ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HÀ HUY TUẤN

Quan niệm của I. Cantơ về bản chất của nhận thức
trong tác phẩm phê phán lý tính thuần túy

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội - 2005


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Immanuen Cantơ (1724-1804) là người sáng lập triết học cổ điển Đức.
Bằng lý luận nhận thức được trình bày chủ yếu trong Phê phán lý tính thuần
tuý mở đầu thời kỳ phê phán, ông được coi là người đã làm "cuộc cách mạng
Côpécníc trong triết học" khi đặt lại vấn đề bản chất của nhận thức trên cơ sở
lập ra một "toà án lý tính" xem xét những điều kiện khả thể, giới hạn và khả
năng nhận thức của con người. Lấy sự phê phán nhận thức luận của hai trào
lưu siêu hình học nổi danh đương thời là chủ nghĩa duy lý và chủ nghĩa kinh
nghiệm làm tiền đề, I.Cantơ dự định xây dựng một khoa học triết học bắt đầu
từ nền tảng của nhận thức, với mong muốn tìm ra nguyên tắc bản nhiên của lý
tính; và quả thực ông đã có đóng góp vĩ đại cho lịch sử triết học với tư cách là
người tổng hợp tri thức nhân loại và làm cầu nối tư tưởng phương Tây từ cận
đại đến hiện đại.
Triết học I.Cantơ đậm tính nhân văn với mục đích đem lại cho con
người một cách nhìn mới về thế giới và về bản thân mình. Theo I.Cantơ, triết
học phải tạo lập cho con người một nền tảng thế giới quan mới, vạch ra những
nguyên tắc cơ bản của cuộc sống và những lý tưởng nhân đạo. Các vấn đề

chất của nhận thức trong tác phẩm này sẽ tạo cơ sở cho việc nghiên cứu các tư
tưởng khác của I.Cantơ và góp phần lý giải sức sống của nó trong các trào lưu
triết học phương Tây hiện đại.
Mặt khác, việc giảng dạy lịch sử triết học phương Tây ở nước ta hiện
nay đang được đẩy mạnh, đòi hỏi phải có thêm nhiều công trình đi vào tìm
hiểu, nghiên cứu mảng đề tài quan trọng và khó khăn này, phục vụ công tác
giảng dạy và nghiên cứu lý luận. Với những lý do trên, tôi chọn “Quan niệm
của I.Cantơ về bản chất của nhận thức trong tác phẩm Phê phán lý tính
thuần tuý” làm đề tài cho luận văn thạc sỹ của mình.
*

Từ đây: - Số đầu là số thứ tự trong danh mục tà i liệu tham khảo;


2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Cho đến nay ở Việt Nam đã có một số công trình viết về triết học
I.Cantơ nói chung và tác phẩm Phê phán lý tính thuần tuý nói riêng theo
nhiều phương diện khác nhau. Thứ nhất là loại công trình viết về triết học
I.Cantơ, trong đó có bàn đến nhận thức luận của ông. Ngoài bản triết học
thường thức chủ yếu trình bày giản lược tư tưởng I.Cantơ của Nguyễn Đình
Thi, trước hết, các tác giả chỉ ra việc I.Cantơ đã phân biệt tri thức khoa học
với tri thức thông thường, thực ra là phân biệt nhận thức tiên nghiệm và nhận
thức kinh nghiệm. Trần Thái Đỉnh trình bày nhận thức luận của I.Cantơ theo
trình tự lôgíc của cuốn Phê phán lý tính thuần tuý, khẳng định "tri thức đích
thực, tức tri thức khoa học bao giờ cũng chắc chắn vì tất yếu và phổ quát và
được áp dụng một cách tiên thiên tuyệt đối"; điều này được I.Cantơ chứng
minh bằng các tri thức luận lý, toán học, vật lý, và cố gắng xây dựng nó trong
môn siêu hình học [Xem: 8, tr.24]. Cách trình bày này có ưu điểm là bám sát
tác phẩm gốc của I.Cantơ nhưng chưa đánh giá mặt tích cực và hạn chế của
ông. Tác giả Nguyễn Văn Huyên khẳng định "I.Cantơ đối lập hai loại tri thức:

bẩm sinh" của R.Đềcáctơ, "chân lý vĩnh cửu" của G.V.Lépnít mà thôi [Xem:
33, tr.92-93]. Học thuyết về "antinômia" và "lôgíc tiên nghiệm" của I.Cantơ
chỉ ra mâu thuẫn không thể giải quyết được của lý tính thuần tuý khiến cho lý
tính phải cậy đến lòng tin, phản ánh thực trạng phổ biến của triết học duy tâm
lúc đó là đều xuất phát từ thần học và không vượt qua khuôn khổ của thần
học; nhưng đồng thời nó cũng là điểm khởi đầu của lôgíc biện chứng khoa
học [Xem: 47, tr.66]. Như vậy, tư tưởng biện chứng của I.Cantơ cũng là một
giá trị, tác giả Đặng Hữu Toàn đánh giá: "Không chỉ "nêu lại phép biện
chứng" mà các nhà siêu hình thế kỷ XVII-XVIII đã đưa nó vào lãng quên,
không chỉ làm cho nó thoát khỏi địa vị của một thứ triết lý hão huyền, một
"nghệ thuật hùng biện" như các nhà triết học cổ đại Hy Lạp quan niệm,
I.Cantơ đã tạo ra trong hệ thống triết học duy tâm tiên nghiệm của mình một


