I H C QU C GIA HÀ N I
I H C KHOA H C XÃ H

------------------------

THÙY HIÊN

NGU N S LI
- HÀ N I

LU N ÁN TI

Hà N i - 2015

C

CH S


I H C QU C GIA HÀ N I
I H C KHOA H C XÃ H

------------------------

THÙY HIÊN

NGU N S LI
- HÀ N

C




L I CAM

Tôi xin cam
riêng tôi. Tên
nào

b n lu n án này là công trình khoa h c c a
tài lu n án không trùng v i b t c nghiên c u

c công b . Các tài li u, s li u s d ng trong lu n án
c trích d n trung th c, khách quan và rõ ràng v xu t x .

Hà N i, tháng

2015

Th Thùy Hiên


L IC M
Lu n án này là k t qu nghiên c u khoa h c c l p c a nghiên c u sinh, song
không th
c hoàn thành n u thi u v ng s
ng d n t n tình c a th y cô, s giúp
c a b n bè, ng nghi p,
s
ng viên, h tr c a
i thân.

Nguy n H i K , th y GS.TS. Nguy n Quang Ng c - nh ng
i
cho tôi nhi u ý
ki n quý báu trong quá trình nghiên c u; th y
H u Thành giúp hi u
các
b n Hán - Nôm, và PGS.TS. Hoàng Anh Tu n
h t lòng t o
u ki n trong quá
trình tôi làm th t c b o v .
Xin c m
các b n ng nghi p TS.
Th
Th o, TS. Ph m c Anh,
TS. Nguy n Th Hoài
TS.
Bích H nh, ThS. Nguy n Ng c Phúc, ThS.
T ng
L i, ThS. Tr nh
B ng, (Khoa L ch s ,
ThS. Ph m
(Khoa
h c,
ThS. Nguy n Quang Anh (Vi n
VNH&KHPT), TS. Tr n Thái Hà
Sài Gòn), ThS. Nguy n Th Thanh (Ban Qu n
lý Di tích và Danh th ng Hà N i), TS. Nguy n Lan Dung (Vi n S h
Các b n
luôn chia s , giúp , cung c p tài li u và nh ng thông tin h u ích cho vi c th c hi n
lu n án. Tôi xin ghi nh n và luôn luôn trân tr ng s giúp quý báu c a các b n.


M CL C
M

U ............................................................................................................... 1
1. Lý do ch
tài ........................................................................................... 1
2. M
ng và ph
................................ ................. 3
3. Ngu n tài li u ................................................................ ................................ 5
u ............................................................................... 6
a lu n án .................................................................................... 7
6. C u trúc c a lu n án ...................................................................................... 7
T NG QUAN ..................................................................................... 8
1.1. Nh ng công trình nghiên c u có liên quan tr c ti
tài ............... 8
1.1.1. Các nghiên c u v
c
c ......................... 8
1.1.2. Các nghiên c u v c
.......................................... 9
1.2. Nh ng công trình nghiên c u v
c
- Hà N i ........................................................................................... 9
1.2.1. Các nghiên c u v
c Vi t Nam ............................................ 11
1.2.2. Các nghiên c u v
- Hà N i ......................... 21
1.3. Nh n xét rút ra t các công trình nghiên c



n chuy n ti p
(t
c ngày 12-8-1921) ........................................................... 69
u ki
i ................................................................................... 69
m hình th c ................................ ............................................. 75
m n i dung ................................................................ .............. 78
cc
(t sau ngày 12-8...................................... 84
3.3.1. B i c nh l ch s ................................................................................... 84
m hình th c ................................ ............................................. 85
m n i dung ................................................................ .............. 88
Ti u k
................................................................................................ . 92
I S NG XÃ H
- HÀ N I
C.............................................................................................. 94
4.1. Các v
chính tr - xã h i ........................................................................ 94
c
qu n lý dân ng
.................................. 94
4.1.2. B máy qu n lý c
................................................................... 100
4.1.3. M t s thi t ch t qu n ...................................................................... 109
4.1.4. Qu n lý n p s ng ................................ ................................................ 112
4.1.5. Qu n lý tr t t tr an ............................................................................ 114
4.2. M t s khía c nh c

T ng h p tên g i c

B ng 2.3.

T ng h p lo

B ng 2.4.

Phân lo

B ng 3.1.

S

c
- Hà N i
c
c-

c

48
49

n các n

nh v

nc


B ng 4.5.

