TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ CHĂM LO BỒI DƯỠNG THẾ HỆ CÁCH
MẠNG CHO ĐỜI SAU

Chăm lo bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một nội dung quan trọng
trong tư tưởng Hồ Chí Minh. Người cho rằng: “Đoàn viên và thanh niên ta nói
chung là tốt, mọi việc đều hăng hái xung phong... Đảng cần phải chăm lo giáo dục
đạo đức cách mạng cho họ, đào tạo họ thành những người thừa kế xây dựng chủ
nghĩa xã hội vừa “hồng” vừa “chuyên”[1]. Quán triệt tư tưởng của Hồ Chí Minh,
Đảng ta trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng đã luôn quan tâm đến việc đào
tạo, bồi dưỡng thế hệ trẻ. Đặc biệt trong giai đoạn cách mạng hiện nay, chăm lo bồi
dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là vấn đề quan trọng và có ý nghĩa chiến lược,
nhằm đào tạo, bồi dưỡng thế hệ trẻ đáp ứng với yêu cầu của sự nghiệp xây dựng
thành công Chủ nghĩa xã hội ở nước ta.
I. CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ CHĂM LO
BỒI DƯỠNG THẾ HỆ CÁCH MẠNG CHO ĐỜI SAU
1. Cơ sở lý luận
a. Hồ Chí Minh kế thừa truyền thống tốt đẹp của dân tộc về chăm lo bồi
dưỡng thế hệ tương lai.
Lịch sử phát triển của dân tộc Việt Nam là lịch sử của sự kế tục nhau liên tiếp
giữa các thế hệ. Thế hệ đi trước đấu tranh và lao động cho những thế hệ đi sau, thế
hệ đi sau kế thừa, phát huy sự nghiệp của thế hệ đi trước, làm cho đất nước phát
triển không ngừng. Ông cha ta có câu: “Con hơn cha là nhà có phúc”, để nói về mối
quan hệ giữa các thế hệ, trực tiếp là hai thế hệ liền kề, từ đó tiến hành bồi dưỡng, giáo
dục và bàn giao thế hệ một cách tốt nhất.
Trong chiều dài lịch sử , ông cha ta luôn coi trọng giáo dục: Lòng yêu nước,
yêu lao động, tự hào, tự tôn dân tộc, tinh thần đoàn kết, tư tưởng nhân văn, nhân
1


đạo... cho thế hệ tương lai. Đặc biệt, các triều đại phong kiến Việt Nam rất quan
tâm đến việc học tập của thế hệ trẻ. Chính vì vậy, hiếu học đã trở thành một trong

nên sau khi đi khắp thế giới về nước, Người thường nhắc lại câu nói của Khổng
Tử: “Học không biết chán, dạy không biết mỏi”[3].
Hồ Chí Minh tiếp thu văn minh và nền giáo dục Phương Tây, với những tư
tưởng tiến bộ như: Đề cao sự tự do, bình đẳng, bác ái, khẳng định những giá trị cao
quý của con người, coi trọng việc giáo dục và đào tạo. Khi tiếp thu nền giáo dục
Phương Tây, Người đã chỉ ra mối quan hệ chặt chẽ, biện chứng giữa học và hành,
giữa lý luận và thực tiễn.
Hồ Chí Minh tiếp thu có chọn lọc những yếu tố tích cực, những tư tưởng tiến
bộ của tinh hoa văn hoá phương Đông và phương Tây, đồng thời Người đấu tranh
loại bỏ những mặt hạn chế của nó, để hình thành tư tưởng của mình về bồi dưỡng
thế hệ cách mạng cho đời sau. Cũng vì lẽ đó, Người khẳng định: “chỉ có những
người cách mạng chân chính mới thu hái được những hiểu biết quý báu của thời
đại trước để lại”[4].
c. Hồ Chí Minh tiếp thu, vận dụng sáng tạo quan điểm của chủ nghĩa Mác
- Lênin về giáo dục bồi dưỡng thế hệ tương lai
Đến với chủ nghĩa Mác - Lênin, Hồ Chí Minh tiếp thu và vận dụng sáng tạo
quan điểm của các nhà kinh điển về việc giáo dục, bồi dưỡng thế hệ trẻ trong cách
mạng vô sản. Chủ nghĩa Mác - Lênin là yếu tố quyết định bản chất nội dung tư
tưởng Hồ Chí Minh về chăm lo bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau.
Theo Mác, thắng lợi của cuộc đấu tranh thúc đẩy sự phát triển xã hội loài
người trong thời đại mới, hoàn toàn phụ thuộc vào việc bồi dưỡng giáo dục thế hệ
công nhân đang lớn. Mác cho rằng: Bộ phận giác ngộ nhất của giai cấp công nhân
nhận thức rất rõ ràng tương lai của họ và do đó tương lai của cả loài người hoàn
3


