ĐạI HọC QUốC GIA Hà NộI
TRƯờNG ĐạI HọC KHOA HọC Xã HộI Và NHÂN VĂN
-----------------------------------

NGUYễN VÂN ANH

VĂN HóA LàNG - Xã Và Sự BIếN ĐổI CủA Nó
TRONG ĐIềU KIệN KINH Tế THị TRƯờNG
ở VIệT NAM HIệN NAY
(Qua khảo sát ở tỉnh H-ng Yên)

Luận văn Thạc sĩ
Chuyên ngành Triết học

Hà Nội - 2014


ĐạI HọC QUốC GIA Hà NộI
TRƯờNG ĐạI HọC KHOA HọC Xã HộI Và NHÂN VĂN
-----------------------------------

NGUYễN VÂN ANH

VĂN HóA LàNG - Xã Và Sự BIếN ĐổI CủA Nó
TRONG ĐIềU KIệN KINH Tế THị TRƯờNG
ở VIệT NAM HIệN NAY
(Qua khảo sát ở tỉnh H-ng Yên)

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Triết học
Mã số: 60 22 03 01




CHƢƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP XÂY DỰNG VĂN HÓA
LÀNG- XÃ PHÙ HỢP VỚI SỰ BIẾN ĐỔI TRONG ĐIỀU KIỆN KINH
TẾ THỊ TRƢỜNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY (QUA KHẢO SÁT Ở
TỈNH HƢNG YÊN)....................................... Error! Bookmark not defined.
2.1. Thực trạng văn hóa làng- xã ở Hƣng Yên trong điều kiện
kinh tế thị trƣờng ..................................... Error! Bookmark not defined.
2.1.1. Khái quát chung .............................. Error! Bookmark not defined.
2.1.2. Thực trạng văn hóa làng- xã ở Hưng Yên trong điều kiện
kinh tế thị trường ..................................... Error! Bookmark not defined.
2.2. Giải pháp để xây dựng văn hóa làng- xã phù hợp với sự biến đổi
trong điều kiện kinh tế thị trƣờng .............. Error! Bookmark not defined.
2.2.1. Giải pháp về kinh tế- xã hội ............ Error! Bookmark not defined.
2.2.2. Giải pháp về chính trị- xã hội ......... Error! Bookmark not defined.
2.2.3. Giải pháp về văn hóa- xã hội .......... Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN .................................................... Error! Bookmark not defined.
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 11


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Ở Việt Nam, các chiến lược phát triển kinh tế - xã hội quốc gia hay từng khu
vực đều phải đặt nông nghiệp - nông thôn như một khu vực kinh tế - xã hội trọng
điểm và giàu tiềm năng, có tính quyết định đối với sự phát triển. Trong bối cảnh này,
nếu giải quyết tốt các vấn đề văn hóa ở nông thôn chúng ta sẽ có những tiền đề và
điều kiện cơ bản để giải quyết các vấn đề về phát triển kinh tế - xã hội và văn hóa
khu vực, bởi phát triển văn hóa vừa là mục tiêu vừa là động lực của sự phát triển
kinh tế - xã hội ở từng địa phương, khu vực và cả nước.
Văn hóa phải được gắn kết với quá trình phát triển kinh tế - xã hội với điều