63
64

c 1906

65

c 1906

67

ng (1920-1945)

101

ng (1920-1945)

102
-1945)

102
104

n (1920-1945)
ng c

40
48

B ng 4.10.

So sánh chi phí m t s k t t

136

B ng 4.11.

M

137

B ng 4.12.

Chi phí t t

t công

th t

c
a thôn Th

ct t

c

109
117
132

;v
c Vi
i sánh v i
c, lu t làng c a m t s qu c gia khác cùng ch u
ng c
c, Nh t B n; v vi c
mc
c qua các th i k ; v bài h c kinh nghi m trong
vi c qu n lý xã h i Vi
m s
c
c, hi n nay có hàng nghìn
t p trung t
nc
u và m t kh
ng l
c kh o
m t i chính các c
ng s n sinh ra chúng. S
ng không ch v lo i
hình, ch t li u, ch vi
n i dung ph n ánh c
c hình
thành nên nh
ng nghiên c u ho
t/m t s
c c th
suy chi
c tính chung c
c Vi t Nam, ho c tìm hi u nh ng v n

cl
y.
Trong khi ch
i nh ng cái nhìn h th
và toàn di n v
u mà ch c ch
c c n ph i có s chung tay góp s c c a
nhi u cá nhân, t p th nhà nghiên c u v i nh ng n l c và s
th i gian, ti n
c a, công s c, áp d ng nh
u qu
x lý kh
u tài li
t m t c n ph i
c trong m t dòng ch y liên t c, m t khác c
c thù
c
c nh
a lý riêng bi t. Ch khi có c hai cái nhìn l ch
1


i y, thì m i có th nhìn nh n v
c m t cách th
s
u c a nó.
1.2. M
m g p g l n trong gi i nghiên c
nay là g
cv i

v
c Vi
n di
chuy n ti p gi
cc v
cc
u th k XX.
t hi n m t s nghiên c
c c th ,
nh ng v
l ch s d a trên ngu
u này, th m chí là ch
c Hà N i
ng nghiên c u, song v n còn thi u v ng nghiên c u v h th ng
- Hà N i
i góc nhìn s li u h c, nh m ch ra nh
hình th c và n i dung ph n ánh c
c m
a lý c th ,
n hi u bi t sâu s
c Vi t Nam nói chung.
1.3. Dù là lo i hình tài li u quen thu c, song th c t vi c s d ng, khai thác
c còn r t nhi
có s tùy ti n trong công b gi i
thi
u, nh t là
i tính toàn v n c
n, thi u s phân bi t rõ
gi
i l p, sao

chính câu chuy n c a
2


quá kh . Vi c nghiên c u quá trình phát tri
- Hà N i s
góp ph n cung c p lu n c khoa h c cho vi c xây d ng
c,
c, h tr
qu n lý xã h i c
m t cách hi u qu .
V i nh
nh ch n v
n s li
c
- Hà N
tài lu n án Ti
h c.
2. M
ng và ph
2.1. M
u
- Góp ph n tìm hi
c Vi t Nam, t l ch s hình thành và phát tri n,
m và giá tr s li u.
s li u c
c bi
i v i nghiên c u i s ng
xã h i
- Hà N i

c còn r i rác các c
c công b trong
nh ng n b n g
- Tìm hi u quá trình hình thành và phát tri n c
c
- Hà
N i, bao g
u ki
n phát tri
m v hình th c,
n i dung c a t
n, t trong m i liên h
iv
c Vi t Nam
nói chung.
nh ng thông tin ph n ánh c a ngu
c, phác h a nh ng
n c a i s ng xã h i
- Hà N i, nh m làm n i b t giá tr s
li u chính c a ngu n.
2.4
ng nghiên c u:
- Hà N i v
t
ngu n s li u.
c là b lu t chính th
a m t làng hay m t c
ng
nông thôn. Dù m
n phát tri

c v qu n lý kinh thành
K y u H i th o Khoa h c Qu n lý và phát tri n
- Hà N i, NXB Hà N
o k ni m 1000
h
- Hà N i, Hà N i, tr.161-182.
Nguy n Th B c (2009), M i quan h gi a pháp lu
i
s ng xã h i Vi t Nam hi n nay, LVTHS Lu t h
i.
c làng M L c , T p chí Nghiên c u L ch s
(2), tr.81-84.
S qu n lý c
iv
c trong l ch
s T p chí Nghiên c u L ch s (3), tr.42-51.
cC
B cK
T p chí Nghiên c u L ch s (3), tr.73-83.
(1919)
nc
c nên làm th
, Nam Phong
t p chí (26), tr.109.
u tìm hi u v c
m
B c K qua m t s
n t c l b ng ch
T p chí Hán Nôm (1),
tr.58-71.