toàn phụ thuộc vào việc giáo dục thế hệ công nhân đang lớn. Còn Ăngghen khi bàn
về vai trò của thanh niên cũng chỉ ra: Chúng ta là Đảng của tương lai, mà tương lai
thuộc về thanh niên.
Trên cơ sở tư tưởng của Mác - Ăngghen, Lênin đã khẳng định vai trò của thế

cũng như toàn thể nhân dân Việt Nam. Người cho rằng, phải xây dựng một nền
giáo dục mới, “một nền giáo dục hoàn toàn Việt Nam”. Hồ Chí Minh nói: “Trước
hết phải ra sức tẩy sạch ảnh hưởng giáo dục nô dịch của thực dân còn sót lại, như:
thái độ thờ ơ đối với xã hội, xa đời sống lao động và đấu tranh của nhân dân, học
lấy bằng cấp, dạy theo lối nhồi sọ”[8].
b. Thực tiễn việc chăm lo bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau của Hồ
Chí Minh
Thực tiễn trong suốt quá trình hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh luôn coi
trọng và thường xuyên quan tâm đến việc bồi dưỡng thế hệ trẻ Việt Nam. Người đã
nhìn thấy những phẩm chất tốt đẹp của thanh niên, cũng như vai trò của họ đối với
vận mệnh của đất nước. Người dùng những lời lẽ tha thiết để kêu gọi thanh niên:
“Hỡi Đông Dương đáng thương hại, Người sẽ bị chết mất nếu đám thanh niên già
của người không sớm hồi sinh”[9].
Không chỉ dừng lại ở những bài nói, bài viết, mà Hồ Chí Minh còn trực tiếp tổ
chức, giáo dục bồi dưỡng thế hệ trẻ Việt Nam. Năm 1925, để chuẩn bị cho sự ra đời
của Đảng, Người đã bắt tay vào việc giác ngộ, tập hợp thanh niên yêu nước trong tổ
chức: “Hội Việt Nam cách mạng thanh niên”, đào tạo ra những cán bộ trẻ làm nòng
cốt cho cách mạng Việt Nam sau này.
Cách mạng Tháng Tám thành công, mở ra một thời kỳ mới trong lịch sử dân
tộc, trên cơ sở đánh giá đúng đắn và tin tưởng vào thế hệ trẻ trong giai đoạn cách
mạng mới, Hồ Chí Minh nói: “Một năm khởi đầu từ mùa xuân. Một đời khởi đầu
5


từ tuổi trẻ, tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội: Các cháu phải xung phong thực hành
đời sống mới để trở thành những công dân mới, xứng đáng với nước Việt Nam
Dân chủ Cộng hoà”[10].
Trong cuộc kháng chiến trường kỳ và gian khổ chống thực dân Pháp xâm
lược, Hồ Chí Minh đã đặt niềm tin vào sức mạnh của thanh niên đối với sự nghiệp
giải phóng dân tộc. Người cho rằng, xây dựng nền giáo dục phải gắn với nhiệm vụ

