ĐẠI HỌC HUẾ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC
----------***----------

DƢƠNG QUANG HIỆP

CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA HOA KỲ
TỪ SAU NỘI CHIẾN ĐẾN KẾT THÚC
CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ NHẤT
(1865 – 1918)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ

Huế - NĂM 2016


ĐẠI HỌC HUẾ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC
----------***----------

DƢƠNG QUANG HIỆP

CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA HOA KỲ
TỪ SAU NỘI CHIẾN ĐẾN KẾT THÚC
CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ NHẤT
(1865 – 1918)

Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
Mã số: 62 22 03 11

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ

USA

The United States of America
(Hợp chúng quốc Hoa Kỳ)

USD

United States Dollar
(Đồng Đô la Mỹ)

Nxb

Nhà xuất bản

Cb

Chủ biên

OAS

Organization of American States
(Tổ chức các nƣớc châu Mỹ)

CA-TBD

châu Á – Thái Bình Dƣơng

PL.

Phụ lục

2.4.1. Cơ sở kinh tế ...................................................................................................43
2.4.2. Cơ sở tƣ tƣởng xã hội ......................................................................................49
2.4.3. Cơ sở chính trị ..................................................................................................54
CHƢƠNG 3. CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA HOA KỲ ĐỐI VỚI MỘT SỐ
KHU VỰC TIÊU BIỂU THỜI KỲ 1865 – 1918......................................................59
3.1. Khái quát chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ thời kỳ 1865 - 1918 .....................59


3.2. Chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ đối với khu vực Mỹ Latinh .........................61
3.2.1. Giai đoạn 1865 – 1898 ....................................................................................61
3.2.2. Giai đoạn 1898 – 1918 ....................................................................................67
3.3. Chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ đối với một số nƣớc ở châu Á .....................78
3.3.1. Đối với Nhật Bản ............................................................................................78
3.3.2. Đối với Trung Quốc ........................................................................................93
3.3.3. Đối với Philippines và các nƣớc Đông Nam Á khác ......................................98
3.4. Chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ đối với một số nƣớc ở châu Âu .................108
3.4.1. Đối với Anh ...................................................................................................108
3.4.2. Đối với các bên tham chiến trong Chiến tranh thế giới thứ nhất ..................114
Chƣơng 4. MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA HOA KỲ .
THỜI KỲ 1865 – 1918 ...........................................................................................126
4.1. Tổng quan kết quả chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ thời kỳ 1865 – 1918 ....126
4.1.1. Những kết quả đạt đƣợc ................................................................................126
4.1.2. Hạn chế..........................................................................................................130
4.2. Đặc điểm ..........................................................................................................131
4.3. Tác động của chính sách đối ngoại Hoa Kỳ.....................................................138
4.3.1. Đối với Hoa Kỳ .............................................................................................138
4.3.2. Đối với các nƣớc chịu ảnh hƣởng của chính sách đối ngoại Hoa Kỳ ...........140
KẾT LUẬN .............................................................................................................146
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ........................................................................150

States of America - USA) đã phải đƣơng đầu với một thế giới đầy biến động. Sự hiện
diện của các nƣớc châu Âu nhƣ Anh, Pháp, Tây Ban Nha, Nga…ở Tây bán cầu đã
tạo ra thế bao vây, kìm hãm sự lớn mạnh của nƣớc cộng hòa non trẻ này ở các mức
độ khác nhau. Ở khu vực châu Á và một số nơi khác, khi Mỹ đang còn bận bịu với
việc giải quyết các vấn đề nội tại và bảo vệ lợi ích Mỹ ở khu vực Mỹ Latinh, các
cƣờng quốc châu Âu đã gần nhƣ phân chia xong phạm vi ảnh hƣởng ở đây. Điều đó
đòi hỏi chính giới Mỹ phải hành động để không chỉ bảo vệ lợi ích của Hoa Kỳ ở
những khu vực cận kề mà còn tìm cách bành trƣớng ảnh hƣởng, cạnh tranh địa vị,
vƣơn đến quyền lực thế giới của Mỹ trên trƣờng quốc tế.
Để hiện thực hóa tham vọng trên, ngay sau khi giành đƣợc độc lập, các chính
phủ Hoa Kỳ nối tiếp nhau thực hiện các kế sách đối ngoại khôn khéo với các cƣờng
quốc châu Âu (Anh, Pháp, Tây Ban Nha, Nga…) và Nhật Bản. Nhằm ba mục tiêu cơ
bản là an ninh, phát triển và phát huy ảnh hƣởng của mình trên thế giới, Hoa Kỳ (dù
là một quốc gia mới thành lập và còn non trẻ) trƣớc hết đã chọn khu vực Mỹ Latinh,

