lời nói đầu
Nền kinh tế Việt nam đã trải qua 10 năm đổi mới. Giai đoạn này kết thúc
bằng những thành tựu khá nổi bật nh nghị quyết TW Đảng Cộng sản Việt nam
khoá VIII đã đánh giá: GDP tăng trung bình 9,5% Trong đó: Xuất khẩu tăng
khoảng 38 %, lạm phát hạ từ mức 14,4% năm xuống còn 12,7%...vv. Qua các
năm xu hớng rõ ràng đợc ghi nhận là nền kinh tế nớc ta có sự tăng trởng rõ nét
đạt tốc độ cao 1995: 9%, 1996: 9,5%, 1997: 4,5%...vv
Trong bối cảnh chung đó, nổi bật lên vai trò và sự đóng góp của các hoạt
động đổi mới trong lĩnh vực tài chính - tiền tệ. Những nỗ lực kiềm chế và kiểm
soát lạm phát, nâng cao khả năng tiết kiệm trong nớc, thu hút vốn nớc ngoài để
đầu t phát triển, mở mang các quan hệ kinh tế đối ngoại,vv..đã thúc đẩy mạnh mẽ
quá trình ổn định, khôi phục và nâng cao tốc độ tăng trởng.
Hiện nay trên căn bản của một môi trờng phát triển mới, nền kinh tế nớc ta
đang phải đối mặt với những thử thách mới. Với tơng quan mới của các mục tiêu
kinh tế chung, trong đó tăng trởng cao lâu bền là mục tiêu hàng đầu. Những mục
tiêu đó đặt ra cho chính sách tiền tệ và hệ thống ngân hàng với t cách là một
trong những yếu tố quan trọng trong việc không ngừng đổi mới và phát huy hệ
thống thanh toán nhất là thanh toán không dùng tiền mặt. Đây là nội dung chủ
yếu đổi mới công nghệ ngân hàng thích ứng với phát triển của đất nớc thời kỳ
công nghiệp hoá và hiện đại hoá nền kinh tế.
Thành công bớc đầu về đổi mới pháp chế, công cụ và kỹ thuật thanh toán
đã tạo ra những chuyển biến tích cực khắc phục khó khăn tồn tại, cải tạo đáng kể
chất lợng dịch vụ thanh toán trong nền kinh tế nớc ta.
Nhiều ngân hàng đã mạnh dạn tích cực đầu t vốn cho cải tiến kỹ thuật tăng
cờng cơ sở hạ tầng, tiếp cận với công nghệ mới thu đợc kinh nghiệm cho các bớc
tiếp theo nh: NHCT Việt nam, NHNT Việt nam, NH Đầu t, NHNN Việt nam...
Việc nghiên cứu và đa ra những dự báo kinh tế của Việt nam trong 5 năm
tới thị trờng tài chính sẽ có bớc phát triển đáng kể, khối lợng thanh toán có thể
tăng hàng chục lần. Nhu cầu chuyển tiền giá trị cao sẽ ra tăng trong khu vực th-
ơng mại và công nghiệp, sau đó là nhu cầu thanh toán đại chúng, giá trị thấp của
1

Từ tiền đợc dùng một cách tự nhiên trong các cuộc nói chuyện hàng ngày,
nó có thể có nhiều nghĩa, nhng đối với các nhà kinh tế nó có một nghĩa riêng.
Các nhà kinh tế định nghĩa tiền (hoặc một cách tơng tự, lợng tiền cung ứng)
đợc coi là bất cứ cái gì đợc chấp nhận chung trong việc thanh toán hàng hoá
hoặc dịch vụ hoặc trong việc hoàn trả các món nợ.
Trong cuộc sống hàng ngày đồng tiền là tiền giấy hay tiền kim loại và hầu
hết dân chúng nói về tiền tức là họ đang nói về tiền mặt. Định nghĩa về tiền chỉ
đơn thuần là tiền mặt (Tiền giấy và tiền kim loại) thì quá hẹp với các nhà kinh tế.
Do séc cũng đợc chấp nhận nh tiền trả khi mua, nên các món gửi ở dạng tài
khoản séc cũng đợc coi là tiền, ngoài ra chúng ta còn có những khoản khác nh
séc du lịch hay tiền gửi tiết kiệm đôi khi có thể dùng để trả cho hàng hoá, dịch vụ
hoặc có thể có tác dụng hữu hiệu nh tiền nếu chúng có thể chuyển đổi một cách
nhanh chóng và dễ dàng thành tiền mặt hoặc thành món gửi ở dạng tài khoản séc
1.2 Các chức năng của tiền :
Dù tiền là vỏ sò, hoặc đá, hoặc vàng, hoặc giấy ... trong nền kinh tế nó có
các chức năng sau:
Phơng tiện trao đổi
3
Chức năng quan trọng nhất làm cho tiền tệ khác với những tài sản khác là
vai trò làm phơng tiện trao đổi. Tiền tệ là một trong những phát minh quan trọng
nhất trong lịch sử loài ngời vì nó cho phép xã hội vợt qua phơng thức trao đổi
cồng kềnh quen biết ở chế độ đổi chác.
