vi t Nam;
ng 3: Ph

ng h

ng vƠ gi i pháp hoƠn thi n đánh giá tr ng

y u vƠ r i ro ki m toán v i vi c nơng cao ch t l
công ty ki m toán đ c l p Vi t Nam.

ng ki m toán c a các


9

CH
NG 1: NH NG V N
Lụ LU N C B N V
ÁNH GIÁ
TR NG Y U VĨ R I RO KI M TOÁN V I VI C NỂNG CAO
CH T L
NG HO T
NG TRONG CÁC CỌNG TY KI M TOÁN
1.1. Lụ LU N CHUNG V TR NG Y U VÀ R I RO KI M TOÁN
1.1.1. LỦ lu n c b n v tr ng y u
Theo T đi n Ti ng Vi t, tr ng y u đ


sót s lƠm thay đ i ho c nh h

ng t i quy t đ nh c a nh ng ng

i s d ng

thông tin.
Theo V n b n Ch đ o Ki m toán Qu c t S 25 (IAG 25) v ắTr ng y u
vƠ r i ro trong ki m toánẰ do Liên đoƠn K toán Qu c t (IFAC) so n th o vƠ
công b : ắTr ng y u lƠ khái ni m v t m c , b n ch t c a sai ph m (k c b
sót) thông tin tƠi chính ho c lƠ đ n l ho c lƠ t ng nhóm, mƠ trong b i c nh c
th n u d a vƠo các thông tin nƠy đ xét đoán thì s không chính xác ho c lƠ s
rút ra nh ng k t lu n sai l mẰ [28].


10

Chu n m c Ki m toán Vi t Nam S 320 c ng đ nh ngh a v tr ng y u:
Thông tin đ

c coi lƠ tr ng y u có ngh a lƠ n u thi u thông tin đó ho c

thi u tính chính xác c a thông tin đó s
c a ng

nh h

ng đ n các quy t đ nh



i đ c BCTC hi u sai v tình hình tƠi chính c a đ n v đ

c ki m toán.

Tuy nhiên, m t sai ph m dù nh nh ng có th lƠm n y sinh các v n đ liên quan
khác có tác đ ng dơy chuy n, nh h

ng nghiêm tr ng đ n m c đ h p lỦ vƠ

m c đ tin c y c a BCTC ho c lƠm thay đ i b n ch t c a thông tin trên BCTC
vƠ có th d n đ n vi c hi u sai c a ng
tin tƠi chính c a đ n v thì c ng đ

i s d ng BCTC v b n ch t các thông

c coi lƠ tr ng y u.

Chính vì th , tr ng y u, xét trong quan h v i n i dung ki m toán, lƠ khái
ni m chung ch rõ t m c vƠ tính h tr ng c a sai ph m có nh h
đúng đ n c a vi c nh n th c, đánh giá đ i t

ng t i tính

ng ki m toán vƠ vi c s d ng

thông tin đư đánh giá đó đ đ a ra quy t đ nh qu n lỦ. Trên góc đ ng
d ng thông tin, m t thông tin đ

c coi lƠ tr ng y u vƠ c n ph i đ

ng ti m n: M t s ti n c th có th lƠ tr ng y u đ i v i công ty nƠy

nh ng l i lƠ quá nh đ i v i m t công ty khác. Vì th , đ a ra m t con s tuy t
đ i v m c tr ng y u đ áp d ng cho các đ n v khác nhau lƠ đi u không th .
Vì v y, m c tr ng y u th

ng đ

c xác đ nh theo quy mô t

ng đ i h n lƠ theo

quy mô tuy t đ i.
Quy mô t

ng đ i lƠ m i quan h t

ng quan gi a giá tr c a đ i t

c n đánh giá v i tr s c a m t ch tiêu lƠm s g c. S g c th

ng

ng khác nhau

trong m i tình hu ng. Ch ng h n, v i báo cáo k t qu kinh doanh, s g c có
th lƠ doanh thu, thu nh p thu n ho c bình quơn thu nh p c a m y n m g n
nh t. Ví d , KTV có th đánh giá n u t ng h p các sai ph m mƠ có t l nh
h n 5% so v i giá tr l i nhu n thu n thì đ



c xem lƠ tr ng y u.