hình thức mới của phép biện chứng - phép biện chứng tiên nghiệm" [41,
tr.23]. Cách tiếp cận triết học cũng là một vấn đề được các học giả quan tâm ở
I.Cantơ. Tác giả Hồ Sỹ Quý khẳng định triết học I.Cantơ mang tinh thần phê
phán hết sức rõ rệt, đã phê phán một cách trực diện và không thương tiếc toàn
bộ "linh hồn" của triết học tiền bối; triết học nào cũng ít nhiều sử dụng vũ khí
phê phán nhưng phê phán được nâng lên thành một phương thức xây dựng tư
tưởng, được hệ thống hoá thành một cách tiếp cận riêng thì chỉ có ở I.Cantơ
[Xem: 29, tr.283-284]. Tác giả Đỗ Minh Hợp chỉ ra đặc trưng của cách tiếp
cận tiên nghiệm của triết học I.Cantơ là "quay lại với ý thức chỉ được làm
sáng tỏ hơn, chỉ có tính chất đặc thù hơn", tức là một cách tiếp cận xác định
đối với việc phân tích ý thức [Xem: 12, tr.265-266]. Vấn đề "cái siêu việt",
"cái siêu nghiệm" được tác giả Phạm Minh Lăng và Phạm Văn Chung đề cập
như là sức mạnh kỳ diệu của trí tuệ cũng là nội dung mang tính thời đại.
Những hạn chế và giá trị của nhận thức luận I.Cantơ được trình bày xen kẽ,
rải rác trong các bài viết. Có thể rút ra hạn chế chủ yếu là tính chất duy tâm và
bất khả tri trong việc nhận thức thế giới. Nhưng không thể phủ nhận công lao

nghiên cứu luận văn này.
3. Mục đích và nhiệm vụ của luận văn
Mục đích của luận văn: Từ sự phân tích cách tiếp cận và những luận
điểm cơ bản của I.Cantơ, luận văn góp phần làm rõ quan niệm của ông về bản
chất của nhận thức trong tác phẩm Phê phán lý tính thuần tuý.
Để thực hiện mục đích trên, luận văn có các nhiệm vụ sau:
1) Phân tích bối cảnh ra đời của tác phẩm, cách tiếp cận của I.Cantơ về
nhận thức trong tác phẩm.
2) Phân tích những nội dung cơ bản nhất thể hiện quan niệm của
I.Cantơ về bản chất của nhận thức.


3) Đánh giá một cách khái quát quan niệm của I.Cantơ về bản chất của
nhận thức.
4. Cơ sở lý luận, phương pháp và phạm vi nghiên cứu
- Cơ sở lý luận
Luận văn được thực hiện trên cơ sở những nguyên lý, quan điểm cơ
bản của chủ nghĩa Mác - Lênin về lịch sử triết học.
- Phương pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng phương pháp so sánh, lôgíc - lịch sử, phân tích - tổng
hợp nhằm tái hiện và đánh giá quan niệm của I.Cantơ về bản chất nhận thức.
- Phạm vi nghiên cứu
Luận văn chủ yếu tập trung làm rõ quan niệm của I.Cantơ về bản chất
của nhận thức trong Phê phán lý tính thuần tuý.
5. Đóng góp mới của luận văn
Một là, luận văn góp phần làm rõ nguồn gốc lý luận quan niệm của
I.Cantơ về bản chất của nhận thức trong Phê phán lý tính thuần tuý.
Hai là, bước đầu đánh giá những tích cực cũng như hạn chế trong nhận
thức luận của I.Cantơ.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

học Quốc gia Hà Nội.
7. Đại học Khoa học xã hội và nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội
(2004), Kỷ yếu Hội thảo khoa học Triết học cổ điển Đức: nhận thức
luận và đạo đức học.
8. Trần Thái Đỉnh (1974), Triết học Kant, Văn mới, Sài Gòn.
9. Nguyễn Vũ Hảo (2004), Tư tưởng của I.Cantơ về sự thống nhất của lý
luận nhận thức và đạo đức học trong nhân học. Kỷ yếu Hội thảo khoa
học Triết học cổ điển Đức: nhận thức luận và đạo đức học, Trường
Đại học Khoa học xã hội và nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội.