phát triển của dân tộc. Sở dĩ xác định như vậy, vì theo Người bồi dưỡng thế hệ
cách mạng cho đời sau, tức là chăm lo đến tương lai của dân tộc. Nước nhà thịnh
hay suy, dân tộc có trường tồn và phát triển được hay không, đều phụ thuộc vào thế
hệ trẻ, cũng như việc bồi dưỡng giáo dục họ. Hồ Chí Minh khẳng định: “thanh niên là
người chủ tương lai của nước nhà. Thật vậy, nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh
một phần lớn là do các thanh niên”[16].
Từ quan niệm đúng đắn trên, Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng Đảng, Nhà
nước, mọi tổ chức xã hội, các thế hệ đi trước, mỗi gia đình, phải nhận thức sâu sắc
về vai trò và tầm quan trọng của việc chăm lo bồi dưỡng thế hệ trẻ. Mọi người ai
cũng phải làm hết trách nhiệm đối với công việc “quan trọng” và lâu dài này.
Đồng thời, Người cũng chỉ ra nhiệm vụ của thế hệ trẻ là noi gương thế hệ đi trước,
thường xuyên rèn luyện phấn đấu, để không những đáp ứng với yêu cầu của cách
mạng, mà phải vượt lên những gì thế hệ đi trước mong muốn. Người nói: “Thanh
niên muốn làm chủ cho xứng đáng thì ngay hiện tại phải rèn luyện tinh thần và lực
lượng của mình, phải làm việc để chuẩn bị cho tương lai đó”[17].
b. Mục đích của việc chăm lo bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau
Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ ra mục đích việc chăm lo bồi dưỡng thế hệ cách
mạng cho đời sau, là đào tạo ra những cán bộ cho Đảng, đào tạo ra những chủ nhân
tương lai của đất nước. Như vậy, nền giáo dục cách mạng sẽ đào tạo thế hệ trẻ trở
7


thành những công dân có ích cho nước nhà, đó là một nền giáo dục nhằm phát triển
đầy đủ những năng lực sẵn có của các em, để các em trở thành những con người
phát triển toàn diện trong tương lai. Hồ Chí Minh cho rằng: “Trường học của
chúng ta là trường học của chế độ dân chủ nhân dân, nhằm mục đích đào tạo
những công dân và cán bộ tốt, những người chủ tương lai tốt của nước nhà” [18] và
Người còn khẳng định: “Về mọi mặt, trường học của chúng ta phải hơn hẳn trường
học của Thực dân và Phong kiến”[19].
Theo Hồ Chí Minh, mục đích việc chăm lo bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho

mặt: đạo đức cách mạng, giác ngộ xã hội chủ nghĩa, văn hoá, kỹ thuật, lao động
sản xuất”[21].
Tính toàn diện trong bồi dưỡng giáo dục thế hệ trẻ thể hiện cụ thể ở những nội
dung sau:
Giáo dục, bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau, trước hết là phải giáo
dục, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng.
Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn quan tâm xây dựng mục đích, lý tưởng sống cho
mọi người, nhất là cho thế hệ trẻ. Theo Người, nếu thanh niên sống có lý tưởng cao
đẹp, có bản lĩnh chính trị vững vàng, thì dù gặp khó khăn gian khổ đến đâu, họ
cũng không từ bỏ con đường đã chọn, con đường đem lại độc lập tự do cho Tổ
quốc, hạnh phúc cho nhân dân, suốt đời phấn đấu hy sinh cho sự nghiệp của Đảng.
Người dịch câu nói của Mạnh Tử để nói về phẩm chất của người cách mạng mà
thế hệ trẻ cần phấn đấu vươn tới:
“Giầu sang không quyến rũ
Nghèo khó chẳng chuyển lay
Uy vũ không khuất phục”.
9


Chăm lo bồi dưỡng lý tưởng cách mạng cho thanh niên, sẽ giúp cho thanh
niên tránh được những sai lầm, có lập trường tư tưởng vững vàng, không thoả mãn
kiêu căng khi thuận lợi, không sợ sệt, nản chí, khi gặp khó khăn, có nghị lực vươn
lên hoàn thành mọi nhiệm vụ được giao.
Để có lý tưởng cách mạng cao đẹp, Hồ Chí Minh cho rằng trước hết phải giáo
dục truyền thống yêu nước và tinh thần quật khởi của dân tộc Việt Nam, được hình
thành, phát triển qua hàng ngàn năm lịch sử dựng nước và giữ nước. Ngay tại lớp
huấn luyện cho đội ngũ cán bộ là thanh niên ở thời kỳ tiền khởi nghĩa, Hồ Chí
Minh đã soạn thảo ra bài “Sử nước ta”, để giáo dục mọi người.
“Dân ta phải biết sử ta
Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”