đang có cơ hội và điều kiện chuyển dịch về nông thôn. Ma chay, cưới xin vẫn có xu
hướng quay lại với tập tục rườm rà, tốn kém, xen lẫn cả mê tín dị đoan.
Chính vì lẽ đó, việc xây dựng văn hóa làng - xã là nhằm bảo vệ và phát huy các
giá trị của dân tộc Việt Nam và phát huy tính tích cực của nó. Văn hóa làng - xã vừa là
kết quả hoạt động của những con người ở làng, đồng thời là môi trường, động lực làm
cho từng thành viên trong cộng đồng làng giữ gìn những giá trị văn hóa truyền thống
và tiếp tục tạo ra những giá trị văn hóa tiên tiến. Và chỉ khi đó văn hóa làng - xã mới
thực sự khẳng định vai trò góp phần điều chỉnh các quan hệ xã hội, dẫn tới sự biến đổi
trong điều kiện kinh tế thị trường, làm động lực phát triển của xã hội Việt Nam.
Xác định tầm quan trọng và tính bức thiết hiện nay, tác giả chọn đề tài
nghiên cứu “Văn hóa làng – xã và sự biến đổi của nó trong điều kiện kinh tế thị
trường ở Việt Nam hiện nay (qua khảo sát ở tỉnh Hưng Yên)” làm luận văn, nhằm
nhận diện và phân tích rõ hơn sự hình thành và vai trò của văn hóa làng - xã ở Việt
Nam nói chung và ở tỉnh Hưng Yên nói riêng.
2. Tổng quan tình hình nghiên cứu
Đề tài làng - xã cổ truyền hầu như không được bất cứ một cuốn sử chính
thức của một vương triều nào đề cập đến. Tuy nhiên nếu khảo sát thật kỹ các bộ sử
cũ như Việt sử lược, Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương
mục, Đại Nam thực lục… cũng có thể tìm được một số thông tin liên quan đến làng
xã dưưới góc độ cơ cấu tổ chức, luật pháp, chính trị, quân sự, văn hóa và xã hội.
Bên cạnh các bộ chính sử, nguồn tư liệu hết sức quan trọng là các ghi chép hay các
công trình khảo cứu của các học giả lớn trước đây như Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú,
Phạm Đình Hổ, Ngô Cao Lãng… Điều đáng lưu ý là ở nước ta có một hệ thống
sách địa lý - lịch sử xuất hiện từ rất sớm như các bộ quốc chí (của Nguyễn Trãi,

2


Phan Huy Chú, Lê Quang Định, Nguyễn Văn Siêu, Quốc sử quán triều Nguyễn…),
các bộ khu vực và tỉnh chí (của Lê Quý Đôn, Trịnh Hoài Đức, Khiếu Năng Tĩnh,



nay” của tập thể tác giả Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh; “Mô hình làng
văn hóa ở nông thôn hiện nay” của Thu Linh; “Sự biến đổi của làng xã Việt Nam
ngày nay ở đồng bằng sông Hồng” của Tô Duy Hợp; “Tín ngưỡng làng xã” của Vũ
Ngọc Khánh; “Nếp cò - Làng xóm Việt Nam” của Toan Ánh; “Hương ước hồn quê”
của Toan Ánh; “Bản sắc văn hóa làng trong xây dựng nông thôn đồng bằng Bắc
Bộ” của TS. Lê Quý Đức...
Trong các công trình trên, các tác giả đã bàn về văn hóa tinh thần và văn hóa
vật chất ở làng xã. Nhiều tác giả đã đề cập đến hội làng, nếp sống, phong tục, tôn
giáo, sân khấu dân gian, văn hóa nghệ thuật dân gian... Một số chuyên luận không
những có ý kiến nhận xét về di sản của làng xã, về các mặt kinh tế - xã hội, văn hóa
mà còn nêu lên những điểm tích cực và cả những tiêu cực của làng xã trong quá
trình dựng nước và giữ nước.
Đề tài này của tác giả không trùng nội dung nghiên cứu của các công trình
trên. Mặt khác, tác giả muốn khai thác và trình bày cụ thể sự biến đổi của văn hóa
làng – xã trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam nói chung và ở tỉnh Hưng
Yên nói riêng.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển văn hóa làng - xã, vai trò của văn
hóa làng- xã, sự biến đổi của văn hóa làng – xã trong điều kiện kinh tế thị trường, đánh
giá nền văn hóa làng- xã Việt Nam hiện nay nhằm đưa ra một số giải pháp khắc phục
mặt hạn chế, phát huy mặt tích cực, góp phần phát triển đất nước trong điều kiện kinh
tế thị trường ở Việt Nam hiện nay qua khảo sát ở tỉnh Hưng Yên.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Khái lược lịch sử làng - xã ở Việt Nam.
- Khái quát các đặc trưng của văn hóa làng - xã
- Làm rõ sự biến đổi của văn hóa làng- xã trong trong điều kiện kinh tế thị
trường ở Việt Nam hiện nay qua khảo sát ở tỉnh Hưng Yên.

thị trường hiện nay ở Việt Nam.
7. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
- Luận văn góp phần làm rõ một số vấn đề về lí luận văn hóa làng - xã
- Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho những ai quan tâm.
8. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn có nội
dung gồm 2 chương, 6 tiết.