1


sau đó là khu vực châu Á và một số nơi khác để thực hiện các mục tiêu đối ngoại của
Mỹ.
Ở khu vực Mỹ Latinh, sự có mặt của các cƣờng quốc châu Âu là mối đe dọa
nghiêm trọng đối với Hoa Kỳ trên cả ba phƣơng diện đã đề cập. Mặt khác, trên đà
phát triển sau khi giành đƣợc độc lập, ―khát vọng‖ của Mỹ muốn biến Mỹ Latinh,
vốn trở thành các nƣớc độc lập vào thập niên 20 của thế kỷ XIX, thành ―sân sau‖
ngày càng lớn dần. Mỹ coi sứ mạng duy nhất của họ là trở thành tấm gƣơng cho cả
thế giới noi theo, nhằm truyền bá nền tự do dân chủ và thực thi chính sách đối ngoại
khác biệt so với bất cứ quốc gia nào. Việc đề ra các chính sách ngoại giao của Hoa
Kỳ đối với khu vực Mỹ Latinh tính từ thời điểm tuyên bố Học thuyết Monroe (1823)
và đặc biệt là sau Nội chiến (1861 – 1865) đến kết thúc Chiến tranh thế giới thứ nhất
(1918) đã từng bƣớc biến Hoa Kỳ trở thành một ―đế quốc độc quyền‖ Tây bán cầu,

Đây là đề tài có ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Về góc độ khoa học, bằng việc
tái hiện quá trình hình thành và phát triển chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ trong
thời kỳ 1865 – 1918, luận án sẽ chỉ ra tiền đề, thành tựu và đặc điểm của chính sách
đối ngoại Hoa Kỳ trong giai đoạn đƣợc đề cập. Đồng thời, từ việc tìm hiểu quá trình
phát triển của nền ngoại giao Hoa Kỳ và quan hệ giữa Hoa Kỳ với các chủ thể liên
quan, luận án cũng cố gắng làm sáng tỏ những tác động chính sách cả về phía Hoa
Kỳ cũng nhƣ các nƣớc ở Mỹ Latinh, châu Á và châu Âu.
Về góc độ thực tiễn, trong bối cảnh hiện nay, Việt Nam đang thực hiện chính
sách đa phƣơng hóa, đa dạng hóa các mối quan hệ quốc tế nhằm đƣa đất nƣớc đi vào
quỹ đạo phát triển ổn định, hòa bình. Tuy nhiên, trong quan hệ với các nƣớc lớn trên
thế giới, nhất là với Hoa Kỳ, chúng ta càng phải nghiên cứu kỹ càng mọi mặt về
quốc gia này, nhất là trong lĩnh vực ngoại giao. Có nhƣ thế chúng ta mới có những
biện pháp hữu hiệu để vừa hợp tác vừa đấu tranh trong quan hệ với Hoa Kỳ - một đối
tác đầy tiềm năng và cũng lắm thách thức, đúng nhƣ tinh thần của Paul Kennedy đã
từng nói “Cách tốt nhất để nhận thức được tương lai sắp đến là nhìn lại một chút về
quá khứ” [35; tr.118].
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích: Làm rõ mục tiêu và nội dung chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ từ
sau Nội chiến đến kết thúc Chiến tranh thế giới thứ nhất (1865 – 1918) nhằm vƣơn
lên ngang hàng với các cƣờng quốc và đứng đầu thế giới sau này.
Nhiệm vụ: Trên cơ sở kế thừa những thành tựu của các học giả đi trƣớc, luận
án hƣớng đến việc dựng lại bức tranh tổng thể và rút ra một số nhận xét về chính
sách đối ngoại của Hoa Kỳ đối với các khu vực trên thế giới thời kỳ 1865 - 1918
bằng các nhiệm vụ cụ thể sau đây:
- Làm rõ cơ sở hoạch định chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ, bao gồm: kinh
tế, chính trị, xã hội; bối cảnh quốc tế và khu vực…

