CHƯƠNG 1
NHỮNG KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ BẢN ĐỒ

1.1 Bản đồ và phân loại bản đồ
1.1.1 Đối tượng và nhiệm vụ của bản đồ học
Bản đồ học là một ngành khoa học xuất hiện từ
thời cổ xưa, cùng với sự phát triển của các ngành kinh

tế như nông nghiệp, công nghiệp, xây dựng, giao
thông, thương mại, quân sự…ngành bản đồ cũng
ngày càng phát triển hoàn thiện.


Trong quá trình xây dựng và phát triển kinh tế của

đất nước đòi hỏi cần phải có đầy đủ các loại bản đồ,
phục vụ công tác thăm dò, khai thác tài nguyên khoáng
sản, quản lý đất đai, nghiên cứu về rừng, biển…Do đó,

các loại bản đồ được thành lập ngày càng yêu cầu độ
chính xác cao, áp dụng các thành tựu khoa học tiên tiến
Bản đồ học là lĩnh vực khoa học kỹ thuật về bản
đồ về các tính chất và phương pháp thành lập và sử
dụng bản đồ.

Đối tượng nhận thức của bản đồ học là không
gian cụ thể của các đối tượng và hiện tượng thực tế
khách quan và những biến đổi của chúng theo thời gian.


Bản đồ học bao gồm nhiều bộ môn khoa học và

7. Bản đồ số: Nghiên cứu các phương pháp và

công nghệ thành lập bản đồ số, với sự trợ giúp của kỹ
thuật tin học và các phần mềm chuyên dùng.
8. Kinh tế và tổ chức sản xuất bản đồ: Nghiên
cứu các mặt về kinh tế và các biện pháp tổ chức hợp lý
trong sản xuất bản đồ
Bản đồ học có quan hệ chặt chẽ với các ngành
khoa học như thiên văn, trắc địa, trọng lực, địa hình, địa
lý và ngành in. Kết quả của các ngành thiên văn, trắc địa

trọng lực cung cấp cho các nhà bản đồ những tài liệu về
hình dạng, kích thước trái đất về vị trí địa lý của các
điểm khống chế tọa độ, độ cao trên mặt đất


Môn địa lý trình bày bản chất các hiện tượng tự

nhiên, kinh tế - xã hội, nguồn gốc của chúng, mối liên
hệ tương quan và sự phân bố của chúng trên bề mặt
trái đất. Đó chính là cơ sở để phản ánh đúng đắn các
đối tượng và hiện tượng trên bản đồ.


1.1.2 Định nghĩa và các tính chất của bản đồ
1. Định nghĩa: Bản đồ là hình ảnh thu nhỏ của bề
mặt trái đất lên mặt phẳng thông qua một quy tắc toán
học nhất định (hay là phép chiếu bản đồ). Các nội
dung trình bày trên bản đồ được lựa chọn thông qua
sự tổng quát hóa và được thể hiện trên bản đồ bởi hệ

nó không tách rời bản chất cụ thể của đối tượng mà
mà là sự khái quát, diễn giải.
b. Tính chọn lọc: Tất cả các đối tượng được thể
hiện trên bản đồ đều phải thông qua sự lựa chọn tùy

thuộc vào mục đích sử dụng, tỷ lệ bản đồ.


c. Tính đo được: Đây là tính chất quan trọng của

bản đồ. Dựa vào tỷ lệ và phép chiếu của bản đồ và
thang bậc các ký hiệu quy ước trong bản chú dẫn …
người sử dụng bản đồ có thể xác định được tọa độ,

chiều dài, diện tích, phương hướng… của các đối
tượng.
d. Tính đơn trị: Có sự tương ứng đơn trị của các
đối tượng trên bản đồ và trên bề mặt đất. Có sự
tương ứng phù hợp chặt chẽ giữa nội dung bản đồ và
bản chú dẫn (mỗi ký hiệu trên bản đồ chỉ có một sự
giải thích duy nhất trên bản chú dẫn)


e. Tính liên tục: Trên toàn bộ phạm vi lãnh thổ

được thể hiện trên bản đồ thì các nội dung đều được
thể hiện hoàn chỉnh, không có trường hợp một phạm
vi lãnh thổ nào đó bị bỏ trống.

f. Tính trực quan: Nhờ tính trực quan của bản đồ


tính phụ thuộc và những mối quan hệ. Trong bản chú
dẫn không chỉ đưa ra các định nghĩa mà còn đưa ra
các đặc trưng về số lượng.