10. Ted Honderich (chủ biên - 2002), Hành trình cùng triết học, (Biên
dịch: Lưu Văn Hy), Nxb. Văn hoá Thông tin, Hà Nội.
11. Đỗ Minh Hợp (1997), Vai trò của triết học I.Cantơ đối với sự phát
triển của triết học. I.Cantơ - người sáng lập nền triết học cổ điển Đức,
Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, tr.294-298.
12. Đỗ Minh Hợp (1997), Cách tiếp cận tiên nghiệm với việc phân tích ý
thức ở I.Cantơ và E.Huxéc. I.Cantơ - người sáng lập nền triết học cổ
điển Đức, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, tr.265-275.
13. Đỗ Minh Hợp (2004), Bản thể luận E.Huxéc với chủ nghĩa duy tâm
tiên nghiệm I.Cantơ. Kỷ yếu Hội thảo khoa học Triết học cổ điển
Đức: nhận thức luận và đạo đức học, Trường Đại học Khoa học xã
hội và nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội.
14. Nguyễn Văn Huyên (1996), Triết học Imanuin Cantơ, Nxb. Khoa
học xã hội, Hà Nội.
15. E.V.Ilencov (2003), Lôgíc học biện chứng (Người dịch: Nguyễn Anh
Tuấn), Nxb. Văn hoá Thông tin, Hà Nội.
16. Immanuel Kant (2004), Phê phán lý tính thuần tuý (Dịch và chú giải:
Bùi Văn Nam Sơn; Dẫn luận: Thái Kim Lan), Nxb. Văn học, Hà Nội.
17. Âu Dương Khang (2004), Phương thức tư duy chủ thể tính của

thức trong triết học cổ điển Đức. Kỷ yếu Hội thảo khoa học Triết học
cổ điển Đức: nhận thức luận và đạo đức học, Trường Đại học Khoa
học xã hội và nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội.
29. Hồ Sĩ Quý (1997), Tính độc đáo của triết học I.Cantơ. I.Cantơ người sáng lập nền triết học cổ điển Đức, Nxb. Khoa học xã hội, Hà
Nội, tr.283-293.


30. Stanley Rosen (2004), Triết học nhân sinh, (Biên dịch: Nguyễn Minh
Sơn, Lưu Văn Hy, Nguyễn Đức Phú; Hiệu đính: Hoàng Thị Thơ),
Nxb. Lao động, Hà Nội.
31. Samuel Enoch Stumpt và Donald C.Abel (2004), Nhập môn triết học
phương Tây, (Biên dịch: Lưu Văn Hy), Nxb. Tổng hợp, thành phố Hồ
Chí Minh.
32. Samuel Enoch Stumpt (2004), Lịch sử triết học và các luận đề, (Biên
dịch: Đỗ Văn Thuấn, Lưu Văn Hy; Hiệu đính: Nguyễn Việt Long),
Nxb. Lao động, Hà Nội.
33. Lê Công Sự (1997), Về học thuyết phạm trù trong triết học I.Cantơ,
I.Cantơ - người sáng lập nền triết học cổ điển Đức, Nxb. Khoa học xã
hội, Hà Nội, tr.83-93.
34. Lê Công Sự (1997), Quan niệm về "vật tự nó" của I.Cantơ và sự
đánh giá của một số nhà triết học tiêu biểu về quan niệm đó, I.Cantơ người sáng lập nền triết học cổ điển Đức, Nxb. Khoa học xã hội, Hà
Nội, tr.104-111.
35. Lê Công Sự (2003), Mối quan hệ giữa các phạm trù và hệ thống các
luận đề giác tính thuần tuý trong triết học I.Cantơ, Tạp chí Triết học
(8), tr.48.
36. Lê Công Sự (2004), Nhận thức luận của I.Cantơ - Nhìn từ triết lý
Đông phương. Kỷ yếu Hội thảo khoa học Triết học cổ điển Đức: nhận
thức luận và đạo đức học, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân
văn - Đại học Quốc gia HN.
37. Lê Văn Sự (2004), Học thuyết phạm trù của I.Cantơ, Luận án tiến sĩ

không thể biết của Cantơ, Tạp chí Triết học (6), tr.48.
47. Vũ Văn Viên (1997), Học thuyết về "antinômia" và "lôgíc tiên
nghiệm" của I.Cantơ. I.Cantơ - người sáng lập nền triết học cổ điển
Đức, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 49-66.


48. Vũ Văn Viên (2000), Lôgíc mệnh đề và ý nghĩa của nó, Tạp chí Triết
học (5), tr.58.
49. Vũ Văn Viên (2004), Quan niệm của I.Cantơ về bản chất của nhận
thức và ý nghĩa của nó. Kỷ yếu Hội thảo khoa học Triết học cổ điển
Đức: nhận thức luận và đạo đức học, Trường Đại học Khoa học xã
hội và nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội.
50. Viện Triết học, Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô (1998), Lịch sử
phép biện chứng, tập III - Phép biện chứng cổ điển Đức, (Dịch và
hiệu đính: Đỗ Minh Hợp), Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.