3



chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ bƣớc sang một trang mới. Vì những lí do trên,
chúng tôi giới hạn mốc cuối của luận án vào năm 1918. Tuy nhiên, trong một vài

4


trƣờng hợp cụ thể, luận án có thể kéo lùi về trƣớc hoặc sau thời gian đƣợc xác định
để có cái nhìn logic và hợp lý hơn.
Về vấn đề nghiên cứu: Luận án tập trung nghiên cứu quá trình hoạch định,
thực thi và kết quả của chính sách đối ngoại Hoa Kỳ nhằm khống chế Mỹ Latinh
(Cuba, Puerto Rico, Mexico…), mở rộng ảnh hƣởng ở châu Á (Nhật Bản,
Philippines, Trung Quốc, Thái Lan, …) cũng nhƣ những can dự của Mỹ ở châu Âu
khi giải quyết những vấn đề trong và sau Chiến tranh thế giới thứ nhất. Tuy nhiên,
chính sách đối ngoại của Mỹ trong thời kỳ 1865 – 1918 đƣợc triển khai rất rộng và
phức tạp, trong khuôn khổ của luận án và sự giới hạn về điều kiện, nên chúng tôi chỉ
tập trung nghiên cứu ở một số các chủ thể tiêu biểu nhƣ trên.
Về tên gọi Hợp chúng quốc Mỹ hay Hoa Kỳ:
Nƣớc Mỹ (tên đầy đủ là Hợp chúng quốc Mỹ, hay Hoa Kỳ) cho đến nay có
lịch sử gần 240 năm, là kết quả của cuộc Chiến tranh giành độc lập của 13 bang
thuộc địa ở Bắc Mỹ chống lại đế quốc Anh. Trên cơ sở đó, 13 bang thuộc địa đã ra
bản Tuyên ngôn độc lập vào ngày 4/7/1776, chính thức khai sinh Hợp chúng quốc
Mỹ (The United States of America). Trong cách sử dụng tên gọi nƣớc Mỹ ở Việt
Nam từ trƣớc đến nay vẫn phổ biến cách gọi Mỹ, Hoa Kỳ hay đầy đủ hơn là Hợp
chúng quốc Mỹ hoặc Hợp chúng quốc Hoa Kỳ. Cách gọi sau này là dựa vào cách
dịch từ nƣớc ngoài, mà ở đây, là từ Hán Việt để phần nào thể hiện Mỹ là một đất
nƣớc đa chủng tộc. Tên gọi Hoa Kỳ có nghĩa là “cờ hoa”, do đó một số ngƣời còn
gọi nƣớc Mỹ là “xứ cờ hoa”. Trong Hiệp định Paris ký vào năm 1973 nhằm lập lại
hòa bình ở Việt Nam, từ “Hợp chúng quốc Hoa Kỳ” đã đƣợc hai quốc gia chính thức
sử dụng để đề cập đến các vấn đề, nội dung của hiệp định [31; tr.13]. Do vậy, trong
luận án có lúc chúng tôi dùng “Mỹ”, có lúc dùng “Hoa Kỳ” để chỉ tên gọi chính thức