5


CHƢƠNG 1
VĂN HÓA LÀNG - XÃ TRONG ĐIỀU KIỆN
KINH TẾ THỊ TRƢỜNG Ở VIỆT NAM
1.1. Khái lƣợc về văn hóa
1.1.1. Định nghĩa văn hóa
Văn hóa là sản phẩm của con người; là hệ quả của sự tiến hóa nhân loại. Nhờ có
văn hóa mà con người trở nên độc đáo trong thế giới sinh vật và khác biệt so với những
con vật khác trong thế giới động vật. Tuy nhiên, để hiểu về khái niệm “văn hóa” đến
nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau, do đó có những định nghĩa khác nhau về văn hóa.
Ở Việt Nam, văn hóa cũng được định nghĩa rất khác nhau. Hồ Chí Minh cho
rằng “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát
minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ
thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặt ăn, ở và các phương thức sử
dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa”[67, tr.431]. Với cách
hiểu này, văn hóa sẽ bao gồm toàn bộ những gì do con người sáng tạo và phát minh ra.
Cũng giống như định nghĩa của Tylor, văn hóa theo cách nói của Hồ Chí Minh sẽ là
một “bách khoa toàn thư” về những lĩnh vực liên quan đến đời sống con người.
Trong những năm gần đây, một số nhà nghiên cứu ở Việt Nam và kể cả ở
nước ngoài khi đề cập đến văn hóa, họ thường vận dụng định nghĩa văn hóa do

1.1.2. Vai trò của văn hóa đối với sự phát triển kinh tế - xã hội
Với ý nghĩa văn hóa là nền tảng tinh thần của đời sống xã hội, văn hóa phải
được xem vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế- xã hội. Văn
hóa là động lực cho sự phát triển con người, là nhân tố bên trong, nhân tố nội sinh.
Văn hóa khơi dậy và phát huy mọi tiềm năng sáng tạo của con người, phát huy năng
lực bản chất người. Mối quan hệ con người với văn hóa là gắn liền nhau, văn hóa
vừa thể hiện trong con người, đồng thời văn hóa là môi trường, là điều kiện cho sự
hình thành, phát triển nhân cách con người. Tức là, văn hóa góp phần vào điều tiết
quá trình phát triển kinh tế- xã hội.
Trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam, văn hóa luôn được xác định
là mục tiêu của sự nghiệp cách mạng và điều đó thể hiện một cách nhất quán trong
đường lối văn hóa của Đảng ta từ ngày mới thành lập đến nay. Trong mỗi chính
sách kinh tế- xã hội luôn đòi hỏi phải bao hàm nội dung và mục tiêu văn hóa. Xây

7


dựng và phát triển kinh tế phải nhằm mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội công
bằng, văn minh, con người phát triển toàn diện”, nhằm mục đích nâng cao chất
lượng đời sống xã hội, tạo cơ sở vật chất cho sự phát triển lành mạnh về đời sống
tinh thần. Đặt văn hóa là mục tiêu bởi vì mọi tâm huyết và công sức mà Đảng và
nhân dân ta đang bỏ ra sẽ trở thành vô nghĩa, nếu như mục tiêu cuối cùng của chúng
ta không phải là xây dựng một xã hội Việt Nam và những con người Việt Nam phát
triển toàn diện trong một cuộc sống đầy đủ về vật chất và cao đẹp về tinh thần.
Đối với một quốc gia, phát triển và tăng trưởng kinh tế không đồng nhất với
nhau. Muốn phát triển bền vững và toàn diện thì động lực không thể thiếu là phát
triển văn hóa. Văn hóa phát triển mạnh và đúng hướng có khả năng phát huy mặt
tích cực, hạn chế mặt tiêu cực của các nhân tố khách và chủ quan của các điều kiện
bên trong và bên ngoài, bảo đảm cho sự phát triển của xã hội được hài hòa, cân đối,
lâu bền. Văn hóa hướng dẫn và thúc đẩy người lao động không ngừng phát huy