Trong hầu hết các giao dịch thị trờng trong nền kinh tế của chúng ta, tiền
trong dạng tiền mặt hay séc, thẻ thanh toán... là một phơng tiện trao đổi; có nghĩa
là nó đợc dùng để thanh toán, lấy hàng hoá hoặc dịch vụ. Việc dùng tiền làm một
phơng tiện trao đổi giúp đẩy mạnh hiệu quả của nền kinh tế qua việc loại bỏ đợc
nhiều thời gian giành cho việc đổi chác hàng hoá hay dịch vụ. Để nhận thức đợc
vấn đề này, chúng ta hãy nhìn vào một nền kinh tế đổi chác, tức là một nền kinh
tế không có tiền trong đó hàng hoá hay dịch vụ đợc đổi trực tiếp lấy hàng hoá hay
dịch vụ khác.

khác và nếu có 100 mặt hàng thì ta cần tới 4950 giá (Công thức để tính số giá
chúng ta cần khi có N mặt hàng chẳng khác công thức tính số trận một đội bóng
đá trong bảng phải thi đấu với các đội còn lại trong bảng là: N(N-1)/2) và cứ
thế tăng lên nếu không có vật trung gian là tiền tệ để định giá bằng đơn vị tiền
cho tất cả các mặt hàng. Chúng ta có thể nhận thấy rằng việc dùng tiền làm một
đơn vị đánh giá giảm đợc chi phí thời gian để giao dịch trong một nền kinh tế nhờ
giảm số giá cần phải xem xét. Cái lợi của chức năng này của tiền tăng lên khi nền
kinh tế hàng hoá phát triển và phức tạp hơn.
Nơi chứa giá trị (Nơi chứa sức mua hàng hoá qua từng thời
gian)
Tiền cũng tác dụng nh một nơi chứa giá trị nghĩa là một nơi chứa sức mua
hàng hoá qua thời gian. Một nơi chứa giá trị đợc dùng để tách thời gian từ lúc mà
ngời ta nhận đợc thu nhập tới lúc ngời ta sử dụng nó. Chức năng này của tiền là
hữu ích vì phần lớn chúng ta đều không muốn sử dụng ngay thu nhập của mình
khi nhận đợc nó, mà muốn đợi đến khi chúng ta có thời giờ và có ý mua sắm.
Tiền không phải duy nhất là nơi chứa đựng giá trị vì một tài sản bất kỳ nh
tiền mặt, cổ phiếu, trái khoán, đất đai, nhà cửa, tác phẩm nghệ thuật hoặc đồ châu
báu, đều là một phơng tiện chứa của cải. Nhiều trong số những loại tài sản này có
lợi hơn so với tiền xét về mặt chứa giá trị, chúng thờng đem lại cho chủ nhân một
khoản lợi tức cao hơn tiền mang lại ví dụ: buôn bán cổ phiếu, trái phiếu, kinh
5
doanh bất động sản...vv. Thế thì tại sao mọi ngời giữ tiền để làm gì? khi mà
những tài sản này là nơi chứa đựng giá trị đáng chuộng hơn so với tiền.
Chúng ta có thể giải thích vấn đề này liên quan đến một khái niệm kinh tế
quan trọng đợc gọi là tính lỏng (liquidity-khả năng dễ chuyển thành tiền mặt) có
nghĩa là có sự tơng đối dễ dàng và nhanh chóng, nhờ đó một tài sản có thể
chuyển đổi thành một phơng tiện trao đổi. Tiền là tài sản có tính chất lỏng nhất
bởi bản thân nó là phơng tiện trao đổi, tức là nó không giống những tài sản khác,
nó không cần đợc chuyển thành thứ gì khác với mục đích để mua hàng. Những
tài sản khác đòi hỏi chi phí giao dịch khi cần chuyển sang tiền ví dụ: khi bạn bán

Thanh toán không dùng tiền mặt tạo điều kiện cho ngân hàng dự
đoán và kiểm soát bằng đồng tiền đối với nền kinh tế để sử dụng và
phát huy các đòn bảy kinh tế nh lãi suất, tỉ trọng tín dụng trung dài
hạn, tỉ giá hối đoái...mà không cần phải dùng tới các mệnh lệnh hành
chính để điều tiết, kiểm soát và định hớng nền kinh tế.