đặt ra của luận án. Theo đó, phƣơng pháp luận này đƣợc vận dụng để xem xét, nhìn
nhận sự vận động và phát triển chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ trong hơn 50 năm sau
Nội chiến.
5.2. Phƣơng pháp nghiên cứu
“Chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ từ sau Nội chiến đến kết thúc Chiến tranh
thế giới thứ nhất (1865 – 1918)” là một đề tài lịch sử, do vậy các phƣơng pháp
nghiên cứu chuyên ngành nhƣ phƣơng pháp lịch sử, phƣơng pháp logic là những
phƣơng pháp căn bản đƣợc sử dụng trong luận án. Bằng phƣơng pháp lịch sử, luận
án sẽ tái hiện lại quá trình hoạch định và thực thi chính sách đối ngoại của Mỹ trong
thời kỳ 1865 – 1918 theo trình tự thời gian với những nội hàm cụ thể của nó. Bằng
phƣơng pháp logic, trên cơ sở các nguồn tƣ liệu có đƣợc, luận án sẽ khái quát hóa, hệ
thống hóa những giai đoạn phát triển chủ yếu của chính sách đối ngoại Mỹ cũng nhƣ
lý giải đƣợc các căn nguyên, các nhân tố chi phối chính sách của Mỹ đối với từng
chủ thể nhất định.
6


Ngoài ra, để làm sáng rõ yêu cầu đặt ra, các phƣơng pháp nghiên cứu liên
ngành trong nghiên cứu quốc tế nhƣ phân tích tổng thể và toàn cục nội dung và sự
kiện, phân tích so sánh, hệ thống hóa, … cũng đƣợc vận dụng trong luận án. Việc kết
hợp các phƣơng pháp nêu trên cho phép xem xét quá trình định hình và thực hiện
chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ trong giai đoạn 1865 – 1918 nhƣ một cấu trúc gồm
nhiều thành tố cấu thành. Điều đó giúp cho chúng ta nhận thức đƣợc cội nguồn, tính
chất, đặc điểm, tác động của chính sách đối ngoại mà Hoa Kỳ thực thi đối với các
chủ thể liên quan trong giai đoạn nghiên cứu của luận án.
6. Đóng góp của luận án
Trên cơ sở kế thừa thành quả nghiên cứu của các công trình trong và ngoài
nƣớc, đóng góp của luận án chủ yếu ở những mặt sau đây:
6.1.Về mặt khoa học
Thứ nhất, tái hiện bức tranh tổng thể về chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ từ

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung chính
của luận án bao gồm 4 chƣơng:
Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
Chương 2. Cơ sở hoạch định chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ từ sau Nội
chiến đến kết thúc Chiến tranh thế giới thứ nhất (1865 – 1918).
Chương 3. Chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ đối với một số khu vực tiêu
biểu thời kỳ 1865 – 1918.
Chương 4. Một số nhận xét về chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ thời kỳ
1865 - 1918.

8


CHƢƠNG 1.
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
Chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ từ lâu là đối tƣợng quan tâm nghiên cứu của
nhiều học giả và các nhà hoạch định chính sách ở cả trong và ngoài nƣớc. Nhìn
chung, có rất nhiều công trình khoa học nghiên cứu về các khía cạnh của chính sách
đối ngoại của Hoa Kỳ. Trong phạm vi những công trình và tài liệu có thể tiếp cận
đƣợc, chúng tôi xin nêu một số nét chính về vấn đề này theo hai hƣớng nhƣ sau:
1.1. Thực trạng nghiên cứu vấn đề khoa học ở trong nƣớc
1.1.1. Giai đoạn trƣớc năm 1975
Từ lâu, các nhà sử học Việt Nam đã quan tâm nghiên cứu về Hoa Kỳ nói
chung, chính sách đối ngoại nói riêng. Từ trƣớc năm 1975, ở miền Bắc Việt Nam,
việc nghiên cứu về Hoa Kỳ, nhất là chính sách đối ngoại của quốc gia này đối với
các nƣớc xung quanh đã phần nào đƣợc chú ý. Sớm nhất có thể là công trình “Châu
Mỹ Latinh đấu tranh cho độc lập dân tộc và dân chủ‖ của Hà Tá, xuất bản năm 1961
bởi Nhà xuất bản Sự thật, Hà Nội. Thông qua việc mô tả cuộc đấu tranh vì độc lập
dân tộc và dân chủ của nhân dân các nƣớc Mỹ Latinh, cuốn sách cũng đã chỉ ra sự
can thiệp của đế quốc Mỹ vào Mỹ Latinh – một khu vực đƣợc Mỹ xem là “sân sau”

