Trng HSP H Ni 2

Khúa lun tt nghip

Trường đại học sư phạm hà nội 2
khoa NG VN

HONG THU THY

C TRNG CA TH LOI T S
VI VN C HIU TC PHM T
S CA NAM CAO TRNG TRUNG
HC PH THễNG
Khóa luận tốt nghiệp đại học
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Ng vn
Ngi hng dn khoa hc:
Ths GVC: V NGC DOANH

Hà nội - 2011

Hong Thu Thy

1

K33D Ng vn


Trường ĐHSP Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp


quá trình nghiên cứu của bản thân tôi. Những nội dung này không trùng với nội
dung nghiên cứu của các tác giả khác.
Hà Nội, ngày 01 tháng 05 năm 2011
Sinh viên

Hoàng Thu Thủy

Hoàng Thu Thủy

3

K33D – Ngữ văn


Trường ĐHSP Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

DANH MỤC VIẾT TẮT

Hoàng Thu Thủy

GS.TS

Giáo sư. Tiến sĩ.

PGS.TS

Phó giáo sư. Tiến sĩ.


K33D – Ngữ văn


Trường ĐHSP Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ........................................................................................................ 1
1. Lí do chọn đề tài.......................................................................................... 1
2. Lịch sử vấn đề ............................................................................................. 2
3. Đối tượng nghiên cứu.................................................................................. 3
4. Mục đích, nghiệm vụ nghiên cứu................................................................ 3
5. Phương pháp nghiên cứu............................................................................. 4
6. Cấu trúc của khoá luận................................................................................ 4
NỘI DUNG.................................................................................................... 5
CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG.................................................. 5
1.1. Cơ sở lí luận ............................................................................................. 5
1.1.1. Vấn đề tiếp nhận văn học ...................................................................... 5
1.1.1.1. Khái niệm ........................................................................................... 5
1.1.1.2. Cơ sở tiếp nhận văn học..................................................................... 6
1.1.2. Loại thể với vấn đề tiếp nhận tác phẩm văn học................................... 9
1.1.2.1. Khái niệm loại thể .............................................................................. 9
1.1.2.2. Phân loại............................................................................................. 10
1.1.2.3. Tiếp nhận văn học theo thể loại ......................................................... 11
1.1.2.4. Thể loại tự sự...................................................................................... 12
1.2. Cơ sở thực tiễn ......................................................................................... 19
CHƯƠNG 2: ĐẶC TRƯNG CỦA THỂ LOẠI TỰ SỰ
VỚI VẤN ĐỀ ĐỌC - HIỂU TÁC PHẨM TỰ SỰ CỦA
NAM CAO Ở TRƯỜNG THPT .................................................................. 21

2.2.3.3. Hướng dẫn học sinh đọc hiểu - đọc sáng tạo. .................................... 46
2.2.3.4. Hướng dẫn học sinh đọc đánh giá - đọc ứng dụng. ........................... 47
CHƯƠNG 3. GIÁO ÁN THỰC NGHIỆM................................................. 49
Giáo án 1: Truyện ngắn “CHÍ PHÈO”............................................................ 49
Giáo án 2: Truyện ngắn “ĐỜI THỪA”........................................................... 64
KẾT LUẬN. ................................................................................................... 77
Tài liệu tham khảo ........................................................................................ 78

Hoàng Thu Thủy

6

K33D – Ngữ văn


Trường ĐHSP Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Nam Cao không chỉ là đại biểu xuất sắc của dòng văn học hiện thực phê
phán 1930-1945 mà còn là một trong những tác giả văn học tiêu biểu của văn
học Việt Nam thế kỉ XX. Sáng tác của Nam Cao đã vượt qua những thử thách
khắc nghiệt của thời gian và càng thử thách lại càng sáng ngời, thời gian càng lùi
xa những tác phẩm của Nam Cao càng bộc lộ những tư tưởng nhân văn cao cả, ý
nghĩa hiện thực sâu sắc và vẻ đẹp nghệ thuật điêu luyện.
Trong nhà trường phổ thông, Nam Cao được đưa vào giảng dạy với tư
cách là một tác giả văn học. Tác phẩm của ông được giảng dạy chính thức ở cả
hai cấp học: cấp trung học cơ sở là tác phẩm Lão Hạc (lớp 8) và cấp trung học