II/ Những quy định mang tích nguyên tắc không dùng tiền mặt:
Thanh toán không dùng tiền mặt có tác dụng to lớn đối với nền kinh tế.
Tuy nhiên, việc thanh toán không dùng tiền mặt qua Ngân hàng phải đợc tuân
theo các nguyên tắc chặt chẽ, nhằm tạo điều kiện tổ chức công tác thanh toán đợc
an toàn, nhanh chóng, thuận tiện, chính xác. Muốn vậy, các tổ chức kinh tế, các
doanh nghiệp và Ngân hàng phải thực hiện tốt các quy định có tính nguyên tắc
sau:

1.Những quy định chung:
Hiện nay việc tổ chức thanh toán không dùng tiền mặt đang đợc thực hiện
theo số 22/QD- NH1 ngày 21/01/1994 của thống đốc Ngân hàng nhà nớc Việt
Nam có thông t hớng dẫn kèm theo thể lệ thanh toán không dùng tiền mặt số
08/TT-NH2 ngày 02/06/1994. Cụ thể qui định theo điều 1 quyết định 22/QD-
NH1 có ghi: Tổ chức thanh toán không dùng tiền mặt cho tất cả các tổ chức cá
nhân hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam cá nhu cầu thanh toán không dùng tiền
mặt, đều cá quyền lựa chọn nhân hàng để thanh toán . Đồng thời có một số qui
7
định cụ thể nh sau: Tại điều 1 quyết định 22/QD- NH1 có ghi :Các doanh
nghiệp, cơ quan, đoàn thể,đơn vị vũ trang, công dân Việt Nam đợc quyền lự chọn
ngân hàng để mở tài khoản giao dịch và thực hiện thanh toán
2. Những quy định đối với khách hàng (Đơn vị và cá nhân).
-Các doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức đoàn thể, đơn vị vũ trang, công dân
Việt nam và ngời nớc ngoài hoạt động trên lãnh thổ Việt nam (Gọi chung là đơn
vị và cá nhân) đợc quyền lựa chọn Ngân hàng để mở tài khoản giao dịch và thanh
toán...

thì Ngân hàng và Kho bạc Nhà nớc phải bồi thờng thiệt hại và tuỳ theo mức độ vi
phạm có thể bị xử lý theo pháp luật
-Để việc thanh toán của khách hàng có tài khoản tiền gửi tại Ngân hàng
(Kho bạc) đợc thông suốt, không bị ách tắc, Ngân hàng (Kho bạc) phải duy trì th-
ờng xuyên số d trên tài khoản tiền gửi thanh toán tại Ngân hàng nhà nóc tối thiểu
bằng mức an toàn vốn và tiền gửi thanh toán.
-Khi thực hiện các dịch vụ thanh toán cho khách hàng, Ngân hàng đợc thu
phí dịch vụ theo quy định của Thống đốc Ngân hàng Nhà nớc.
4.Quy định đối với ngời chi trả:
Để đảm bảo đủ điều kiện bên chi trả phải có đủ số d trên tài khoản tièn gửi ở
ngân hàng . Chủ tài khoản có toàn quyền sử dụng số tiền trên tài khoản đẻ chi trả
cho ngời thụ hởng hoặc rút tiền mặt .
Chủ tài khoản không đợc ký tên, đóng dấu trên các tờ séccha ghi đầy đủ các yếu
tố (séc khống chỉ ) nếu vi phạm điều này dễ dẫn đến bị lợi dụng phải chịu thiệt
hại và sẽ bị ngân hàng, kho bạc hay tổ chức tín dụng thu hồi tất cả các tờ séc còn
lại cha sử dụng khi đợc phát hiện vi phạm
Đn vị chi trả phải hoàn toàn chịu trách nhiệm về việc chi trả quá số d trên tài
khoản tiền gửi. Nếu vi phạm phải chịu phạt theo quy định.
Phát hành séc quá số d lần đầu sẽ bị nhắc nhở và phạt tiền về vi phạm hợp
đồng .
9
Nếu đơn vị chi trả tái phạm phát hành quá số d lần thứ hai, thì ngân hàng,
kho bạc hoặc nơi chủ tài khoảnvi phạm sẽ bị xử lý nh sau:
Đình chỉ việc phát hành séc trong sáu tháng, sau đó phải có cam kết của
chủ tài khoản không vi phạm thì mới đợc phát hành séc.
