SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

PHÒNG GD&ĐT NGA SƠN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TRONG DẠY
HỌC PHẦN “ĐỊA LÍ KINH TẾ VIỆT NAM”- ĐỊA LÍ 9
CHO HỌC SINH LỚP 9 TRƯỜNG THCS NGA AN.

Người thực hiện: Hoàng Thị Thanh
Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường THCS Nga An
SKKN thuộc môn: Địa lí

THANH HOÁ NĂM 2016

1


MỤC LỤC
I. MỞ ĐẦU...................................................................................................................................................................................................... 3
1. Lí do chọn đề tài................................................................................................................................................................................. 3
2. Mục đích nghiên cứu.................................................................................................................................................................... 3
3. Đối tượng nghiên cứu................................................................................................................................................................. 3
4. Phương pháp nghiên cứu......................................................................................................................................................... 3
II. NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.................................................................................................4
1. Cơ sở lí luận............................................................................................................................................................................................. 4
1.1. Khái niệm:........................................................................................................................................................................................... 4
1.2. Các loại sơ đồ................................................................................................................................................................................... 4
1.3. Xây dựng sơ đồ.............................................................................................................................................................................. 4

thức này thì việc học tập các kiến thức ở phần sau rất khó.
Đứng trước thực trạng này tôi đã tìm cho mình một câu trả lời, một hướng
đi là: Xây dựng và sử dụng sơ đồ trong các khâu giảng dạy, trong từng bài và
toàn bộ phần “địa lí kinh tế Việt Nam”( từ bài 6 đến bài 16). Tôi đã mạnh dạn
ứng dụng vào thực tế, thử nghiệm một cách nghiêm túc. Tôi chọn lớp 9A làm
lớp thử nghiệm phương pháp dạy học bằng sơ đồ để đối chứng với lớp 9B.
2. Mục đích nghiên cứu.
Nghiên cứu và làm sáng kiến kinh nghiệm này nhằm giúp tôi bổ sung,
mở rộng những kiến thức về các phương pháp giảng dạy môn địa lí nói chung và
địa lí lớp 9 nói riêng. Thông qua ứng dụng thực tiễn của đề tài còn làm phong
phú thêm kinh nghiệm dạy học địa lí và đổi mới phương pháp dạy học địa lí– là
vấn đề mà một giáo viên trẻ như tôi rất cần. Ngoài ra, việc làm đề tài này tôi
còn rèn luyện cho mình khả năng nghiên cứu một đề tài khoa học về phương
pháp dạy học.
3. Đối tượng nghiên cứu.
Đề tài nghiên cứu, xây dựng và sử dung sơ đồ trong các khâu giảng dạy,
trong từng bài và toàn bộ phần “địa lí kinh tế Việt Nam” ( từ bài 6 đến bài 16);
Ứng dụng thử nghiệm ở lớp 9A ( năm học 2015-2016) trường THCS Nga AnNga Sơn- Thanh Hóa
4. Phương pháp nghiên cứu.
Làm sáng kiến kinh nghiệm này tôi chủ yếu sử dụng các phương pháp
nghiên cứu sau:
- Phương pháp nghiên cứu, sưu tầm, chọn lọc tài liệu.
- Phương pháp ứng dụng thực nghiệm.
3


- Vận dụng những hiểu biết, kinh nghiệm và sáng tạo của bản thân.
II. NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
1. Cơ sở lí luận
1.1. Khái niệm:

thậm chí là một kí hiệu tượng hình, tượng trưng. Cạnh là các đoạn thẳng nối các
đỉnh với nhau, hoặc biểu hiện tượng trưng hình dáng của sự vật, hiện tượng.
- Để sử dụng trong dạy học có hiệu quả, sơ đồ phải đảm bảo:
+ Tính khoa học: Nội dung sơ đồ phải bám sát nội dung bài học. Các mối
liên hệ phải là bản chất, khách quan chứ không áp đặt, cưỡng ép.
+ Tính sư phạm: Có tính khái quát cao, lược bỏ các chi tiết phụ dễ đọc, dễ
nhớ. Qua sơ đồ, HS thấy được các mối liên hệ khách quan biện chứng.
+ Tính thẩm mỹ: Bố cục hợp lí, cân đối, nổi bật trọng tâm và các nhóm kiến
thức, có thể dùng màu sắc làm rõ.
b. Các bước xây dựng sơ đồ,
Để xây dựng một sơ đồ phục vụ dạy học tôi tiến hành các bước sau:
Bước 1: Tổ chức các đỉnh của sơ đồ: Trong bước này cần tiến hành các
công việc như: chọn kiến thức cơ bản tối thiểu vừa đủ, mã hoá kiến thức đó một
4