nhiều nhà nghiên cứu văn học và các nhà giáo tâm huyết. Đã có nhiều công trình
nghiên cứu đạt được những thành tựu cao, có tác dụng làm nền tảng, mở ra nhiều
con đường tiếp nhận và giảng dạy khác nhau.
2.1 . Những công trình nghiên cứu về vấn đề loại thể
Trong cuốn “Nghệ thuật thi ca” của Arixtôt đã đưa ra ba phương thức
“mô phỏng” hiện thực của ba loại chính là tự sự, trữ tình, kịch.
“Lí luận văn học” của Gulaiep cũng đã đề cập tới ba loại thể văn học: loại
tự sự, loại trữ tình, loại kịch.
Giáo trình “Lí luận văn học” do giáo sư Phương Lựu chủ biên đã nghiên
cứu về vấn đề loại thể và coi đây là một phạm chù lí luận mang tính ổn định.
Trong cuốn “Mấy vấn đề về phương pháp dạy tác phẩm theo loại thể”
của giáo sư Nguyễn Duy Bình và “Vấn đề giảng dạy tác phẩm văn học theo
loại thể” của giáo sư Trần Thanh Đạm đã đề cập tới các loại thể và vận dụng
các đặc điểm loại thể vào dạy và học tác phẩm trong trường phổ thông.
Giáo trình “Phương pháp dạy học văn” của giáo sư Phan Trọng Luận
đã nghiên cứu những vấn đề chung nhất để đưa ra phương pháp dạy học cụ thể
đối với từng kiểu bài như: kiểu bài văn học sử, kiểu bài tác gia văn học…
2.2. Những công trình nghiên cứu về vấn đề đọc hiểu
Trong “Cảm thụ văn học, giảng dạy văn học” của giáo sư Phan Trọng
Luận đã cho thấy tầm quan trọng và sự cần thiết của việc đọc cũng như sự sáng
tạo của bạn đọc trong quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học.

Hoàng Thu Thủy

8

K33D – Ngữ văn


Trường ĐHSP Hà Nội 2


9

K33D – Ngữ văn


Trường ĐHSP Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

Hướng dẫn học sinh đọc hiểu một số tác phẩm của Nam Cao ở trường
THPT (Chí Phèo; Đời thừa).
5. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết để tìm ra cơ sở lí luận
- Phương pháp phân tích tổng hợp
- Phương pháp so sánh đối chiếu
- Phương pháp thực nghiệm
6. Cấu trúc của khóa luận
Khóa luận gồm ba phần:
- Mở đầu
- Nội dung gồm ba chương:
Chương 1: Những vấn đề chung
Chương 2: Đặc trưng của thể loại tự sự với vấn đề đọc hiểu tác
phẩm tự sự của Nam Cao ở trường THPT.
Chương 3: Giáo án thực nghiệm
- Kết luận
- Tài liệu tham khảo

Hoàng Thu Thủy


cầu, thị hiếu của mỗi cá nhân cũng như mục đích tiếp nhận của mỗi cá nhân là
không giống nhau thì tiếp nhận văn học trong nhà trường phổ thông là hoạt động
mang tính tự giác và có mục đích rõ ràng. Đối với mỗi tác phẩm người nghệ sĩ
sáng tạo bằng một phương thức nhất định, phương thức ấy quy định cách thức

Hoàng Thu Thủy

11

K33D – Ngữ văn


Trường ĐHSP Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

tiếp nhận tác phẩm. Việc giảng dạy các tác phẩm văn học thực chất là tổ chức
cho người học cách đọc các tác phẩm, do vậy mục đích cuối cùng của dạy học là
giúp học sinh hiểu và cảm nhận tác phẩm từ đó các em tự hoàn thiện nhân cách
của mình.
1.1.1.2. Cơ sở tiếp nhận văn học
Để tiếp nhận một tác phẩm văn học có rất nhiều cách khác nhau nhưng dù
có cách tiếp nhận nào đi chăng nữa thì đều nhằm đạt tới mục đích cảm và hiểu
tác phẩm. Muốn như vậy trước tiên cần phải hiểu tác phẩm được làm ra bằng con
đường nào từ đó tạo tiền đề cho việc tiếp nhận văn học một cách đúng hướng.
* Con đường nhà văn làm ra tác phẩm
Tác phẩm văn học là "con đẻ tinh thần" của người nghệ sĩ, là kết quả của
cả một quá trình "thai nghén lâu dài". Để tạo ra một tác phẩm thực sự có giá trị
ngoài tài năng quan sát, cảm thụ cuộc sống, sự hồi tưởng, óc tưởng tượng phong
phú thì người nghệ sĩ còn là "thư kí trung thành của thời đại". Bởi nói như Tố