15.
16.

17.
18.
19.

20.
21.
22.

23.
24.
25.
26.

27.
28.
29.
30.
31.
32.

i Doãn (2010), T
c, m t cách ti p c n l ch s , NXB
i.
Nguy n Lan Dung (2005), Sinh ho t làng xã huy n Hoàn Long, t
trong cu c c

Các giá tr truy n th
i Vi t Nam hi n nay, Hà N i, tr.154-255.
V m ts
c làng Vi t
ng b ng B c B ,
LAPTSKH L ch s , Hà N i.
c và qu n lý làng xã, NXB Khoa h c Xã h i,
Hà N i.
c và pháp lu
T
(1), tr.44-57.
Tr
c trong xây d ng nông thôn
m
B môn L ch s
ng và phát tri n (1974-2014), NXB
CTQG, Hà N i, tr.119-130.
Hoàng H
C
c , Nam Phong t p chí (36), tr.
t nét cá tính làng xã Vi t Nam truy n th ng:
Nhìn t
, T p chí Nghiên c
(2), tr.75-77.
Ninh Vi t Giao (cb) (1998),
c Ngh An, NXB Chính tr Qu c gia,
Hà N i.
Ninh Vi
c trong xã h
T

48.

Nguy n Th L Hà (2012), T
m chính sách c
i Pháp thu c T p chí Khoa h c Xã h i Vi t Nam (9), tr.
Nguy n Th L Hà (2013), Cu c th nghi m chính sách c
chính c a chính quy n Pháp t
(1913-1920) , T p chí Nghiên
c u L ch s (3), tr.46-56.
Nguy n Th L Hà (2014),
ng c a chính sách c
i s ng làng xã t
i k Pháp thu c, LATS L ch s ,
Hà N i.
Tr n Th Thu Hà (2010),
cc
huy n L p Th ch t
Yên (1921-1942)
i.
Th H o (2003),
- Hà N i,
tài H
Dân gian Vi t Nam.
Th H
pl
, T p chí
Hán Nôm (3), tr.48-53.
Th H o (2010), L
- Hà N i, Hà N i, NXB Th
i.

u (2009), V
qu n lý làng xã t nh Phú Th t
n
(Qua n
c c
i c
i),
LVTHSLS
i.
Di
L làng và
ng c
i v i pháp lu t hi n
T p chí Nghiên c u L ch s (1), tr.1-11.
Nguy n Th Kim Hoa (1999),
c dòng h trong m t s
ng huy n Ki n Th y , T p chí Hán Nôm (2), tr.72-75.
Ki u Thu Ho
c và các giá tr
n
c Hà Tây c truy
T
(3), tr.3-9.
154


49.
50.
51.
52.

khoa & Vi
i.
Hùng (cb) (2009),
c Hà N i, t p 2, NXB T
n Bách
khoa & Vi
i.
Nguy
Tác ph
c t ng gi i
ng H Chí Minh, t p 2, NXB KHXH, Hà N i, tr.723-1069.
Bùi Th Huy n (2010),
cc
n Yên L c, t
(1921-1942),
i.
Tính hi
i và s chuy n bi n c
t
Nam th i c
i, NXB CTQG, Hà N i.
ng Th
c và vai trò c
u
ki n xây d
c pháp quy n Vi t Nam hi n nay, LVTHS Lu t h c,
i.
a danh
và tài li
v làng xã B c K ,

nH
N ps
oc
i Công giáo Vi t Nam, NXB T
n Bách khoa, Hà
N i, tr.243-272.
155


64.

65.

66.

67.

68.
69.
70.

71.
72.
73.
74.
75.
76.
77.
78.
79.

ng b ng
sông H ng , T p chí Khoa h c Xã h i Vi t Nam (1), tr.64-71.
Nguy n Th Qu
ng b ng
sông H ng, LATS Tôn giáo h c, Hà N i.
Nguy n Th
cc
n Vi t Yên, t nh B c
Giang,
i.
Tr
um
ch Hán Nôm v Hà N i c
trong kho sách c a Vi n Nghiên c
T p chí Hán Nôm (4),
tr.54-49.
Nguy n H i K (1996), M t làng Vi t c truy n
ng b ng B c B , NXB
Khoa h c Xã h i, Hà N i.
c Khánh, Lê H ng Khánh, T Hi n Minh (1996),
c Qu ng
c 1945, S
ng Ngãi.
Nguy
(2001),
a b B c K th i Pháp thu , T p chí Nghiên
c u l ch s (3), tr.43-48.
), L ch s Vi t Nam, t p 3, NXB Giáo d c, Hà N i.
Phan Huy Lê (cb) (2010), a b c Hà N i: huy n Th
n,

i.
t vài nh n xét v ch
a th
, T p chí Dân t c h c (2),

83.
84.
85.
86.