cách ngắn gọn, cô đọng, súc tích, nhưng phải phản ánh được nội dung cần thiết ,
bố trí các đỉnh trên mặt phẳng.
Bước 2: Thiết lập các cạnh: các cạnh nối những nội dung ở các đỉnh liên
quan với nhau.
Bước 3: Hoàn thiện: kiểm tra lại tất cả các công việc đã thực hiện. Điều
chỉnh sơ đồ phù hợp với nội dung dạy học, logic nội dung đảm bảo tính thẩm mĩ
và dễ hiểu.
2. Thực trạng
Là giáo viên trực tiếp giảng dạy địa lí ở bậc THCS nhiều năm tôi thấy:
- Học sinh chưa thực sự yêu thích môn học bởi trong quá trình giảng dạy,
ôn tập nhiều giáo viên chưa có phương pháp phù hợp để tạo nên hứng thú, kích
thích sự suy nghĩ tìm tòi của học sinh.
- Khả năng nắm bắt, hệ thống hóa kiến thức địa lí của học sinh chưa cao,
chưa hiểu hết bản chất của một đối tượng , khái niệm địa lí.

57,1
9
21,4
9B
42
1
2,4
7
16,7
24
57,1
10
23,8
Tổng 84
2
2,4
15
17,9
48
57,1
19
22,6
Kết quả trên cho thấy kiến thức của học sinh nói chung rất nghèo nàn,
thiếu tính hệ thống và tính logic. Theo tôi nguyên nhân quan trọng của thực
trạng trên là:
- Lâu nay học sinh học sinh vẫn có thói quen học thuộc lòng, học vẹt, học
một chách máy móc, thuộc nhưng không nhớ được trọng tâm kiến thức, không
biết liên kết kiến thức với nhau. Cách học này không phù hợp để tiếp cận các
đơn vị kiến thức hết sức logic ở phần “địa lí kinh tế Việt Nam”- Địa lí 9.
- Mặt khác hiện nay phần lớn giáo viên vẫn sử dụng cách ghi chép thông

Cơ cấu thành
phần kinh tế
…………………
…………………

Sơ đồ 2 : Sơ đồ tổng hợp sự phát triển ngành nông nghiệp nước ta:
- Điều kiện tự nhiên
+ Khí hậu:………
+ Đất:………….
+ Nước, sinh vật:
………….

- Lao động………..
- Cơ sở vật chất ……
- Chính sách:………
- Thị trường:……

- Nông nghiệp phát
triển vững chắc

Trồng trọt: chủ yếu
- Cây lương thực
- Cây công nghiệp
- Cây ăn quả

- Sản xuất hàng hoá
lớn: vùng chuyên
canh

Chăn nuôi:

sự phát triển và phân bố ngành thủy sản
nghiệp
Thuận lợi

Cho khai thác

Khó khăn

Cho nuôi trồng

Về tự nhiên

Về kinh tế
Xã hội

Sơ đồ 5: Sơ đồ mối liên hệ giữa tài nguyên thiên nhiên và sự phát triển thuỷ sản
ởViệt Nam.
XUẤT KHẨU
Nhu cầu
trong nước

Khai thác thuỷ, hải sản

- Khai thác diện tích biển 1
triệu km2
- Ngư trường trọng điểm: Cà
Mau-Kiên Giang; Ninh thuậnBình Thuận-Bà Rịa-Vũng Tàu;
Hải Phòng-Quảng Ninh; Quần
Đảo Hoàng Sa và Trường Sa


Dịch vụ công nghiệp
- KHCN, giáo dục, y
tế, văn hóa, thể
thao…
- Quản lí nhà
nước,đoàn thể và bảo
hiểm bắt buộc.