nhân tố sau: Nguồn lực tài nguyên thiên nhiên; Nguồn vốn; Nguồn khoa học công
nghệ; Nguồn lực con người. Trong đó, nguồn lực con người có vai trò quyết định,
đây là chìa khoá của mọi chìa khoá. Con người tổ chức sản xuất, quản lý sản xuất
tạo ra sản phẩm xã hội. Vì vậy cùng với quá trình phát triển phải hiện đại hoá dân
tộc, trước hết cần phải hiện đại hoá nguồn lực con người. Đầu tư vào giáo dục đào
tạo phải được coi là đầu tư cơ bản để đi tắt đón đầu trong quá trình phát riển. Con
người phải được phát triển toàn diện về trí lực và thể lực, tư tưởng, lý tưởng, đạo
đức, lối sống, đủ điều kiện để bước vào điều kiện kinh tế thị trường. Văn hoá phải
làm bà đỡ để cho sự ra đời của nền kinh tế tiên tiến văn minh thông qua việc hoàn
thành hệ thống pháp lý và đạo lý xã hội, chống lại những tiêu cực phản giá trị, phản
văn hoá do nền kinh tế thị trường dã man tạo ra.
Hiện nay, đất nước ta đang trong điều kiện kinh tế thị trường, đòi hỏi con
người phải có trình độ ngày càng cao: trình độ nhận thức, trình độ học vấn, trình độ
chuyên môn, kỹ thuật. Nền kinh tế thị trường đòi hỏi phải nắm chắc khoa học kỹ
thuật tiên tiến nhất, vấn đề ngoại ngữ, vi tính, tin họ…thì mới có thể hòa nhập với
thế giới phát triển được. Bên cạnh trình độ nhận thức, trình độ khoa học kỹ thuật để
phát triển kinh tế, con người xã hội hiện đại cũng phải có văn hoá: những hiểu biết
về văn hoá nghệ thuật (để sáng tạo và hưởng thụ – nếu không được đào tạo cơ bản
khó mà hưởng thụ được các tác phẩm văn học nghệ thuật), có mối quan hệ xã hội
tốt đẹp dựa trên nền tảng của chuẩn mực xã hội.

9


1.2. Văn hóa làng- xã
1.2.1. Khái lược lịch sử làng - xã
Theo nhà nghiên cứu Trần Quang Đức, văn hóa Việt Nam không phải cái gì
đó xa lạ mà ngược lại rất gần gũi, bình dị xung quanh chúng ta. Bản sắc văn hóa
Việt Nam xuất phát từ làng, văn hóa làng- xã là cái rất riêng chỉ Việt Nam với có.
Thật vậy, văn hóa làng- xã mang bản sắc của một lối sống cộng đồng, là nơi mà


Đào Duy Anh (2010), Việt Nam văn hóa sử cương, Nxb.Văn học, Hà Nội.

2.

Nguyễn Trọng Chuẩn, Nguyễn Văn Huyên (đồng chủ biên - 2002) Giá trị
truyền thống trước những thách thức của toàn cầu hóa, Nxb. Chính trị quốc
gia, Hà Nội

3.

Trần Văn Giàu (1980), Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam,
Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.

4.

Nguyễn Văn Huyên (1995), Góp phần nghiên cứu văn hoá Việt Nam, Nxb.
Khoa học xã hội, Hà Nội, 2 tập.

5.

Đỗ Huy – Chu Khắc (2005), Nhân cách văn hoá trong bảng giá trị Việt Nam,
Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

6.

Vũ Khiêu (chủ biên) (2000), Văn hóa Việt Nam – xã hội và con người, Nxb.
Khoa học xã hội, Hà Nội.

7.


Trần Văn Bính (chủ biên - 2000), Lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của
Đảng, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội

14.

C. Mác - Ph. Ăngghen (1993), Toàn tập, tập 3, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.

15.

C. Mác - Ph. Ăngghen (1993), Toàn tập, tập 8, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.

11


16.

Cù Huy Cận (chủ biên – 1995), Đinh Gia Khánh, Các vùng văn hóa Việt
Nam, Nxb. Văn học, Hà Nộ

17.

Nguyễn Thị Phương Châm (2009), Biến đổi văn hóa ở các làng quê hiện
nay, Nxb. Văn hoá - Thông tin, Viện Văn hoá. Hà Nội.

18.

Phan Đại Doãn (2001), Làng xã Việt Nam một số vấn đề kinh tế - văn hóa xã hội, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.

19.

26.

Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh (2001), Cộng đồng làng xã Việt
Nam hiện nay, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.

27.