cập một cách toàn diện và sâu sắc, nói lên mối quan hệ giữa thế hệ trẻ với Đảng,
với Tổ quốc, với nhân dân. Người nói: “thanh niên luôn luôn rèn luyện đạo đức
cách mạng. Đạo đức cách mạng có thể tóm tắt trong mấy điểm:
- Trung thành: trọn đời trung thành với sự nghiệp cách mạng, với Tổ quốc, với
Đảng, với giai cấp.
- Dũng cảm: Không sợ khổ, không sợ khó, thực hiện: “đâu cần thanh niên có,
việc gì khó có thanh niên làm”, “gian khổ thì đi trước, hưởng thụ sau mọi người”.
- Khiêm tốn: Không nên tự cho mình là tài giỏi, không khoe công, không tự
phụ”[26].
Đi đôi với việc rèn luyện đạo đức cách mạng cho thế hệ trẻ, theo Hồ Chí Minh
phải đẩy mạnh đấu tranh chống lại thói hư tật xấu, chống lại chủ nghĩa cá nhân. Người
gọi đó là “giặc nội xâm”, “Lợi ích của chủ nghĩa xã hội không tách rời thắng lợi của
cuộc đấu tranh trừ bỏ chủ nghĩa cá nhân”. Hồ Chí Minh cho rằng, kiên quyết đấu tranh

11


chống lại chủ nghĩa cá nhân, nhưng không được “giày xéo” lên lợi ích cá nhân, lợi ích
chính đáng của thanh niên, cũng như của những người lao động khác.
- Giáo dục, bồi dưỡng cho thế cách mạng đời sau về trình độ học vấn và
năng lực hoạt động thực tiễn .
Đạo đức cách mạng và năng lực hoạt động thực tiễn, là hai nội dung không
thể thiếu được trong tư tưởng Hồ Chí Minh về bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời
sau. Muốn có năng lực trong hoạt động thực tiễn thì trước hết phải bồi dưỡng và
nâng cao trình độ văn hoá cho thế hệ trẻ, Người nói: “Một dân tộc dốt, là một dân
tộc yếu”, “dốt nát cũng là kẻ địch”, “địch dốt nát giúp cho địch ngoại xâm”[27].
Trong cách mạng xã hội chủ nghĩa, thế hệ trẻ lại càng phải nâng cao trí tuệ, có
kiến thức toàn diện, sâu sắc, trên mọi lĩnh vực. Trình độ học vấn sẽ giúp thế hệ trẻ
tiếp thu được tri thức mới, những kiến thức khoa học kỹ thuật, để vận dụng trong
quá trình xây dựng đất nước. Hồ Chí Minh cho rằng: Không có tri thức thì không

thuận lợi cho họ phát triển, trưởng thành, hoạt động có hiệu quả trên tất cả các mặt
học tập và công tác. Nên Hồ Chí Minh luôn luôn yêu cầu Chính phủ: Giáo dục
thanh niên cả về thể dục, trí dục và đức dục.
b. Giáo dục, bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau một cách toàn diện
nhưng phải vận dụng phù hợp với mỗi đối tượng
Tư tưởng Hồ Chí Minh về chăm lo bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau
mang nội dung sâu sắc, toàn diện, trên tất cả các mặt, tuy nhiên ở mỗi đối tượng,
mỗi lứa tuổi, cần có nội dung và phương pháp giáo dục phù hợp. Theo Người phải
có nội dung giáo dục riêng cho mỗi đối tượng, trên các lĩnh vực như: Quốc phòng,
an ninh, chính trị, xã hội, văn hoá, thanh niên là dân tộc ít người, hoặc giữa các vùng
miền, các địa phương trong cả nước. Trong từng nhiệm vụ cách mạng, ở mỗi giai đoạn
lịch sử thì nội dung và phương pháp giáo dục thế hệ trẻ cũng khác nhau.
13