nghệ sĩ phải có tài năng và tâm huyết, có bản lĩnh nghề nghiệp và tinh thần trách
nhiệm cao trước cuộc đời. Khi ấy sản phẩm tinh thần ra đời sẽ có một sức sống
bất diệt trước mọi sự băng hoại của thời gian.
* Con đường chiếm lĩnh tác phẩm văn học
Con đường chiếm lĩnh tác phẩm văn chương được bắt đầu từ việc đọc,
phân tích, cắt nghĩa và bình giá.
 Đọc tác phẩm

Đây là hoạt động khởi đầu cần phải có của việc tiếp nhận văn học. Văn
bản là sản phẩm tinh thần do nhà văn sáng tạo ra, đó là một tập hợp các kí hiệu
ngôn ngữ. Vì vậy, để hiểu được văn bản đó nói gì, đề cập vấn đề gì, thì buộc
phải đọc tác phẩm. Người đọc chỉ có thể tiếp nhận tác phẩm khi hệ thống kí hiệu
ngôn ngữ được giải mã. Hoạt động đọc không những là hoạt động mở đầu cho
việc tiếp nhận mà đọc còn để hiểu tác phẩm, tìm ra ý nghĩa mới, con người mới
xuất hiện trong tác phẩm. Tuy nhiên hoạt động đọc đối với mỗi loại văn là khác
nhau: đọc tác phẩm tự sự khác đọc tác phẩm trữ tình và kịch.

Hoàng Thu Thủy

13

K33D – Ngữ văn


Trường ĐHSP Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

 Phân tích tác phẩm



K33D – Ngữ văn


Trường ĐHSP Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

phân tích. Như vậy hoạt động bình giá tác phẩm là sự mở mang đi sâu vào nội
dung của tác phẩm ngoài sự hiểu biết còn thể hiện cá tính của người tiếp nhận
văn học.
Trên đây là con đường chiếm lĩnh tác phẩm văn học song nó cũng gặp khó
khăn trong khi tiếp nhận đó là vấn đề khoảng cách như: khoảng cách về không
gian, khoảng cách về thời gian, khoảng cách về ngôn ngữ, khoảng cách về tâm lí.
Những khoảng cách này trong khi tiếp nhận khó có thể xóa được vì thế gọi là
"sự chuyên chế của khoảng cách" (Đặng Thanh Lê). Vậy làm thế nào để khắc
phục được khó khăn này trong khi tiếp nhận? Có rất nhiều cách, nhiều biện pháp
khác nhau để khắc phục, song có một con đường được coi là hữu ích nhất đó là
đọc và tiếp nhận tác phẩm trên cơ sở đặc trưng loại thể.
1.1.2. Loại thể với vấn đề tiếp nhận văn học
1.1.2.1. Khái niệm loại thể
“Loại thể” là "dạng thức của tác phẩm văn học, được hình thành và tồn
tại tương đối ổn định trong quá trình phát triển lịch sử của văn học, thể hiện ở
sự giống nhau về cách thức tổ chức tác phẩm, về đặc điểm của các loại hiện
tượng đời sống được miêu tả và về tính chất của mối quan hệ của nhà văn đối
với các hiện tượng đời sống ấy". [7, 299]
Thực chất khái niệm loại thể là một cách gọi, cách gọi này gộp của 2 khái
niệm khác nhau:
Loại (loại hình): Là phương thức mà người nghệ sĩ sử dụng để sáng tạo
nên hình tượng nghệ thuật của tác phẩm. Nói khác đi nó là phương thức mà