Thu hồi toàn bộ tờ séc trắng cha sử dụng .
Nếu tiếp tục vi phạm, chủ tài khoản sẽ bị đình chỉ hẳnviệc phát hành séc.
Ngời phát hành séc phải chấp hành đầy đủ những qui định về thanh toán do
ngân hàng ban hành nh việc phát hành séc và bảo quản ngững tờ séc trắng.
5.Quy định đối với ngời thụ hởng:

+ Thanh toán bằng uỷ nhiệm thu.
+ Thanh toán bằng uỷ nhiệm chi - chuyển tiền.
+ Thanh toán bằng th tín dụng.
+ Thanh toán bằng Ngân phiếu thanh toán.
+ Thanh toán bằng thẻ thanh toán.
+ Thanh toán bằng séc.
+ Thanh toán chuyển tiền điện tử
Mỗi mô hình thanh toán có nội dung kinh tế và yêu cầu kỹ thuật hạch toán
khác nhau nên đòi hỏi phải có bộ chứng từ, các tài khoản và kỹ thuật hạch toán
phù hợp với từng hình thức thanh toán. Còn việc vận dụng hình thức thanh toán
nào là hoàn toàn do sự thoả thuận giữa bên mua và bên bán và ngân hàng có
trách nhiệm hớng dẫn cho khách hàng lựa chọn hình thức thanh toán nào là thuận
lợi nhất, hợp lý nhất cho khách hàng.
1. Các thể thức thanh toán không dùng tiền mặt.
1.1. Thể thức thanh toán bằng Uỷ nhiệm thu.
Uỷ nhiệm thu đợc áp dụng trong thanh toán tiền hàng và dịch vụ (trả tiền
điện, nớc, cớc phí bu điện,...) giữa ngời mua và ngời bán trên cơ sở hợp đồng kinh
tế hay đơn đặt hàng. Thanh toán Uỷ nhiệm thu xuất phát do ngời bán lập và nộp
vào ngân hàng nơi mình mở tài khoản, để uỷ nhiệm cho Ngân hàng thu hộ số tiền
của ngời mua theo chứng từ thanh toán hợp lệ, hợp pháp.
Uỷ nhiệm thu có thể thanh toán trong phạm vi một Ngân hàng hay hai
Ngân hàng cùng hệ thống hoặc khác hệ thống. Tuy nhiên trong nền kinh tế thị tr-
ờng hình thức thanh toán bằng Uỷ nhiệm thu thờng là thanh toán chậm trễ, vì
chứng từ xuất phát từ bên thụ hởng, song theo nguyên tắc đòi hỏi phải ghi nợ tr-
11
ớc, ghi có sau nên chứng từ phải luân chuyển qua nhiều khâu gây vòng vèo ách
tắc trong thanh toán.
1.2. Thể thức thanh toán bằng Uỷ nhiệm chi - chuyển tiền.
Uỷ nhiệm chi thực chất là lệnh chi tiền của chủ tài khoản lập theo mẫu in
sẵn của ngân hàng, yêu cầu ngân hàng phục vụ mình (nơi mở tài khoản tiền gửi)

Ngân phiếu thanh toán là phơng tiện thanh toán thay tiền mặt do Ngân
hàng Nhà nớc độc quyền phát hành. Ngân phiếu thanh toán dùng để chi trả tiền
hàng hóa, dịch vụ, trả nợ, làm nghĩa vụ Ngân sách, nộp vào tài khoản tiền gửi tại
Ngân hàng, gửi tiết kiệm, .v.v...
Ngân phiếu thanh toán có ghi mệnh giá (gồm 06 loại từ 100.000 đồng đến
50.000.000 đồng) có thời hạn lu hành, không ghi tên và đợc chuyển nhợng không
phải qua 1 thủ tục nào, phạm vi thanh toán rộng khắp trong cả nớc.
