ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-----------------------

PHẠM MINH NGUYỆT

THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN DU LỊCH TẠI
MỘT SỐ ĐIỂM TÍN NGƢỠNG THỜ MẪU Ở HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH

Hà Nội – 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-----------------------

PHẠM MINH NGUYỆT

THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN DU LỊCH TẠI
MỘT SỐ ĐIỂM TÍN NGƢỠNG THỜ MẪU Ở HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH

NGƢỜI HƢỚNG DẪN THỰC HIỆN: TS. PHẠM LÊ THẢO

Hà Nội – 2014


3.2. Về chất lƣợng dịch vụ du lịch tại các đền, phủ thờ Mẫu ........................................... 87
3.3. Về sản phẩm du lịch .................................................................................................. 91
3.4. Về quảng bá, xúc tiến du lịch ..................................................................................... 96
Tiểu kết chƣơng 3.............................................................................................................. 98
KẾT LUẬN ....................................................................................................................... 99


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
BQL

Ban quản lý

BYT

Bộ y tế

CSHT

Cơ sở hạ tầng

GS

Giáo sƣ

HDV

Hƣớng dẫn viên

KT - XH


1. Lý do chọn đề tài
Du lich
̣ tâm linh là mô ̣t trong nhƣ̃ng loa ̣i hin
̣
̀ h du lich

tƣơng đố i mới , có xu

hƣớng phát triể n khá rô ̣ng . Hiê ̣n nay, loại hình du lịch này thƣ̣c sƣ̣ đã và đang rấ t phát
triể n ở nhiề u quố c gia trên thế giới đặc biệt là ở Châu Á nhƣ Ấn Độ, Nhật Bản, Trung
Quốc, Thái Lan. Ở Việt Nam, du lich
̣ tâm linh thƣờng gắ n với hoạt động hành hƣơng
tới các trung tâm tín ngƣỡng tôn giáo , đă ̣c biê ̣t là các trung tâm tín ngƣỡng thờ Mẫu
trên khắ p cả nƣớc đã phát triển tƣ̀ rấ t sớm và trở thành tâ ̣p tu ̣c lâu đời trong xã hô ̣i . Tuy
nhiên, hoạt động này chƣa thể coi là mô ̣t loại hình du lịch thƣ̣c sƣ̣ do sƣ̣ phát triể n
manh nha, mang tính cu ̣c bô ̣ điạ phƣơng và thiế u tính hê ̣ thố ng.
Ở Hà Nội, tín ngƣỡng Mẫu có nhiều điều kiện phát triển và trở thành sản phẩm
du lịch đặc thù trong chính sách phát triển du lịch chung của quốc gia. Dƣới góc độ
kinh doanh du lịch thì tín ngƣỡng thờ Mẫu là một tài nguyên văn hóa, một di sản văn
hóa quý giá cần đƣợc khai thác hiệu quả, làm sống dậy truyền thống cha ông với nhƣ̃ng
nét đẹp truyền thống. Việc tổ chức khai thác tốt và phát triển đa dạng các loại hình du
lịch văn hóa, trong đó có du lịch tâm linh bên cạnh các loại hình du lịch khác là động
lực thúc đẩy nền kinh tế phát triển xứng với tiềm năng du lịch vốn có của Thủ đô. Hơn
thế nữa, việc này sẽ góp phần vào việc bảo tồn và gìn giữ vốn văn hóa truyền thống đặc
sắc của dân tộc trong thời kỳ hội nhập và tƣơng lai của nƣớc nhà một cách bền vững.
Mặc dù vậy, nguồn tài nguyên quý giá này chƣa thực sự trở thành một sản phẩm du
lịch văn hóa.
Để có thể khai thác và sử dụng tối ƣu các giá trị văn hóa của tin
́ ngƣỡng Mẫu
cho hoạt động du lịch tín ngƣỡng tôn giáo trở thành một sản phẩm du lịch thực sự thì