Có thể nói rằng, vấn đề loại thể đang được quan tâm và được coi là cách
tiếp cận tác phẩm văn học có hiệu quả. Nó là chìa khóa để hiểu tác phẩm và cũng
là cách giảng dạy theo phương pháp mới. Chọn con đường tiếp nhận văn học
theo phương pháp đọc hiểu dựa trên đặc điểm loại thể mà cụ thể trong đề tài này
là loại tự sự được xem là con đường đặc trưng cho hoạt động tiếp nhận văn học.
Một vấn đề đặt ra cho người dạy và học là đọc tác phẩm dựa trên loại thể là đọc
như thế nào?
1.1.2.4. Thể loại tự sự
* Khái niệm
Khác với các chuyên ngành khác nhau về khoa học tự nhiên, văn học là
loại hình xã hội và nhân văn. Vì vậy mà tất cả các khái niệm đưa ra là không
tuyệt đối mà hết sức đa dạng. Khái niệm về thể loại tự sự cũng không nằm ngoài
phạm vi đó.
Xét dưới góc độ thuật ngữ: "Tự sự là phương thức tái hiện đời sống bên
cạnh hai phương diện khác là trữ tình và kịch". [7, 385]
GS Trần Thanh Đạm quan niệm: "Tự sự là loại tác phẩm văn học tái
hiện trực tiếp hiện thực khách quan như một cái gì tách biệt ở bên ngoài đối với
tác giả thành một câu chuyện có diễn biến của sự việc của hoàn cảnh, có sự phát
triển tâm trạng, tính cách, hành động của con người". [2, 10]
Còn xét từ góc độ lí luận văn học thì tự sự là "Tác phẩm phản ánh đời
sống trong tính khách quan của nó qua con người, hành vi, sự kiện được kể lại
bởi một người kể chuyện nào đó". [13, 52]

Hoàng Thu Thủy

18

K33D – Ngữ văn




K33D – Ngữ văn


Trường ĐHSP Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

 Cốt truyện

Cốt truyện là đặc trưng cơ bản đầu tiên của loại tự sự. Dù biến hóa trăm
màu nghìn vẻ thì cốt truyên luôn tồn tại trong truyện dù đó là truyện dân gian, cổ
điển, cận đại hay hiện đại.
Hoàng Phê cho rằng: "Cốt truyện là hệ thống sự kiện làm nòng cốt cho sự
diễn biến các mối quan hệ và sự phát triển của tính cách nhân vật trong tác
phẩm văn học loại tự sự". [14, 276]
Dưới cấp độ lí luận văn học “cốt truyện chính là một hệ thống các xung
đột xã hội một cách nghệ thuật qua đó các tính cách hình thành và phát triển
trong mối quan hệ của chúng nhằm làm sáng tỏ chủ đề và tư tưởng của tác
phẩm”. [3, 99]
Như vậy, dù cách diễn đạt khác nhau nhưng các nhà nghiên cứu đều thống
nhất quan niệm “Cốt truyện chính là một hệ thống các sự kiện, các biến cố, các
chi tiết làm nòng cốt để thể hiện diễn biến của cuộc sống, những xung đột xã hội
trong đó có sự tham gia của con người với những tính cách hành động ngôn ngữ
nội tâm trong các mối quan hệ và tác động lẫn nhau” [7, 137]. Đơn vị để tạo
thành cốt truyện là các sự kiện tác động ảnh hưởng đáng kể tới tính cách số phận
nhân vật và được sắp xếp theo một trình tự nhất định nào đó.
Trong tác phẩm tự sự cốt truyện có đặc điểm:
Tính hệ thống: cốt truyện trong tác phẩm tự sự tồn tại như một hệ thống
các biến cố sự kiện được tổ chức sắp xếp theo một trình tự nhất định. Trong đó

cách chân thực những mâu thuẫn xung đột qua đó các tính cách mới được biểu
hiện một cách đầy đủ nhất cũng như thể hiện tập trung tư tưởng tác phẩm. Cơ sở
chung của mọi cốt truyện xét đến cùng là những xung đột xã hội được khúc xạ
qua các xung đột nhân cách.
Có thể thấy rằng, cốt truyện có vai trò quan trọng trong tác phẩm tự sự.
Nhà văn khi làm ra tác phẩm thì việc đầu tiên là xác lập được cốt truyện và khi
chúng ta đi tìm hiểu tác phẩm việc đầu tiên cũng phải đi tìm hiểu cốt truyện để
có cái nhìn bao quát tác phẩm và có thể giúp bạn đọc hình dung về sự vận động
của hình tượng, hoặc ý đồ của tác giả. Do vậy khi dạy tác phẩm tự sự sau khi đọc
xong cần yêu cầu học sinh tóm tắt lại tác phẩm.