II là tình hình thế giới sau năm 1945, những sự thay đổi về chính trị ở phƣơng Tây và
phƣơng Đông cũng nhƣ sự tranh chấp giữa hai siêu cƣờng Hoa Kỳ và Liên Xô. Song
đáng tiếc là những nội dung mà luận án cần lại nằm ở khoảng thời gian trƣớc của
công trình này.
1.1.2. Giai đoạn sau năm 1975
Sau khi đất nƣớc thống nhất, việc nghiên cứu về Hoa Kỳ nói chung, chính
sách đối ngoại của Hoa Kỳ nói riêng đƣợc chú ý nhiều hơn, phạm vi và vấn đề
nghiên cứu cũng rộng hơn. Điều này đặc biệt nổi rõ trong những năm đầu thập niên
1990. Dƣới tác động của công cuộc Đổi mới, nhất là đổi mới trong chính sách đối
ngoại, Việt Nam đã tích cực mở cửa, chủ động hội nhập quốc tế. Hơn nữa, những
bƣớc cải thiện trong quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ với những sự kiện quan trọng nhƣ
việc Mỹ bãi bỏ cấm vận (1994), bình thƣờng hóa và thiết lập quan hệ ngoại giao giữa
hai nƣớc (1995) đã mở ra một giai đoạn mới trong nghiên cứu về Hoa Kỳ ở Việt
Nam. Nhiều tổ chức nghiên cứu, giảng dạy về Hoa Kỳ đã đƣợc thành lập. Đồng hành
với nó là nhiều công trình nghiên cứu đã đƣợc công bố. Thêm vào đó, nhiều công
trình nghiên cứu của các học giả nƣớc ngoài đã đƣợc dịch sang tiếng Việt… Tựu
chung lại, có thể chia các công trình này thành ba nhóm nhƣ sau:
Trong nhóm thứ nhất, các công trình nghiên cứu mang tính tổng thể về Mỹ
hoặc dành một phần dung lượng đáng kể để bàn về Hoa Kỳ nhƣ “Lịch sử nước
Mỹ” (1994) của Lê Minh Đức và Nguyễn Nghị, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, Hà
10


Nội; “Lịch sử thế giới cận đại‖ (1998) của Vũ Dƣơng Ninh, Nguyễn Văn Hồng,
“Lược sử nước Mỹ” (2000) của Vƣơng Kính Chi; “Lịch sử thế giới hiện đại” (2003)
của Nguyễn Anh Thái (cb); “Một số chuyên đề lịch sử thế giới (tập II)” (2006) của
Vũ Dƣơng Ninh và Nguyễn Văn Kim (cb);“Liên bang Mỹ, đặc điểm văn hóa xã hội”
(2005) của Nguyễn Thái Yên Hƣơng; “Hồ sơ văn hóa Mỹ‖ (2006) của Hữu Ngọc;
“Các vấn đề nghiên cứu về Hoa Kỳ” (2011) của Nguyễn Thái Yên Hƣơng, Đỗ Minh
Tuấn (Cb). Các công trình kể trên mặc dù có dành một dung lƣợng không nhiều để