Hồ Chí Minh cho rằng, nhi đồng, thiếu niên, thanh niên là những thế hệ kế
tiếp nhau, ở độ tuổi khác nhau, vì vậy phải có nội dung giáo dục phù hợp với lứa
tuổi của các em.
Đối với thiếu niên và nhi đồng, giáo dục các em yêu Tổ quốc, yêu đồng bào,
yêu lao động, chăm ngoan học giỏi, nắm chắc những kiến thức cơ bản để phục vụ
quá trình học tập, xây dựng đất nước sau này. Trong thư gửi giáo viên, học sinh,
cán bộ thanh niên và nhi đồng (31.10.1955), Người chỉ rõ: “mỗi cấp giáo dục cần
phải nhận rõ trách nhiệm của mình trong lúc này:
Trong học cần phải đảm bảo cho học sinh những tri thức phổ thông chắc
chắn, thiết thực, thích hợp với nhu cầu và tiền đề xây dựng nước nhà, bỏ những
phần nào không cần thiết cho cuộc sống thực tế.
Tiểu học thì cần giáo dục cho các cháu thiếu nhi: yêu Tổ quốc, yêu nhân dân,
yêu lao động, yêu khoa học, trọng của công. Cách dạy phải nhẹ nhàng và vui vẻ,
chớ gò ép thiếu nhi vào khuân khổ của người lớn, phải đặc biệt chú ý giữ gìn sức
khoẻ của các cháu” [32].

phải phục vụ đường lối của Đảng và Chính phủ, gắn với sản xuất và đời sống nhân
dân”[35].
Từ phương châm học đi đôi với hành, giáo dục gắn liền với xã hội, nên khi đề
cập đến việc giáo dục chủ nghĩa Mác - Lênin cho thanh niên, Hồ Chí Minh cho
rằng không chỉ tính là đọc được bao nhiêu sách của chủ nghĩa Mác - Lênin, mà
phải nắm vững những tư tưởng chính của chủ nghĩa Mác - Lênin để vận dụng vào
hoạt động thực tiễn đem lại kết quả cao nhất. Người nói: “hiểu chủ nghĩa Mác Lênin tức là cách mạng phân công việc gì, làm chủ tịch nước hay nấu ăn, đều phải
làm tròn nhiệm vụ. Không nên đào tạo ra những người thuộc sách làu làu, cụ Mác

15


nói thế này, cụ Lênin nói thế kia, nhưng khi nhiệm vụ của mình được giao quét nhà
lại để cho đầy rác”[36].
Hồ Chí Minh còn cho rằng, hiểu chủ nghĩa Mác - Lênin là trong cuộc sống
hàng ngày phải thông cảm, tôn trọng, thương yêu lẫn nhau, quan hệ với nhau có
tình, có nghĩa. Người nói: “Nếu thuộc bao nhiêu sách mà sống không có tình nghĩa
thì sao gọi là hiểu chủ nghĩa Mác - Lênin được”[37].
Phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường - xã hội - gia đình để giáo dục, bồi
dưỡng thế hệ cách mạng đời sau.
Muốn thực hiện việc bồi dưỡng giáo dục thế hệ cách mạng cho đời sau một
cách tốt nhất, theo Hồ Chí Minh phải kết hợp chặt chẽ giữa ba yếu tố nhà trường,
xã hội và gia đình. Nếu thực hiện không đồng bộ ba yếu tố này, hoặc thiếu một
trong ba yếu tố, giáo dục thế hệ trẻ sẽ không đạt được kết quả như mong muốn.
Ngày 31.10.1955, khi miền Bắc được giải phóng, Hồ Chí Minh yêu cầu mọi gia đình
và các bậc cha mẹ: “tôi mong các gia đình liên lạc chặt chẽ với nhà trường, giúp nhà
trường giáo dục và khuyến khích con em chăm chỉ học tập, sinh hoạt lành mạnh và
hăng hái giúp ích nhân dân”[38]. Có thể nói, Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đầu tiên
đưa ra công thức giáo dục này. Giai đoạn cách mạng hiện nay Đảng ta cũng đang thực
hiện phương châm của Người, là phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội để giáo