1.1.3 Phân loại bản đồ
Phân loại bản đồ có ý nghĩa khoa học và thực tiễn
rất lớn đối với công tác sản xuất bản đồ cũng như
trong công tác sử dụng và bảo quản bản đồ. Theo đặc
điểm và dấu hiệu mà người ta có thể chia bản đồ
thành các loại như sau:
1. Phân loại theo nội dung: Theo nội dung bản
đồ được phân loại thành 2 nhóm là bản đồ địa lý
chung và bản đồ chuyên đề

a. Bản đồ địa lý chung: là bản đồ biểu thị các đặc


trưng chung của các yếu tố tự nhiên và xã hội của khu
vực thành lập bản đồ. Nó không nhấn mạnh một yếu
tố nào, nó có nội dung tương đối tỷ mỉ đáp ứng nhu
cầu tìm hiểu các đặc trưng chung của khu vực.

b. Bản đồ chuyên đề: Là loại bản đồ trên đó thể
hiện rõ ràng nổi bật và hoàn thiện một hoặc một số
các yếu tố đã được thể hiện trên bản đồ địa lý chung
hoặc chưa được thể hiện trên bản đồ địa lý chung.
Bản đồ chuyên đề được chia làm 03 nhóm đối tượng:
- Bản đồ tự nhiên

bản đồ châu lục, bản đồ các nước, bản đồ vùng và
bản đồ các tỉnh, thành phố.
6. Phân loại theo tính chất phụ: như bản đồ treo
tường, bản đồ để bàn…


1.1.4 Các yếu tố của bản đồ
Để thành lập và sử dụng bản đồ không những
phải nắm được những đặc điểm, tính chất của nó mà
còn phải phân biệt được các yếu tố hợp thành, hiểu rõ
ý nghĩa, giá trị của từng yếu tố và mối liên hệ giữa
chúng. Mỗi một bản đồ đều bao gồm 03 nhóm yếu tố
để thể hiện bản đồ đó là yếu tố nội dung, cơ sở toán
học, các yếu tố hỗ trợ bổ sung.
- Nội dung của bản đồ là thành phần chủ yếu của

tờ bản đồ, bao gồm các thông tin về các đối tượng,
các hiện tượng được biểu thị trên tờ bản đồ


- Cơ sở toán học của bản đồ bao gồm:phép chiếu

bản đồ, hệ quy chiếu của bản đồ, múi chiếu, đơn vị, tỷ
lệ bản đồ và mạng lưới khống chế trắc địa phục vụ đo
vẽ bản đồ.
- Các yếu tố hỗ trợ bổ sung bao gồm: tên bản đồ,
bảng chú giải, thước tỷ lệ, thước độ dốc và các biểu

đồ, đồ thị…


cùng quan trọng là công cụ đắc lực trong việc dẫn
đường, vạch ra các kế hoạch tác chiến, bản đồ còn
được ví như “con mắt của quân đội”.

- Trong công tác nghiên cứu địa lý và các khoa
học về trái đất đều bắt đầu từ việc phân tích bản đồ và
kết quả nghiên cứu cuối cùng cũng được thể hiện trên
bản đồ.
2. Vai trò của bản đồ trong khoa học

- Bản đồ là công cụ nghiên cứu khoa học trong
nhiều ngành kinh tế quốc dân


- Bản đồ là nguồn cung cấp thông tin cần thiết và

chính xác. Bản đồ cho ta cái nhìn tổng quan như nhìn
mô hình không gian khách quan thực tế. Qua bản đồ
có thể phát hiện được các quy luật về sự phân bố
không gian của các đối tượng, hiện tượng và các mối
tương quan giữa chúng.


1.4 Khái niệm chức năng của địa chính
1.4.1 Khái niệm địa chính
Theo truyền thống, địa chính được xem như là
“trạng thái hộ tịch của quyền sở hữu đất đai”

Ngày nay, có thể hiểu địa chính là tổng hợp các tư
liệu và văn bản xác định rõ vị trí, ranh giới, phân loại,