87.
88.

89.

90.
91.
92.
93.

94.

95.
96.

c-

c trong làng xã

T p chí Nghiên c u L ch s (4), tr.43-49.

cc
ng b ng B c B , NXB Chính
tr Qu c gia, Hà N i.
Shimao Minoru (2002), S li
n vi
c
B c b Vi t Nam th i Lê , T p chí Hán Nôm (2), tr.12-22.
Nguy n H
m
n khoán l
nv
h c
t
T p chí Hán Nôm (2), tr.47-51.
Ph m Xuân
M y nét v tình hình các làng xã
t nh B c Ninh th i k 1921c T p chí Nghiên c u L ch s
(1), tr.12-23, 27.
H
u các hình th c gi gìn tr t t tr an trong
c làng xã huy n Phú Bình - Thái Nguyên th i thu
T p chí
Khoa h c và Công ngh (3), tr. 96-99
Tr
Di s n Hán Nôm Vi t Nam
y u, t p I, NXB
Khoa h c Xã h i, Hà N i.
Tr
Di s n Hán Nôm Vi t Nam
y u, t p II, NXB

Nguy
c Nghinh (1978), L
Nông thôn Vi t Nam trong
l ch s (nghiên c u xã h i nông thôn truy n th ng), t p II, NXB KHXH, Hà
N i, tr.148-161.
Kim Ng
u m t s v
trong
c các làng xã (huy n L p Th ch i Pháp thu
T p
chí Nghiên c u L ch s (3), tr.52-57.
Nguy n Quang Ng c (1996), M t s
ng giá tr
c ph n ánh trong
cc
a các làng thu c huy
u th k XX ,
Các giá tr truy n th
i Vi t
Nam hi n nay, t p II, Hà N i, tr.196-243.
Nguy n Quang Ng c (1998),
c, m
c qu n lý nông
thôn Vi t Nam truy n th ng , Vi t Nam h c-K y u h i th o qu c t l n th
nh t, Nxb. Th gi i, Hà N i, tr.544-550.
Nguy n Quang Ng c (2009), M t s v
làng xã Vi t Nam, NXB
i.
Nguy n Tá Nhí (d ch) (1993),
c c Hà Tây, B o tàng t ng h p S

ng (và nh

c, NXB

i khác) (2012),

c, Hà N i.
114.

Ph

n Vi t Nam qua m t s
T p chí Khoa h c và Ph n (1), tr.6-9, 18.

làng xã c truy
115.

c và phong t c

Nguy n Th

ng (1989), Gi i thi u kho sách t c l

n Vi n Nghiên

c u Hán Nôm , T p chí Hán Nôm (2), tr.40-43
- Hà N

116.
li

d c, Hà N i.
c (1999), Vi t Nam nh ng s ki n l ch s (1858-1918), NXB

120.

Giáo d c, Hà N i.
121.

Nguy n Th Minh Quý (2011), Nghiên c

c c truy n

huy
122.

i.

Lê Th Quý (2004), Nh ng v

ph n

c

c t nh B c Ninh

Hà N i, 65 tr.

123.

Ph m Qu nh (1930), V


mi n núi Ngh

cv

T p chí Nghiên c u L ch s (50),

tr.58-61.
127.

Tên làng xã Vi

u th k XIX thu c các t nh t Ngh

ra: Các

tr n t ng xã danh b lãm (1981), NXB KHXH, Hà N i.
128.

t ngu n s
cc
th i c

li u phong phú-nh

n

, Vi n S h c (1992), Nông dân và nông thôn Vi t Nam

i, t p 2, NXB KHXH, Hà N i, tr.253-264

144.
145.
146.

c, Hà N i.
i s ng th
ch s Vi t Nam, Hà
c huy n Th ch Th t,
NXB

ng Xã h i, Hà N i.
H
c Th (2003), L làng Vi t Nam trong tâm th c dân gian, NXB
Thông tin, Hà N i.
H
c Th
ng (1999), L làng Vi t Nam, NXB Hà N i, Hà
N i.
c Th , Nguy
a
,
NXB B
, Hà N i.
n (2004),
c v i vi c xây d
huy n Qu nh Ph , Thái Bình
ih
i.
Nguy n H u Thông (cb) (2007), M ch s ng c
c trong làng Vi t


147.
148.
149.
150.
151.