Trên đây, tôi đã xây dựng một số sơ đồ trong quá trình dạy học thực
nghiệm, công việc cuối cùng là sử dụng các sơ đồ để dạy học phần “ địa lý kinh
tế Việt Nam” địa lý 9.
3.2. Sử dụng sơ đồ trong dạy học phần “ địa lý kinh tế Việt Nam” địa lý 9.
3.2.1.Sử dụng sơ đồ trong bài dạy học trên lớp
+ Sử dụng sơ đồ trong việc kiểm tra kiến thức cũ của HS đầu tiết học. Ví dụ
kiểm tra kiến thức về bài “Sự phát triển nền kinh tế Việt Nam” - bài 6 của HS,
trước khi vào bài sau có thể sử dụng sơ đồ kèm theo câu hỏi sau:
Hãy điền vào sơ đồ sau nội dung chuyển dịch cơ cấu kinh tế nước ta:
Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở nước ta
Cơ cấu ngành
…………………
…………………

Cơ cấu lãnh thổ
…………………
…………………

Cơ cấu thành
phần kinh tế
…………………
…………………

Hình 2:
Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển và phân bố công nghiệp
+ Sử dụng sơ đồ trong các khâu giảng bài mới. Việc sử dụng sơ đồ trong
khâu này của tiết học có nhiều cách khác nhau:
- GV có sẵn sơ đồ (vẽ trước và in sẵn) để HS dựa vào đó, kết hợp với các
phương tiện dạy học (bản đồ, tranh ảnh) phân tích so sánh rút ra kết luận.
- GV vừa hướng dẫn HS khám phá mối liên hệ song song với việc hoàn
thiện sơ đồ (vừa dạy, vừa vẽ). Đây là hình thức dạy học có sự tham gia tích cực
của HS. Kết quả của nội dung dạy học được thể hiện kết tinh trên sơ đồ. Ví dụ,
dạy học phần Thuỷ sản (Bài 9-địa lí 9). Có thể hướng dẫn HS lần lượt điền các
kiến thức vào ô trống treo tiến trình bài học. Nối các đỉnh theo mối liên hệ của
kiến thức cuối cùng hoàn thiện sơ đồ:
Hình 3: Sơ đồ mối liên hệ giữa tài nguyên thiên nhiên và sự phát triển thuỷ sản
ở Việt Nam.
XUẤT KHẨU
Nhu cầu
trong nước

Khai thác thuỷ, hải sản

- Khai thác diện tích biển 1
triệu km2
- Ngư trường trọng điểm: Cà
Mau-Kiên Giang; Ninh thuậnBình Thuận-Bà Rịa-Vũng Tàu;
Hải Phòng-Quảng Ninh; Quần
Đảo Hoàng Sa và Trường Sa

Nuôi trồng thuỷ, hải sản

- Nhiều bãi, đầm phá, rừng

phát triển và phân bố công nghiệp

Hình 5: Sơ đồ các nhân tố kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến sự phát triển và phân
bố công nghiệp.

+ Dùng sơ đồ đề ra bài tập về nhà cho học sinh. Ví dụ, sau bài “sự phát
triển và phân bố lâm nghiệp thuỷ sản”. GV có thể yêu cầu HS là bài tập sau:
Điền vào sơ đồ sau những thuận lợi và khó khăn để phát triển ngành
thuỷ sản:

10


Các nhân tố kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến
sự phát triển và phân bố ngành thủy sản
nghiệp
Thuận lợi

Cho khai thác

Khó khăn

Cho nuôi trồng

Về tự nhiên

Về kinh tế
Xã hội

Hình 6: Sơ đồ thuận lợi và khó khăn để phát triển ngành thuỷ sản

- Trâu bò:……..
- Lợn:………….
- Gia cầm:………….