Đặc điểm của Ngân phiếu thanh toán là mệnh giá cao nên gọn, nhẹ, thanh
toán rất thuận tiện gần nh thanh toán bằng tiền mặt nên hiện nay đợc a dùng
(chỉ khác tiền mặt là Ngân phiếu thanh toán có quy định thời hạn). Nghiệp vụ thu
- chi Ngân phiếu thanh toán cũng rất nhanh chóng, thuận tiện. Khi khách hàng
không sử dụng Ngân phiếu thanh toán nữa hay khi Ngân phiếu hết thời hạn lu
hành, họ có thể nộp Ngân phiếu vào Ngân hàng để ghi có vào tài khoản tiền gửi
của mình hoặc đổi lấy tiền mặt hoặc đổi lấy Ngân phiếu đang còn giá trị lu hành
vì Ngân phiếu thanh toán chỉ đợc lu hành trong thời hạn quy định ghi trên tờ
Ngân phiếu, Ngân hàng cơ sở có trách nhiệm tiếp nhận Ngân phiếu thanh toán
hết hạn sử dụng (chậm nhất là ngày ghi sẵn trên tờ Ngân phiếu) và điều chuyển
ngay về Ngân hàng Nhà nớc Trung ơng. Nếu quá hạn thì ngời có Ngân phiếu
thanh toán phải chịu một tỷ lệ phạt theo quy định và đợc đổi lấy Ngân phiếu
thanh toán mới.
1.5. Thể thức thanh toán bằng thẻ thanh toán (Card).
Thẻ thanh toán là một phơng tiện công cụ thanh toán tiền hàng hoá, dịch
vụ mà không dùng tiền mặt hoặc có thể dùng để rút tiền mặt tại các ngân hàng
đại lí hoặc các máy rút tiền tự động
Thẻ thanh toán là công cụ thanh toán chủ yếu phục vụ cho thanh toán cá
nhân, thay tiền mặt thông dụng trên toàn thế giới. Dùng thẻ thanh toán đã thay
13
thế cho việc luân chuyển một phần tiền mặt từ nơi này sang nơi khác ở trong nớc
và nớc ngoài, đem lại những lợi ích kinh tế to lớn và văn minh ngân hàng.
- Nếu xét về nội dung kinh tế thì thẻ thanh toán đợc chia thành 3 loại:

ởng.
Séc là một hình thức của công cụ lu thông tiền tệ đã có từ lâu đời và đã đợc
sử dụng một cách phổ biến trên khắp thế giới. Thể thức thanh toán bằng séc đòi
hỏi việc mua - bán và thanh toán diễn ra đồng thời cùng một lúc, tức là ngời mua
đồng ý mua và trao cho bên bán tờ séc mà trên đó có ghi rõ số tiền bằng giá trị
hàng hóa đã nhận đủ. Séc phải đợc bảo quản chặt chẽ, nghiêm cấm ký, đóng dấu
khống để ngăn ngừa tham ô tài sản.
Thanh toán bằng séc có u điểm thuận tiện, rút ngắn thời gian từ khi giao
hàng đén khi thu hồi vốn. Nhng trong quá trình thực hiện cũng phát sinh tồn tại
nh: chủ tài khoản phát hành séc quá số d, trong trờng hợp này, mặc dù đơn vị
phát hành séc bị xử phạt chậm trả trả cho ngời thụ hởng, tuy nhiên bên thụ hởng
vẫn bị thiệt do vốn thu hồi chậm. Mặt khác, séc có thể bị sửa chữa, thất lạc, mất
cắp,... nên đòi hỏi không đợc buông lỏng khâu quản lý, phải kiểm tra, kiểm soát,
bảo quản chặt chẽ và xử lý nghiêm các trờng hợp vi phạm.
1.7 Thể thức thanh toán điện tử:
Thanh toán điện tử là việc chuyển và hoàn tất một lệnh thanh toán thông
qua mạng máy tính giữa các chi nhánh ngân hàng. Thanh toán điện tử có thể
chuyển Có hoặc chuyển Nợ đã đợc uỷ quyền. Việc đối chiếu và tất toán các
tài khoản trung gian thanh toán đợc thực hiện trong ngày.
Tổ chức hệ thống dịch vụ thanh toán với mô hình thanh toán điện tử và đối
chiếu tập trung các Ngân hàng thơng mại gắn liền với quá trình đổi mới công
nghệ, hiện đại hoá ngân hàng Việt nam từng bớc hoà nhập với hoạt động của các
ngân hàng trong khu vực và ngân hàng Quốc tế là hoàn toàn mới mẻ.
Đề án thí điểm thanh toán điện tử của NHCT Việt nam đã đợc thống đốc
Ngân hàng Nhà nớc Việt nam chuẩn y bằng quyết định số 20/QĐ-NH ngày 16
tháng 01 năm 1995 cho phép hoạt động từ 01/07/1995.
Đối với NHCT Việt nam hệ thống này đợc cải tiến việc thanh toán từ luân
chuyển chứng từ bằng th, điện qua Bu điện sang thực hiện thanh toán bằng máy
tính và luân chuyển chứng từ qua MODEM thoại, chuyển từ các hình thức thanh
15