Tô Duy Hợp (2000), Nông thôn trong bước quá độ sang kinh tế thị trường,
Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.

28.

Tô Duy Hợp (Chủ biên - 2000), Sự biến đổi của làng xã Việt Nam ngày nay
ở đồng bằng sông Hồng, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.

29.

Đỗ Huy - Trường Lưu (1990), Bản sắc dân tộc của văn hóa, Viện Văn
hóa, Hà Nội.

30.

Nhiều tác giả(2008), Nông dân, nông thôn và nông nghiệp: Những vấn đề
đang đặt ra”, Nxb. Tri thức, Hà Nội.

31.

Nguyễn Duy Quý (1998), “Văn hóa làng và sự phát triển”,Tâm lý học

32.


38.

Nguyễn Thừa Kỷ, Văn hóa Việt Nam truyền thống: một góc nhìn, Nxb.
Thông tin và truyền thông

39.

Nhiều tác giả (1993), Tìm về bản sắc dân tộc của văn hóa, Tạp chí nghiên
cứu Văn hóa nghệ thuật xuất bản, Hà Nội

40.

Nhiều tác giả (1997), Nông thôn Việt Nam trong lịch sử, tập 1, Nxb Khoa
học xã hội, Hà Nội.

41.

Nhiều tác giả (1997), Nông thôn Việt Nam trong lịch sử, tập 2, Nxb. Khoa
học xã hội, Hà Nội.

42.

Nhiều tác giả (1995), Từ điển văn hóa cổ truyền Việt Nam, Nxb. Thế giới, Hà Nội.

43.

Hữu Ngọc (1989), Tên làng xã Việt Nam cuối thế kỷ XIX, Nxb. Khoa học xã
hội, Hà Nội.


phố Hồ Chí Minh.

50.

Đặng Kim Sơn (2008), Nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam – hôm
nay và mai sau, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.

51.

Đặng Kim Sơn (2008), Kinh nghiệm quốc tế về nông nghiệp, nông thôn,
nông dân trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Nxb. Chính trị
quốc gia, Hà Nội.

52.

Sở Văn hóa Thông tin và Thể thao Quảng Nam (11/1997), Một số vấn đề về
xây dựng thôn - bản văn hóa.

53.

Lê Bá Thảo (1998), Việt Nam lãnh thổ và các vùng địa lý, Nxb. Thế giới, Hà Nội.

54.

Hoàng Trinh (2000), Bản sắc dân tộc và hiện đại hóa trong văn hóa,
Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.

55.

Hà Xuân Trường (1994), Văn hóa - Khái niệm và thực tiễn, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội.


62.

Vụ Văn hóa quần chúng (1991), Đời sống văn hóa ở cơ sở - Thực trạng và
những vấn đề cần giải pháp, Viện Văn hóa và Nxb. Văn hóa - Thông tin,
Hà Nội.

14


63.

Trần Quốc Vượng (1996), Theo dòng lịch sử, Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội

64.

Trần Quốc Vượng (2000), Văn hóa Việt Nam tìm tòi và suy nghĩ, Nxb Văn
hóa dân tộc, Hà Nội

65.

Trần Quốc Vượng (Chủ biên - 2005), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Giáo
dục, Hà Nội

66.

Từ điển Triết học (1976), Nxb Sự thật, Hà Nội.

67.



Một số đặc điểm tâm lý của người nông dân Việt Nam ảnh hưởng tiêu cực
đến

quá

trình

hội

nhập

kinh

tế-

Nguyễn

Hồi

Loan.

/>75.

Xây dựng văn hóa, con người Việt Nam trong Nghị quyết Trung ương 9
khóa XI PGS.TS Đào Duy Quát (Hội đồng Lý luận – Phê bình VHNT Trung
ương).

/>
Viet-Nam-trong-Nghi-quyet-Trung-uong-9-khoa-XI-8816/


Nghị quyết về nhiệm vụ phát triển kinh tế- xã hội năm 2014 của Hội đồng
nhân dân tỉnh Hưng Yên khóa XV- kỳ họp thứ sáu.

82.

Nghị quyết về tiếp tục đẩy mạnh thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã
hội 6 tháng cuối năm 2014 của Hội đồng nhân dân tỉnh Hưng Yên khóa XVkỳ họp thứ tám.

16