4


- Tác giả Trƣơng Sĩ Hùng là chủ biên cuốn “Lịch sử tín ngƣỡng Đông Nam Á”
xuất bản năm 2000, tái bản năm 2003 [17]. Trong tác phẩm này, tác giả đã giới thiệu
về tín ngƣỡng thờ Mẫu và lễ hội thờ Mẫu qua đó tác giả kết luận tín ngƣỡng thờ Mẫu ở
Việt Nam mang sắc thái điển hình ở Đông Nam Á.
Trong những tác phẩm của mình, các tác giả Nguyễn Chí Bền (tác giả cuốn
Văn hóa dân gian những phác thả) [7], tác giả Trƣơng Quốc Thắng (tác giả cuốn Lễ hội
dân gian ở Nam bộ) [38], và tác giả Nguyễn Đăng Duy (tác giả cuốn Văn hóa tâm linh) [12]
đã nghiên cứu và đề cập đến tục thờ Mẫu ở Nam bộ và con đƣờng đƣa tín ngƣỡng thờ Mẫu
ở miền Bắc vào miền Nam..
- Năm 2004, tác giả Đặng Văn Lung đƣa ra cuốn “Văn hóa Thánh Mẫu” với rất
nhiều tâm huyết dƣới góc độ văn hóa - lịch sử và văn học, ông đã dẫn chứng khá nhiều
tƣ liệu về các “Mẫu” nhƣng lại chƣa thực sự đặt vấn đề ở góc độ tín ngƣỡng tôn giáo
[23].
- Tác giả Mai Thanh Hải năm 2005 có tác phẩm “Tìm hiểu tín ngƣỡng truyền
thống Việt Nam” với quan điểm thờ Mẫu ở Việt Nam có cội nguồn bản địa và thờ Mẫu
xuất phát từ triết lý nhân sinh [15].
Về phát triển du lịch tín ngưỡng tôn giáo.
Cùng với các tài liệu về tín ngƣỡng và văn hóa tâm linh của các tác giả, nhà
nghiên cứu Việt Nam đã nêu ở trên, còn có một số công trình, tài liệu nghiên cứu về
phát triển du lịch văn hóa tâm linh tín ngƣỡng nhƣ:
- Cuốn sách chuyên khảo “Ứng xử văn hóa trong du lịch” của các tác giả Trần Thúy
Anh (chủ biên), Nguyễn Thu Thủy, Nguyễn Thị Anh Hoa, năm 2010. Cuố n sách đƣơ ̣c các
tác giả đề cập tới việc tính cấp thiết của việc nghiên cứu và áp dụng văn hóa vào hoạt động
du lich
̣ ở Viê ̣t Nam thông qua viê ̣cphân tić h, diễn trin
̀ h pháttriể n của văn hóa và những ứng
xƣ̉ , sƣ̣ tƣơng tác lẫn nhau giƣ̃a văn hóa với các liñ h vƣ̣c của cuô ̣c số ng tƣ̀ truyề n thố ng đế n

trung nghiên cứu về các giá tri ̣văn hóa đă ̣c sắ c truyề n thố ng với hoa ̣t đô ̣ng du lich
̣ và
việc triển khai các phƣơng pháp tổ chức hƣớng dẫn, tham quan cho khách du lịch tại
các điểm du lịch văn hóa tín ngƣỡng đă ̣c thù và đƣa ra các giải pháp phù hợp nhằm góp
phần phát triển bền vững cho phát triển ngành du lịch Việt Nam nói chung, du lịch văn
hóa và du lịch tâm linh tín ngƣỡng nói riêng.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
- Mục đích:

6


+ Vận dụng những kiến thức đã học, hệ thống hóa các vấn đề về cơ sở lý luận, tín
ngƣỡng thờ Mẫu của ngƣời Việt vùng châu thổ sông Hồng, Hà Nội. Xác định những
giá trị có thể khai thác cho phát triển du lịch tại các điểm tín ngƣỡng loại này.
+ Từ lý luận và thực tiễn khai thác du lịch tại một số điểm tín ngƣỡng Mẫu ở Hà Nội,
đề xuất một số giải pháp đẩy mạnh hoạt động du lịch dựa trên việc khai thác các giá
trị của các điểm tín ngƣỡng thờ Mẫu tại Hà Nội.
- Nhiệm vụ:
+ Nghiên cứu hệ thống hóa các vấn đề lý luận và thực tiến về tín ngƣỡng, tín
ngƣỡng thờ Mẫu, những cơ sở hình thành và tồn tại của tín ngƣỡng thờ Mẫu, những
quan niệm về con ngƣời và cuộc sống con ngƣời biểu hiện trong tín ngƣỡng thờ Mẫu
của ngƣời Việt vùng châu thổ sông Hồng, Hà Nội.
+ Xác định những nội dung , giá trị phục vụ du lịch trên phƣơng diện hoạt động
tham quan, hƣớng dẫn khách du lịch tại các điểm tín ngƣỡng thờ Mẫu của ngƣời Việt
vùng châu thổ sông Hồng, Hà Nội.
+ Phân tích đánh giá thực trạng khai thác các giá trị của các điểm tín ngƣỡng
thờ Mẫu ở Hà Nội cho phát triển du lịch.
+ Đề xuất các giải pháp nhằm đẩy mạnh khai thác các giá trị của các điểm tín
ngƣỡng thờ Mẫu ở Hà Nội cho phát triển du lịch.