Hoàng Thu Thủy

21

K33D – Ngữ văn


Trường ĐHSP Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

 Nhân vật

Đây là đặc trưng cơ bản thứ hai và quan trọng nhất trong tác phẩm tự sự.
Nhân vật được quan niệm: “là con người cụ thể miêu tả trong tác phẩm
văn học”. [7, 235]
Tiếp nối quan niệm đó GS Trần Thanh Đạm đã cụ thể hơn bằng quan
niệm: Nhân vật văn học “hình tượng những con người đang sống suy nghĩ, cảm
xúc, hành động trong những môi trường hoàn cảnh, tình huống, những con

động, ngôn ngữ.
So với nhân vật của các loại hình tác phẩm khác như trữ tình và kịch thì
nhân vật trong tác phẩm tự sự có nhiều ưu thế hơn trong sự thể hiện bởi số lượng
nhân vật không bị hạn chế. Đó là những con người hàng ngày bình thường với
tất cả những vẻ tự nhiên của nó gắn bó toàn diện hơn với thời đại của mình với
những số phận riêng biệt độc đáo nhiều sắc thái thẩm mĩ hơn. Bởi vậy, nhân vật
tự sự được coi là trung tâm thể hiện tư tưởng chủ đề của tác phẩm.
Chính bởi vai trò quan trọng của nhân vật trong tác phẩm tự sự nên trong
quá trình giảng dạy tác phẩm tự sự chúng ta cần quan tâm đến việc tìm hiểu
phân tích nhân vật. Bởi thực chất của việc tìm hiểu tác phẩm tự sự là tìm hiểu
nhân vật của tác phẩm.
 Ngôn ngữ

Đây là đặc trưng thứ ba của thể loại tự sự. Nếu hội họa dùng chất liệu
là đường nét và màu sắc, âm nhạc dùng giai điệu và tiết tấu thì văn học dùng
ngôn ngữ làm chất liệu để sáng tác. Bởi vậy, với mỗi tác phẩm văn học ngôn ngữ
là một đặc trưng cơ bản để hình thành nên tác phẩm. “Ngôn ngữ là yếu tố thứ
nhất của văn học” (Gorki).
Ngôn ngữ được hiểu là: “một hệ thống các phương tiện ngữ âm, từ vựng
và ngữ pháp giúp cho việc khách thể hóa hoạt động của tư duy và làm công cụ
giao tiếp trao đổi các suy nghĩ, hiểu biết lẫn nhau giữa người với người trong xã
hội”. [tr.115]. Đó là quan niệm chung về ngôn ngữ. Còn ngôn ngữ trong tác
phẩm văn học tồn tại như một nghệ thuật với những đặc điểm riêng biệt của nó
lại được quan niệm là ngôn ngữ đã được chuẩn hóa dùng trong văn học nghệ
thuật, nó vừa là công cụ vừa là phương tiện để nhà văn thể hiện tác phẩm.

Hoàng Thu Thủy

23


trong tác phẩm. Cốt truyện là những sự kiện xoay quanh nhân vật, nhân vật qua
ngôn ngữ mà được biểu hiện và ngôn ngữ là dạng thức tồn tại của tác phẩm. Bởi

Hoàng Thu Thủy

24

K33D – Ngữ văn


Trường ĐHSP Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

vậy, trong quá trình tìm hiểu và giảng dạy tác phẩm tự sự ngoài việc tìm hiểu
phân tích từng đặc trưng chúng ta cũng phải thấy được mối quan hệ giữa chúng.
Nắm vững những đặc trưng về thể loại là chìa khóa hữu hiệu giúp chúng ta khai
thác, khám phá tác phẩm văn học.
1.2. Cơ sở thực tiễn
Đổi mới chương trình giáo dục lâu nay luôn là vấn đề quan tâm của Đảng
và Nhà nước trên tinh thần đó tiến hành đổi mới với từng môn học trong nhà
trường trong đó có môn dạy học văn.
Đổi mới việc dạy học môn Ngữ văn trong trường phổ thông được xây
dựng từ việc đổi mới nội dung đặc biệt là đổi mới phương pháp giảng dạy.
Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động,
sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi
dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn
tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú cho học sinh.
Nếu như trước đây, bộ môn văn được dạy theo kiểu "giảng văn" tức nhấn
mạnh việc giảng, bình cho học sinh hiểu cái hay, cái đẹp của tác phẩm thì nay