của mọi người, các ngành, các cấp, nhất là ngành giáo dục, tham gia một cách tích
cực nhất cho sự nghiệp đào tạo ra những chủ nhân tương lai của đất nước. Hồ Chí
Minh nói: “giáo dục là sự nghiệp của quần chúng. Cần phải phát huy đầy đủ dân
chủ xã hội chủ nghĩa, xây dựng quan hệ thật tốt...giữa thầy với thầy, giữa thầy với
trò, giữa học trò với nhau, giữa cán bộ các cấp, giữa nhà trường và nhân dân để
hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ đó”[42].
b. Phương pháp giáo dục, bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau

17


Từ nội dung bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau, trên cơ sở các phương
châm giáo dục cơ bản, Hồ Chí Minh đã chỉ ra những phương pháp đúng đắn, khoa
học, để bồi dưỡng giáo dục thế hệ trẻ, làm cho họ có khả năng hoàn thành tốt nhiệm
vụ được giao trong tương lai.
Giáo dục, bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau phải thực hiện "Uốn cây
từ lúc còn non".
Giáo dục thế hệ trẻ không phải là tuỳ tiện, thiếu tính khoa học, mà Hồ Chí
Minh coi đây là công việc rất công phu, qua nhiều giai đoạn, song trước tiên phải
thực hiện quan điểm: “Uốn cây từ lúc còn non”. Người đặt vấn đề này vì thấy một
số em ở độ tuổi thanh niên, ngại học tập, rèn luyện, lười biếng trong lao động, hoặc
không có động cơ đúng đắn khi phấn đấu vào đoàn, vào Đảng. Nên, “uốn cây từ
lúc còn non” là việc làm đương nhiên và vô cùng quan trọng, để hình thành suy
nghĩ, hành động, đúng đắn cho mọi người khi ở độ tuổi chập chững. Hồ Chí Minh
cho rằng : Hôm nay các em là thiếu niên, nhi đồng, ít lâu sau các em là thanh niên,
là công dân, là cán bộ.
"Uốn cây từ lúc còn non", không chỉ là công việc của các bậc cha mẹ, mà còn
là trách nhiệm của nhà trường, cũng như toàn xã hội, thực hiện nghiêm túc chủ
trương đường lối của Đảng, pháp luật của nhà nước về chăm lo giáo dục thế hệ trẻ.
Nhằm đào tạo ra một thế hệ có lý tưởng cách mạng, có nhận thức chính trị sâu sắc,

Hồ Chí Minh yêu cầu các ngành, các cấp, các địa phương, luôn luôn phát
động các phong trào thi đua trong thanh niên. Không chỉ nêu ra về mặt lý luận, mà
trong những năm kháng chiến chống Mỹ ác liệt, Người còn phát động các phong
trào thi đua sôi nổi trong thanh niên, như: “thanh niên 3 sẵn sàng”, “tay cầy tay

20


súng”, “tay búa tay súng”, “thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một
người”, “hậu phương thi đua với tiền phương”...

[1] Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, Tr12, tr. 510
[2] Sđd, Tập 9, tr. 222.
[3] Sđd, Tập 6, tr.46
[4] Sđd, Tập 6, tr.46
[5] Sđd, Tập 10, tr. 310.
[6] Sđd, Tập 2, tr. 97
[7] Sdd, Tập 7, tr 454
[8] Sdd , Tập 8, tr 80
[9] Sdd , Tập 2, tr 133
[10] Sđd , Tập 4, tr 167
[11] Sđd , Tập 5, tr 462
[12] Sđd , Tập 4, tr 167
[13] Sđd , Tập 12, tr 402
[14] Sđd , Tập 10, tr 458
[15] Sđd , Tập 12, tr 510
[16] Sđd , Tập 5, tr 185
[17] Sđd , Tập 5, tr 185
[18] Sđd , Tập 8, tr 80
[19] Sđd , Tập 8, tr 80

[44] Sđd , Tập 6, tr 40
[45] Sđd , Tập 7, tr 456
[46] Sđd , Tập 7, tr 561

23