tế ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương” (2014) của Phạm Quang Minh. Nhìn
chung, các công trình kể trên đã dành một phần dung lƣợng trong tổng thể chung để
nói về chính sách đối ngoại và quan hệ quốc tế của Hoa Kỳ. Tuy nhiên, đa phần các
công trình chỉ đề cập đến những vấn đề về quan hệ quốc tế trong thời kỳ gần đây mà
ít có những khảo cứu về chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ trong giai đoạn mà luận án
đề cập. Riêng trong cuốn ―Lịch sử quan hệ quốc tế từ 1917 đến 1945”, tác giả Lê
Văn Quang đã dành một phần nhỏ để nói về lập trƣờng của Mỹ trong Hội nghị
Versailles với Chƣơng trình 14 điểm của Tổng thống W.Wilson, trong đó điểm cuối
cùng là chủ trƣơng thành lập Hội Quốc liên (League of Nations) nhằm mục tiêu đảm
bảo cho hòa bình, an ninh quốc tế, tránh cho loài ngƣời khỏi nguy cơ của một cuộc
chiến tranh thế giới mới. Tuy nhiên, tác giả cho rằng ―thực chất của vấn đề là ở chỗ,
Mỹ muốn thông qua tổ chức này để lãnh đạo thế giới trước hết bằng sức mạnh kinh
tế và chính trị của mình” [55; tr.42]. Đa phần còn lại của cuốn sách đều dành dung
lƣợng lớn để nói về quan hệ quốc tế, trong đó có Mỹ nhƣng ở vào các giai đoạn sau.
Bên cạnh đó, trong thời gian gần đây cũng xuất hiện một số các công trình
chuyên khảo, tập trung nghiên cứu về một số vấn đề cơ bản trong chính sách đối
ngoại của Hoa Kỳ hay một số mối quan hệ giữa Mỹ với một vài nƣớc cụ thể, tuy
nhiên với số lƣợng không nhiều. Có thể kể đến một số công trình nhƣ ―Can thiệp
nhân đạo trong chính sách đối ngoại của Mỹ” (2005) của Nguyễn Thái Yên Hƣơng
(Cb) đi vào phân tích việc sử dụng vấn đề nhân đạo để can thiệp vào các nƣớc nhƣ là
một phƣơng cách trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ. Cuốn “Góp phần tìm hiểu
lịch sử quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ” (2006) của Phạm Xanh đã khảo cứu về những
cơ hội lịch sử bị bỏ lỡ trong quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ cũng nhƣ những cải thiện,
chuyển biến trong quan hệ giữa hai nƣớc trong thời gian gần đây….
Đề cập đến chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ cũng nhƣ một số vấn đề nổi lên
trong quan hệ giữa Mỹ với các nƣớc trên thế giới cũng là nội dung đƣợc các tác giả
quan tâm trong công trình đăng tải trên các tạp chí Châu Mỹ ngày nay, Nghiên cứu
Đông Nam Á, Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, Nghiên cứu Lịch sử.... Có thể
nêu một số bài viết tiêu biểu dƣới đây:
Vào năm 1995, tác giả Nguyễn Quốc Hùng có bài “Franklin D.Roosevelt và

Kỳ với Mỹ Latinh từ Tổng thống F.D.Roosevelt cho tới Tổng thống William Jefferson
Clinton” (2006) của Nguyễn Lan Hƣơng. Ở một khía cạnh khác, trong bài ―Vai trò
của Mỹ ở khu vực Mỹ Latinh” (2005), tác giả Đỗ Minh Tuấn đã chỉ ra những vai trò
nổi bật của Mỹ ở khu vực Mỹ Latinh – nơi đƣợc xem là “sân sau” của Hoa Kỳ. Đối
với khu vực châu Á, tác giả Nguyễn Văn Tận đã có những kiến giải về chính sách
của Mỹ đối với Nhật Bản, Philippines, Trung Quốc trong bài “Nhìn lại chính sách
châu Á của Mỹ từ nửa sau những năm 50 của thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX” (2007).

13


Ngoài ra, vấn đề chính sách đối ngoại Mỹ cũng đƣợc đề cập trong luận văn
thạc sĩ “Châu Mỹ Latinh và chính sách của Mỹ trong thời lịch sử cận đại” (1983)
của Hoàng Thị Điệp và các luận án tiến sĩ ―Chính sách đối ngoại của Mỹ đối với
Nhật Bản trong nửa đầu thế kỷ XX” (2008) của Trần Thiện Thanh, ―Chính sách của
Mỹ đối với các cường quốc châu Âu trong việc mở rộng lãnh thổ (1787 – 1861)” của
Lê Thành Nam. Đây là ba công trình nghiên cứu công phu nhƣng lại chỉ tập trung
vào một khu vực cụ thể trong thời cận đại (Mỹ Latinh), hoặc tập trung nghiên cứu về
chính sách của Mỹ đối với một đối tƣợng cụ thể duy nhất là Nhật Bản trong nửa đầu
thế kỷ XX hay nghiêng về việc nghiên cứu chính sách của Mỹ đối với các cƣờng
quốc châu Âu trong việc mở rộng lãnh thổ trƣớc năm 1861. Mặc dù vậy, các công
trình nói trên là nguồn bổ khuyết rất quan trọng cho việc nghiên cứu về chính sách
đối ngoại Hoa Kỳ trong những năm gần đây.
Nhƣ vậy, có thể nhận thấy rằng, trong thời gian gần đây ở Việt Nam đã có khá
nhiều các công trình nghiên về Hoa Kỳ nói chung và chính sách đối ngoại cũng nhƣ
quan hệ quốc tế nói riêng. Tuy nhiên, hầu nhƣ chƣa có một công trình nghiên cứu
nào đề cập một cách toàn diện về chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ trong giai đoạn từ
sau Nội chiến đến kết thúc Chiến tranh thế giới thứ nhất (1865 – 1918).
1.2. Thực trạng nghiên cứu vấn đề khoa học ở nƣớc ngoài
Có thể khẳng định rằng, việc nghiên cứu tổng thể về Mỹ nói chung, chính