triển du lịch tín ngƣỡng ở các điểm du lịch tín ngƣỡng thờ Mẫu.
- Phƣơng pháp thực địa: Đi thực tế tại các điểm tham quan du lịch có tín ngƣỡng
thờ Mẫu trong phạm vi nghiên cứu, qua đó điều tra trực tiếp bằng quan sát, phỏng vấn,
chụp ảnh... đây là hiǹ h thƣ́c nghiên c ứu nhằ m khám phá , điều chỉnh và bổ sung các
thang đo, sử dụng kỹ năng phỏng vấn trực tiếp với khách hàng. Các câu hỏi ban đầu
đƣợc thiết kế là bảng hỏi mở để thu thập thêm các thông tin thích hợp từ phía khách
hàng và các chuyên gia. Thực hiện bƣớc này để tìm thêm các thông tin mới, bổ sung
vào mô hình nghiên cứu cũng nhƣ loại bỏ các thông tin, chỉ số không thích hợp nhằm
tạo ra một bảng hỏi phù hợp cho nghiên cứu chính thức.
Các đối tƣợng đƣợc tiến hành thảo luận, phỏng vấn là khách du lịch tại điểm tín
ngƣỡng gồm nhiều đối tƣợng khác nhau, đến đây với nhiều mục đích khác nhau. Việc
8


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Trần Thúy Anh, Triệu Thế Việt, Nguyễn Thu Thủy, Phạm Thị Bích Thủy (2011),
Giáo trình Du lịch văn hóa – Những vấn đề lý luận và nghiệp vụ, Nxb Giáo dục.
2. Trầ n Thúy Anh (chủ biên), 2010, Ứng xử văn hóa trong du lịch, Nxb Đa ̣i ho ̣c Quố c
gia Hà Nô ̣i
3. Toan Ánh (2005), Nếp cũ hội hè đình đám, Nxb Trẻ, Hà Nội
4. Đặng Văn Bài (2007), Bảo tồn di sản văn hoá phi vật thể- từ góc nhìn toàn cầu
hoá, Tạp chí di sản số 4.
5. Ban tôn giáo Chính phủ (2005), Văn bản pháp luật Việt Nam về tín ngưỡng, tôn
giáo, Nxb Tôn giáo.
6. Nguyễn Chí Bền (2004), Bảo tàng với việc bảo tồn Di sản Văn hoá phi vật thể,Tạp
chí Di sản văn hoá số 7.
7. Nguyễn Chí Bề n (2003), Văn hóa dân gian những phác thảo , Nxb Văn hóa thông
tin.
8. Nguyễn Chí Bền (2005), Về nhiệm vụ sưu tầm, bảo tồn di sản văn hoá phi vật thể
trong giai đoạn 2001-2005, Tạp chí Di sản văn hoá Số 3.

Nxb Tôn giáo, Hà Nội.
25. Trần Thị Mai (chủ biên), Vũ Hoài Phƣơng, La Anh Hƣơng, Nguyễn Khắc Toàn,
2009, Giáo trình Tổng quan du lịch, Nxb Lao Động.
26. Nguyễn Văn Mạnh (chủ biên), 2006, Giáo trình Quản trị Kinh doanh Lữ hành,
Nxb Khoa học và Kỹ thuật Hà Nội.
27. Phạm Tro ̣ng Lê Nghĩa (2009), Bài giảng Tổng quan du lịch, Lƣu hành nội bộ Trƣờng Cao đẳng nghề Du lịch Vũng Tàu.
28. Vũ Dƣơng Ninh (chủ biên), 2008, Lịch sử Văn minh Thế giới, Nxb Giáo du ̣c.
29. Thích Minh Nghiêm (Dịch), 2010, Nghi lễ thờ Mẫu , Văn hóa và Tập tục , Nxb
Thời đa ̣i.
30. Nhiều tác giả, Hỏi và Đáp về cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Văn hóa – Thông tin.
31. Hƣơng Nguyên (2004), Quanh tục thờ Mẫu, Tạp chí Di sản văn hoá số 7.
32. Thuận Phƣớc (2011), Phong tục Dân gian- Nghi lễ Thờ Mẫu, Nxb Hồng Đức.
10


33. Văn Quảng (Biên soa ̣n) (2009), Văn hóa tâm linh Thăng Long , Hà Nội, Nxb Lao
đô ̣ng.
34. Quố c hô ̣i nƣ ớc CHXHCN Việt Nam, Luật Du lịch, số 44/2005/QH11 ngày 14-62005 của QH khóa XI, kỳ họp thứ 7
35. Quố c Hô ̣i nƣớc CHXHCN Viê ̣t Nam , Luật di sản văn hoá, 2001, sửa đổi bổ sung
năm 2009.
36. Trần Đăng Sinh, 2002, Những khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ
tiên của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ hiện nay, Nxb Chính trị Quốc gia Hà
Nội.
37. Trần Đức Thanh, 2008, Nhập môn khoa học du lịch, Nxb ĐHQG Hà Nội.
38. Trƣơng Quố c Thắ ng (2003), Lễ hội dân gian ở Nam bộ, Nxb
39. Trƣơng Thìn (2005), Tôn trọng tín ngưỡng bài trừ mê tín dị đoan, Nxb Văn hóa
Thông tin.
40. Ngô Đức Thịnh (2004), Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng ở Việt Nam, Nxb Khoa
học xã hội, Hà Nội.
41. Ngô Đức Thịnh (2012), Đạo Mẫu Việt Nam, Nxb Tôn Giáo.