Một số cách thức giảng bình quen thuộc
Xin giới thiệu tới quí thầy cô một số phương pháp bình giảng áp dụng trong giảng dạy các tác phẩm
văn học.
(1) Lời bình có thể bằng hình thức một lời tâm sự, một hồi ức hay một câu
chuyện tưởng là chủ quan nhưng chứa đựng cảm xúc và đánh giá thẩm mĩ có ý
nghĩa khái quát và có sức gợi rất sâu xa. Chẳng hạn, bình hai câu thơ “Sống
trong cát chết vùi trong cát / Những trái tim như ngọc sáng ngời” của Tố Hữu,
Hoài Thanh viết: “ Khi đọc đến câu “Sống trong cát chết vùi trong cát”, tôi tưởng
chừng như nghe lại câu nói ghê người của Kinh Thánh đạo Gia Tô : “Thân cát
bụi trở về cát bụi”, một câu nói đè nặng lên đời sống của hàng triệu người trong
hàng nghìn năm và đã đè nặng lên đời sống của tôi trong những năm dài thê
thảm. Tôi có cảm giác lại như sắp rơi vào vực thẳm của những tư tưởng chán
chường tuyệt vọng. Tôi không ngờ tiếp theo đó lại là câu : “Những trái tim như
ngọc sáng ngời”. Bàn tay rất khỏe của nhà thơ đã giữ tôi cùng đứng lại với anh
trên miệng vực. Thiếu nhiệt tình, thiếu lạc quan cách mạng, không thể đứng
vững như thế này ở nơi biên giới giữa thiên đường và địa ngục”.
Giảng bình hai câu thơ “Tuổi cao, tóc bạc, cái râu bạc ; / Nhà ngặt, đèn xanh,
con mắt xanh.” của Nguyễn Trãi, Xuân Diệu viết: “Năm 1957, khi Quốc âm thi
tập vừa được phát hiện lại, [...] bản thân tôi đã hào hứng đem ngay thơ Nguyễn
Trãi vào quần chúng, giới thiệu những bài, những câu hay nhất. Khi ấy, với thiện
chí rõ rệt, nhưng rõ ràng là tùy tiện, muốn cho hai câu thơ trên đọc êm tai, được
thính giả chóng lĩnh hội và dễ thích ngay, tôi đã chữa đi, đọc thành “Tuổi già, tóc
bạc, chòm râu bạc…” và tự đắc ý với sự “cải tiến” đó. Hai tuần sau, tôi nằm
chiêm bao tưởng thấy Ức Trai tiên sinh trong mộng, Ức Trai bảo tôi: “- Này, đồng
chí Xuân Diệu, ai cho đồng chí chữa thơ tôi ? Tôi già bao giờ, mà đồng chí bảo
là tôi già. Đồng chí là một người cộng sản, mà đồng chí chấp nhận sự già của
tâm trí à ? Tôi nhiều tuổi, thì tuổi tôi nó chất lên, nó cao, chứ tuổi tôi không già!...”
Ức Trai mới nói tới đó, thì tôi chợt tỉnh dậy và tôi nghĩ tiếp: Lại còn sự dốt nát mà
tùy tiện của mình nữa, dám đổi “cái râu bạc” thành ra “chòm râu bạc”. Ôi! Nếu
Nguyễn Trãi “tuổi già, tóc bạc, chòm râu bạc”, thì Nguyễn Trãi vừa khom lưng
bước vừa vuốt chòm râu một cách bùi ngùi an phận, một cách đầu hàng, thì bọn

(3) Giảng và bình có thể theo hình thức so sánh, đối chiếu. Chẳng hạn,
bình mấy câu thơ thề ước dưới trăng trong “Truyện Kiều” của Nguyễn Du, Hoài
Thanh viết: “Trong Truyện Kiều có cái cảnh đêm thề ước xưa nay nhiều người
thích :
Vầng trăng vằng vặc giữa trời
Đinh ninh hai miệng một lời song song
Cảnh thề ước trong quyển truyện của Thanh Tâm Tài Nhân không có trăng.
Cảnh thề ước trong Hoa Tiên có trăng. Nhưng trăng trong Hoa Tiên khác :
Chứng trên vặc vặc vầng trong
Lại ghi Hương Nguyệt trên dòng cuối trang.