GV yêu cầu HS thảo luận dựa vào kiến thức đã học ghi tiếp nội dung vào
từng ô và đánh mũi tên nối các ô của sơ đồ sao cho hợp lí. Làm tương tự với sơ
đồ sau:
Các loại rừng
-

Lâm nghiệp
- Khai thác
-Chế biến, xuất
khẩu
- Trồng rừng

- Khai thác
- Trồng rừng:
- Nông – Lâm kết
hợp

11


Tự nhiên:
+……….
+……..
+………….
- Kinh tế xã hội


- Ngoài ra sử dụng sơ đồ trong các hình thức tổ chức dạy học ngoài như: trò
chơi, đố vui, khảo sát địa phương. Hình thức sử dụng cũng tương tự như bài học
trên lớp.
4. Hiệu quả của của sáng kiến kinh nghiệm
Sau thời gian thử nghiệm sử dụng sơ đồ trong giảng dạy phần “địa lí kinh
tế” ở lớp 9A đối chiếu với sử dụng các phương pháp dạy học khác ở lớp 9B, tôi
nhận thấy rằng: Chất lượng bộ môn đã được nâng cao đáng kể ở lớp thử nghiệm
so với lớp đối chứng. Kết quả cụ thể là bài kiểm tra một tiết (tiết 18 tuần 9) cùng
một đề như sau:
- Kết quả bài kiểm tra 1 tiết (tuần 9 tiết 18) Môn địa lí - năm học 2015-2016:
Kết quả
Số bài
Lớp
kiểm
Giỏi
Khá
Trung bình
Yếu, kém
tra
SL
%
SL
%
SL
%
SL
%
9A
42
4

12


nhiều so với kết quả khảo sát đầu năm. So với lớp đối chứng kết quả càng thể
hiện tính ưu việt của phương pháp sử dụng sơ đồ trong dạy học địa lí. Đồng thời
kết quả trên cũng chứng minh tính đúng đắn- phù hợp- hiệu quả trên cả 3
phương diện: đặc điểm phương pháp, đặc trưng môn học- đối tượng học sinh.
Ngoài ra , qua đề tài này tôi đã xây được một số sơ đồ có thể tham khảo và
gợi ý các cách sử dụng trong phần “địa lí kinh tế Việt Nam” địa lý 9.

III. KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
Thực tế giảng dạy là môi trường để chúng ta kiểm nghiệm, rút ra những
kinh nghiệm quý báu cho bản thân trong quá trình giảng dạy.
Quá trình vận dụng phương pháp sử dụng sơ đồ trong giảng dạy phần “địa
lí kinh tế” trong chương trình địa lí lớp 9 – tôi đã rút ra một số bài học kinh
nghiệm như sau:
1. Sơ đồ sử dụng giảng dạy không sẵn có trong SGK hay bất kì tài liệu nào
mà đòi hỏi GV phải tự nghiên cứu xây dựng nên. Vì vây, điều cần thiết nhất khi
sử dụng phương pháp này là GV phải nghiên cứu bài dạy một cách chi tiết, sâu
sắc, chuẩn bị bài giảng chu đáo có liên hệ kiến thức bài trước với bài sau.
2. Khi GV xây dựng sơ đồ hoặc kiểm tra đánh giá sơ đồ do HS xây dựng
cần phải tuân thủ 3 nguyên tắc xây dựng sơ đồ đã nêu ở phần trước.
3. Sơ đồ là một công cụ có nhiều tác dụng tích cực trong việc liên hệ địa lí
một cách trực quan và hệ thống. Tuy nhiên sử dụng sơ đồ rất dễ tạo ra sự suy
diễn máy móc của HS, các sơ đồ phần lớn không thể hiện được sự phân bố
không gian của đối tượng địa lí. Vì vậy trong quá trình dạy học sử dụng sơ đồ
GV cần phân tích một cách cụ thể sự vật hiện tượng, quá trình địa lí trong các
hoàn cảnh cụ thể hoặc sử dụng đồng thời sơ đồ với bản đồ, lược đồ.
Do thời gian hoàn thành đề tài có hạn, đối tượng thử nghiệm còn hạn chế
nên đề tài không tránh khỏi thiếu sót kính mong các đồng chí, đồng nghiệp quan