quốc Mỹ. Công trình này đã cung cấp cho ngƣời đọc một cái nhìn tổng thể nhiều mặt
về lịch sử Hoa Kỳ và là nguồn tƣ liệu quan trọng cho tác giả trong quá trình thực hiện
luận án. Tuy nhiên, là một công trình nghiên cứu của tác giả nƣớc ngoài, dĩ nhiên mọi
thông tin trong tác phẩm này (cũng nhƣ các công trình khác) đều thể hiện quan điểm
và phản ánh cách nhìn nhận của giới nghiên cứu ở nƣớc đó.
Ở một khía cạnh khác, cuốn “Những sự kiện lớn trong lịch sử Hoa Kỳ” (2005)
của các tác giả Pam Cornelison, Ted Yanak đã điểm lại những sự kiện quan trọng trong
lịch sử Hoa Kỳ, trong đó có đề cập đến những sự kiện đáng chú ý về mặt đối ngoại.
Cũng trong mảng nghiên cứu về lịch sử Hoa Kỳ, các công trình nhƣ “42 đời tổng thống
Hoa Kỳ” (1995) của W.A.Degregorio; “Văn minh Hoa Kỳ” (1998) của Jean Prierre
Fichou; “Những tác phẩm biến đổi thế giới” (2003) của Robert B.Down; “Những tài
liệu căn bản về lịch sử Mỹ” (1969) của Richard B. Morris biên soạn… đã cung cấp một
khối lƣợng thông tin lớn về lịch sử Mỹ thông qua các đời tổng thống Mỹ với những
chính sách đối nội, đối ngoại, những hoạt động của chính quyền...
Đối với các công trình bằng nguyên bản tiếng Anh, lịch sử Mỹ cũng đƣợc rất
nhiều học giả Mỹ quan tâm nghiên cứu một cách rộng rãi. Đây là mảng đề tài rất quan
trọng, do vậy, nhiều công trình đã đƣợc công bố, tiêu biểu nhƣ “The Frontier in
American History” (Biên cƣơng trong lịch sử Hoa Kỳ) (1953) của Federick Jackson
Turner. “The American Past: Conflicting Interpretations of the Great Issues”(Quá khứ
15


Mỹ: những giải thích mâu thuẫn về những vấn đề lớn) (1965) của Sydney Fine và
Gerald S. Brown; “Main Problems in American History – Volume I, Volume II” (Những
vấn đề chính yếu trong lịch sử Hoa Kỳ - tập I, tập II) (1968) của các tác giả Howard H.
Quint, Dean Albertson, Mitton Cantor; “Woodrow Wilson” (Tổng thống Woodrow
Wilson) (1969) của Arthur Walworth; “The American Civil War” (Cuộc Nội chiến Mỹ)
(1975) của Peter J. Parish; “Our Country: Its Possible Future and Its Present Crisis”
(Những khủng hoảng hiện tại và tƣơng lai có thể của đất nƣớc chúng ta) (1985) của
Josiah Strong; “An Outline of American History” (Khái quát lịch sử Hoa Kỳ) (1994) của