152.
153.
154.
155.
156.
157.
158.
159.

160.
161.

162.
163.

Võ Quang Tr
m, tuy n ch n, gi i thi u) (2000),
c Thanh Hoá, NXB Khoa h c Xã h i, Hà N i.
Tr n T (1984),
u t ch c c a làng Vi t c truy n B c B , NXB
KHXH, Hà N i.
c trong quá trình th c hi n dân ch
nông

c làng Nh t trong vi c xây
d
t nh Hà Nam
ih
i.
Hu nh Khái Vinh (1994-1996),
c m i v i vi c xây d
hóa
ng b ng B c B ,
tài c p B
ih
Hà N i, Hà N i.
Ph m Th
l và l t th
i th i H ng
T p chí Hán Nôm (5), tr.33-37.
Ph m Th Thùy Vinh (2005), Nghiên c
c ch Hán
c a Tri u Tiên và Vi t Nam,
tài nghiên c u t i Hàn Qu c t tháng 9/20049/2005 do Qu Cao h c Hàn Qu c tài tr .
Ph m Th Thu Vinh (2005),
um cb
c c nh t c a Tri u Tiên , T p chí Hán Nôm (3), tr.61-67.
Ph m Th Thùy Vinh (2006),
c ch
Hán Tri u Tiên và Vi t Nam th i k Trung C
, T p chí Nghiên c u
c Á (2)
161


Experience in Indochine 1860-1940, University of Winconsin
-colonial and Colonial
Beyond Hanoi:
Local Government in Vietnam, Vietnam Update Series, pp.54-89.

169.
Religious Studies Review
(1), pp.24-39.
170.

atholic Village
and their Conventions in the Red River Delta , Vietnam Social Sciences (3),
pp.74-81.
TI NG NGA
171.
n (1996), Nh ng khía c nh kinh t
c làng xã mi n B c Vi t Nam (th k XVIII-n
u th k XIX), LATS,
TI NG TRUNG
172. Ph
[Research on
Village Covenants in Vietnamese Rural Communities Management], Lu n án
Ti
t h c.

173.

C
kí hi


180.
181.
hi

, VTTKHXH.

182.

, kí
HU 0571

.

183.
, VTTKHXH.
184.
(
Hoàn Long, Hadong
185.
186.
187.
188.
t
189.
t

, VTTKHXH.
-08,
, VTTKHXH.
, VTTKHXH.


, VTTKHXH.
, VTTKHXH.

, VTTKHXH.
163


196.
-16

.

197.
, VTTKHXH.
198.
199.
200.
201.

202.
203.
204.
205.
206.
207.
208.
209.
210.
211.

[
]
a2/27, VNCHN.
[
],
a2/26, VNCHN.
[
],
,
VNCHN.
[
],
,
VNCHN.
[
]
,
VNCHN.
[
],
,
VNCHN.
[
],
,
VNCHN.
[
],
,
VNCHN.

235.
236.
237.
238.
239.
240.

[Hoàn Long

],

,

VNCHN.
VHv.2605, VNCHN.
[
], kí hi u A.1410, VNCHN.
[Yên Lãng dân phong t c l ], kí hi u A.2901, VNCHN.
[Hoàn Long Tây giáp khoán l ], kí hi u AF.a2/30, VNCHN.
T c l ph
c, kí hi u A.715, VNCHN, b n d ch t p 1 c a Vi n S h c
do
ng d ch (2 t p), Hà N i, 1974.
T c l ph
c, kí hi u A.715, VNCHN, b n d ch t p 2 c a Vi n S h c
ng d ch (2 t p), Hà N i, 1973.
[
], kí hi
, VTTKHXH.
[

[Th a sao chính b n Th Quan thôn tu b c i
], kí hi
, VTTKHXH.
[Qu nh Lôi tr
c], ký hi
, VTTKHXH.
[
c], kí hi u H 0200,
VTTKHXH.
[B ch Mai xã Nh t Nh M t N
c b ], E7,
1924, No 2397, TTLTQGI.
165


241.
242.
243.
244.

IV.
245.
246.
247.
248.
249.

[
ng bi],
ng Hàng B , qu n Hoàn Ki m.