Trăng trong Hoa Tiên chỉ đóng vai trò làm chứng, chỉ làm một thứ công
việc hành chính. Câu thơ Hoa Tiên khép chặt. Câu thơ Truyện Kiều, với vần
“trời” ở cuối, ngân mãi không thôi. Nó mở ra cả một khoảng trời bát ngát. Giữa
cảnh trời đất bao la ấy, một đôi thanh niêm nam nữ cố dựa vào nhau, gắn bó với
nhau để giữ lấy cái hạnh phúc to lớn vừa chợt đến với họ như trong một giấc
mơ. Nhưng trời đất bao la quá mà họ thấy mình bé bỏng quá. Nguyễn Du cũng
thấy họ bé bỏng quá. Trong cái thiết tha gắn bó với nhau như đã có cái đau xót
trước những cảnh tan vỡ, điêu linh không thể nào tránh được”.
Xuân Diệu bình hai câu thơ trong “Truyện Kiều” sau đây cũng bằng hình
thức so sánh, đối chiếu:
“Cùng xuất phát ở hai câu thơ chữ Hán :
Nhân diện bất tri hà xứ khứ
Đào hoa y cựu tiếu đông phong.
Truyện Kiều viết:
Trước sau nào thấy bóng người
Hoa đào năm ngoái còn cười gió đông.
Hoa tiên viết:
Mừng xuân đào hãy ngậm cười,
Vẻ hồng trơ đó, mặt người nào đâu ?
Đúng Nguyễn Du là tay thầy! Trong nguyên văn, cả bốn câu thơ là xây

Trên án sẵn có con dao,
Đó là câu thơ phá niêm bằng trắc duy nhất trong Truyện Kiều. Trên án,
sẵn có, hai dấu sắc ánh lên như ánh con dao sáng loáng, như ánh mắt nàng
Kiều sáng quắc, quyết định nếu sau này nhục quá thì sẽ liều thân tự tử! Nhà
bình luận Tản Đà không thấy có chỗ táo bạo ấy của Nguyễn Du lại chép là “Trên
yên sẵn có con dao”’ hóa ra bằng phẳng vô vị! yên thế nào được! đã vào sóng
gió rồi, không thể nào yên!”.
(5) Có khi lời bình được tiến hành theo hình thức liên hệ với thực tế cuộc
sống hay cuộc đời tác giả. Chẳng hạn, bình hai câu thơ “Quả cau nho nhỏ,
miếng trầu hôi, / Này của Xuân Hương mới quệt rồi.”, Lê Trí Viễn viết: “Miếng
trầu kia phải chăng chỉ là miếng trầu ? Cái “của Xuân Hương” kia cũng chỉ là
miếng trầu với công bửa cau, rọc trầu, quệt vôi, têm lại, và chỉ có thế ? Không,
đó còn là cái khác, sâu xa, quan trọng bội phần : đó là thân phận Xuân Hương,
con người, chiếc thân, tấm lòng, tình cảm. Nguyễn Hữu Tiến bảo nữ sĩ mặt rỗ
huê mè, (lấm chấm như hạt mè – hạt vừng), Nguyễn Văn Hanh cho nữ sĩ người
cao lớn, khỏe mạnh, đầy sức sống. (Hai vị chỉ bịa, chẳng có căn cứ gì). Điều có
thể tin là từ con người đến tình cảnh, bên ngoài, bên trong, Xuân Hương đánh
giá mình có lẽ cũng là loại quả cau nho nhỏ và miếng trầu hôi, và tí vôi thêm vào
cho đủ bộ cũng chỉ là quệt, đúng với lời dân gian gọi động tác ấy. Bình thường
mà mấp mé tầm thường. Không thấy thơ nào nói nữ sĩ có nhan sắc. (…) Xuân
Hương này không đẹp, không giàu, tài cũng may đủ hầu đôi ba vần với bậc tài
danh, tình cảnh thì xin miễn nói. Xuân Hương này chỉ có tấm lòng sẵn sàng rộng
mở, sẵn sàng mời mọc, đón nhận. Xuân Hương này luôn khao khát, luôn muốn
chia sẻ… Miếng trầu đã quệt vôi và têm rồi. Lòng này đã năm đợi bảy chờ. Ai là
khách đó, biết cho nhau không ?”.
Bình hai câu thơ “Non xa xa nước xa xa, / Nào phải thênh thang mới gọi
là…” của Hồ Chí Minh, Nguyễn Đăng Mạnh có nhận xét: “Cái thênh thang bát
ngát đã được nhận ra từ một địa điểm rất hẹp. Cái thú vị riêng của tứ thơ là như
thế. Mà ý nghĩa hùng vĩ của Pắc Bó cũng là như thế : hùng vĩ ở tầm nhìn bao
quát, chứ không phải ở phạm vi của nó ; hùng vĩ ở cái thế của cách mạng, cái