Nh v y, quy mô tr ng y u đ

c xác đ nh tu thu c vƠo đ i t

ng ki m

toán c th , khách th ki m toán (v i đ c đi m ho t đ ng kinh doanh vƠ quy


12

mô khác nhau)… Khi đó, quy mô c a các sai ph m không ch đ
b ng con s tuy t đ i mƠ ph i đ t trong t

c đánh giá

ng quan v i toƠn b đ i t

ng ki m

toán. M t khác, vi c đánh giá tu thu c vƠo đi u ki n c th đ xem xét riêng
bi t hay c ng d n các sai ph m.
V b n ch t, khái ni m tr ng y u g n v i tính h tr ng c a v n đ xem
xét. Xem xét m t đ nh tính ch c n thi t khi nó nh h
kho n m c hay v n đ đang đ

ng đ n b n ch t c a

M t là, Các nghi p v đ u th u vƠ giao th u, giao d ch không h p pháp
Nh ng nghi p v nƠy th

ng ch a đ ng kh n ng gian l n vì th

ng có

s móc n i, ph i h p gi a bên giao th u vƠ bên nh n th u đ thu l i cho m t
s cá nhơn…;
Hai là, Các nghi p v thanh lỦ tƠi s n
TƠi s n khi h t th i h n kh u hao ho c không còn c n thi t cho s d ng
thì đ

c thanh lỦ. Trong nhi u tr

l iđ

c thanh lỦ v i giá th p do có s liên k t gi a ng

ng

ng h p, tƠi s n v n còn s d ng đ

i mua tƠi s n thanh lỦ;
Ba là, Các nghi p v v ti n m t

c nh ng

i ti n hƠnh thanh lỦ vƠ


ng tr c

ng có kh n ng gian l n

và sai sót;
Sáu là, Các nghi p v phơn chia quy n l i
Các nghi p v nƠy th

ng ch a đ ng kh n ng gian l n cao vì h u nh ai

c ng mu n thu l i cho b n thơn mình;
B y là, Các nghi p v c Ủ b ngoƠi s sách
T t c các nghi p v đư phát sinh thì ph i đ

c ghi s . N u đ n v c Ủ b

ngoƠi s sách thì đó lƠ bi u hi n c a hƠnh vi gian l n;
Tám là, Các nghi p v x y ra vƠo cu i k quy t toán ho c thu c lo i
nghi p v m i phát sinh
Các nghi p v nƠy th

ng liên quan t i vi c đi u ch nh k t qu kinh doanh

t i th i đi m k t thúc k k toán vƠ đó chính lƠ hƠnh vi gian l n. Các nghi p v
thu c lo i m i phát sinh c ng th

ng ch a đ ng kh n ng gian l n cao;

Chín là, Các kho n m c, ch ng t có s a ch a
Do đ

nh h

ng c a nó có th l n h n, sai ph m x y

ra ch c ch n lƠ sai ph m tr ng y u;
Ba là, Các kho n m c, nghi p v có sai sót l p l i nhi u l n. ơy lƠ nh ng
sai sót có tính h th ng, n u không đ

c đi u ch nh k p th i thì có th s ti p

t c sai ph m trong các k sau. H n n a, t ng h p các sai sót nh nƠy s lƠ m t
sai sót l n vƠ nh h

ng nghiêm tr ng đ n BCTC;

B n là, Các kho n m c, nghi p v có nh h
Ch ng h n, đ i v i kho n m c chi phí tr tr

ng nghiêm tr ng đ n k sau.

c dƠi h n, n u có sai sót trong

vi c ghi nh n giá tr c a kho n m c nƠy thì quá trình phơn b chi phí không
nh ng nh h

ng đ n k kinh doanh đang ki m toán mƠ còn nh h

ng đ n

các k kinh doanh ti p theo;

c nhi u ng

i quan tơm. Ví d ,