giả Lý Thắng Khải đã khảo cứu lịch sử Mỹ từ buổi bình minh cho đến đầu thế kỷ
XXI với sự kiện 11/9/2001. Trong đó, nhiều vấn đề về mặt đối ngoại đã đƣợc tác giả
nhắc đến nhƣ việc nƣớc Mỹ bắt đầu can thiệp vào công việc thế giới thông qua cuộc
chiến tranh Mỹ - Tây Ban Nha (1898), chính sách “Mở cửa” ở Trung Quốc, “dụ dỗ”
và “cưỡng ép” để xây dựng và độc chiếm kênh đào Panama… Đây chính là những
gợi mở cần thiết cho tác giả trong quá trình thực hiện luận án.
Đối với các công trình nguyên bản tiếng Anh, vấn đề ngoại giao và quan hệ
đối ngoại Hoa Kỳ đã đƣợc đề cập một cách phong phú và đa dạng hơn. Trong phạm
vi nguồn tƣ liệu có thể tiếp cận đƣợc, chúng tôi xin đƣợc nêu một số công trình
nghiên cứu tiêu biểu sau:
Vào năm 1942, Nhà xuất bản Henry Holt and Company – New York đã cho ấn
hành công trình “A Diplomacy history of the United States” (Lịch sử ngoại giao Hoa
Kỳ) của Samuel Flagg Bemis. Đây là một công trình đồ sộ với hơn 900 trang nói về lịch
sử ngoại giao Hoa Kỳ qua ba phần: Những hoạt động ngoại giao sau ngày lập quốc, thời
kỳ bành trƣớng và ngoại giao Hoa Kỳ trong thế kỷ XX. Trong đó, tác giả đã đề cập đến
những hoạt động ngoại giao của Hoa Kỳ từ khi tiến hành liên minh với Pháp (1775 –
1778) trong thời kỳ chiến tranh giành độc lập, Học thuyết Monroe (1823), Chiến tranh
với Mexico, những hòa giải giữa Mỹ và Anh, chiến tranh với Tây Ban Nha, chính sách
“Mở cửa” Trung Quốc… Theo đó, tác giả cho rằng, Hoa Kỳ đã không phạm phải một
sai lầm nghiêm trọng nào về mặt ngoại giao trong giai đoạn 1775 – 1898. Công thức
thành công của nền ngoại giao Hoa Kỳ trong thời kỳ này là dựa vào những lợi thế hoàn
toàn biệt lập và xa châu Âu để cạnh tranh với các nƣớc ở cựu lục địa trong bối cảnh các
cƣờng quốc này gặp khó khăn. Nói cách khác, Hoa Kỳ không cần phải có nhiều tính
toán có chủ ý, miễn sao mục tiêu của chính sách đối ngoại phù hợp với tầm nhìn của
giới tinh hoa cũng nhƣ lợi ích của ngƣời Mỹ. Sau khi hiện thực hóa những mục tiêu cơ
bản trong chính sách đối ngoại, nƣớc Mỹ bƣớc vào một giai đoạn mới với tƣ cách là một
cƣờng quốc thế giới. Với vị thế đó, từ sau năm 1898, Hoa Kỳ đóng vai trò ngày càng lớn
hơn trong nền chính trị thế giới với những can dự rộng khắp ở Philippines, Nhật Bản,
Trung Quốc và trƣớc đó là ở Mỹ Latinh.
Công trình ―American Diplomacy 1900 – 1950” (Ngoại giao Hoa Kỳ 1900 –

Không đề cập đến chính sách đối ngoại Mỹ một cách tổng thể nhƣ trên mà tập
trung nghiên cứu về từng mối quan hệ cụ thể giữa Mỹ với các nƣớc trên thế giới là một
nội dung quan trọng đƣợc nhiều tác giả quan tâm. Có thể nêu ra một số các công trình
tiêu biểu cho mảng đề tài này nhƣ: Trƣớc hết là cụm công trình về quan hệ giữa Mỹ và
Thái Lan nhƣ “Thai – American Relations” (Quan hệ Hoa Kỳ - Thái Lan) (1982) của
Hans H. Indorf; “The Eagle and the Elephant, Thai-American Relations Since 1833”
(Đại bàng và Voi, quan hệ Hoa Kỳ - Thái Lan từ năm 1833) (2009) của Đại sứ quán
18